30 Σεπτεμβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης

Αγαπημένοι/ες συγγραφείς από όλο τον κόσμο μάς μιλούν στη γλώσσα μας χάρη στους μεταφραστές και στις μεταφράστριες. Είναι εκείνοι κι εκείνες που αθόρυβα αναμετρώνται με τις λέξεις και μας ανοίγουν ένα παράθυρο σε άλλους κόσμους, σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου, μιλήσαμε με τους/τις επαγγελματίες που έχουν μεταφράσει αγαπημένα σας βιβλία από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ. Τους ρωτήσαμε για την τέχνη της μετάφρασης, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν, τα βιβλία που έχουν μεταφράσει και ξεχωρίσει, αλλά και εκείνα που θα ήθελαν να είχαν μεταφράσει. Ας δούμε τι μας απάντησαν.

Αγγελική Βασιλάκου

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Η ταχύτητα του φωτός του Χαβιέρ Θέρκας.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Τη συλλογή ποιημάτων Ποιητής στη Νέα Υόρκη του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ότι δεν ξέρεις ποτέ αν πραγματικά τελείωσες.

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Χρειάστηκε κάποτε να αλλάξω χώρα, δουλειά και σπίτι για να παρακολουθήσω ένα ζευγάρι που θύμιζε εκείνο του βιβλίου που μετέφραζα.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Ότι είναι άλλοθι για να ξεχνάς προς στιγμή την πραγματικότητα...


Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Νομίζω ότι απ’ όλα τα βιβλία που έχω μεταφράσει για το ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ κονταροχτυπιούνται στην πρώτη θέση της αγάπης μου Η ώρα του λύκου του Jo Nesbo και οι Ιστορίες του χειμώνα της Ingvild H. Rishøi, που θα κυκλοφορήσουν πολύ πολύ συντόμως!

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Την Πείνα του Κνουτ Χάμσουν. (Αχ!) Τον Χάμσουν, γενικά. Υπάρχει επίσης ένας απίθανος Νορβηγός συγγραφέας αστυνομικών (έτσι, για να μη μιλήσουμε για «βαριά» κουλτούρα, που λένε), που ονομάζεται Ørjan N. Karlsson και δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά (γκουχμ γκουχμ…). Τον καταβροχθίζω κάθε φορά που πάω στη Νορβηγία. Ο πρωταγωνιστής του, Γιάκομπ Βέμπερ, έχει έναν φανταστικό σκύλο με τον οποίο γυρνοβολούν στις ερημιές της βόρειας Νορβηγίας και κάνουν ό,τι κάνουν οι φανταστικοί ντετέκτιβ: επιλύουν εγκλήματα και αποκαλύπτουν με χειρουργική ακρίβεια τα σκοτεινά σημεία της προοδευτικής τους κοινωνίας.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ίσως το πόση ώρα μπορεί να «χάσεις» επαληθεύοντας πραγματολογικές λεπτομέρειες ακόμα και στο πρωτότυπο. Το ότι, όταν πετυχαίνεις να αποδώσεις τον ρυθμό του κειμένου με τον τρόπο που θεωρείς ότι του ταιριάζει, είναι σαν να τραγουδάς. Το ότι πονάει όταν οι κριτικοί επαινούν ένα βιβλίο για τη γλώσσα και τη γραφή του συγγραφέα χωρίς καμία απολύτως αναφορά στον άνθρωπο που τις μετέφερε τόσο σωστά. Γι’ αυτό κι όταν οι ίδιοι συγγραφείς σε ευχαριστούν για τη δουλειά σου (δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο γενναιόδωρη ψυχικά είναι η Rishøi), νιώθεις σαν μικρό παιδί που του χάρισαν χριστουγεννιάτικα δώρα!

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Οι διαφορετικές σλανγκ εκφράσεις για τα ναρκωτικά του δρόμου στο Όσλο του 21ου αιώνα (στο Όταν ήμασταν μικροί του Oliver Lovrenski).

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Αυτό που σας είπα πριν: να βρίσκω βηματισμό με τους συγγραφείς και να κάνω τα κείμενά τους (εφόσον πετούν) να πετούν και στα ελληνικά. Όταν κάποιος λέει «τι ωραία που γράφει ο/η τάδε», νιώθω μια γλυκιά περηφάνια.


Στέλα Ζουμπουλάκη

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Το Κορίτσι! Το λάτρεψα αυτό το βιβλίο της Camille Laurens, παρόλο που με δυσκόλεψε αρκετά· λάτρεψα τη γλώσσα του, τα κειμενικά παιχνίδια, την ουσία του και τη συγκίνηση που μου χάρισε η μετάφρασή του.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Αχ, πόσο δύσκολο να απαντηθεί… Πολλά, δεν νομίζω πως μπορώ να το απαντήσω τόσο απλά. Με μια πρώτη σκέψη, θα πω το Μια γυναίκα της Annie Ernaux.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ότι είναι δύσκολη, χρονοβόρα και απαιτητική. Οι περισσότεροι νομίζουν πως απλώς μεταγράφεις σε μια άλλη γλώσσα και πως το κείμενο που παραδίδεις είναι απλώς ένα αντίγραφο του πρωτοτύπου. Η μετάφραση όμως είναι πολύ περισσότερα από αυτό, είναι η είσοδος σε ένα διαφορετικό σύμπαν από το δικό σου –πολιτισμικό, γλωσσικό, τοπικό, χρονικό– και η προσπάθεια να το φέρεις κοντά σου, να το κάνεις δικό σου.

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Είναι πολλά, από ονομασίες παράξενων εργαλείων του 18ου αιώνα μέχρι λεπτομέρειες για τη θεωρία της αρχιτεκτονικής, ναυτικούς όρους που εγώ προσωπικά δεν θα έψαχνα ποτέ, ονόματα σπάνιων ασθενειών, αλλά και λέξεις αργκό που δεν μπορείς με τίποτα να βρεις τι σημαίνουν.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Τη στιγμή που το μέχρι πρότινος κλειστό κείμενο σου παραδίδεται, τουλάχιστον ως έναν βαθμό, που κάτι ξεκλειδώνει και το βλέπεις επιτέλους μπροστά σου, μπορείς να το πλησιάσεις, ξέροντας όμως πως κάτι μπορεί και πάλι να σου διαφεύγει. Είναι ωραίο αυτό το παιχνίδι, κι όταν το κερδίζεις, η χαρά είναι μεγάλη.


Μαρία Μαντή

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Με δυσκολία επιλέγω δύο: το The Changeling της Joy Williams (υπό έκδοση) και το Εγώ; του Peter Flamm.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
To Mαγικό βουνό του Thomas Mann. Και αν μου επιτρέπετε να ξεπεράσω το «ένα», προσθέτω: οτιδήποτε από Thomas Bernhard και τον μυθιστορηματικό κύκλο «Pilgrimage» της Dorothy M. Richardson.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ότι πίσω από μια φράση που διαβάζεται αβίαστα μπορεί να κρύβονται ώρες έρευνας και πολλές εκδοχές που απορρίφθηκαν.

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Το γενεαλογικό δέντρο του Nelio Biedermann και την ιστορία της ουγγρικής αριστοκρατίας όσο μετέφραζα το Λάζαρ. Ήθελα να καταλάβω τι από όσα έβρισκα στις σελίδες του προερχόταν από την οικογενειακή ιστορία και τι ήταν μυθοπλασία.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Να χάνομαι μέσα στις ιστορίες. Το έκανα πάντα· κάποια στιγμή αποφάσισα να το δηλώνω και ως επάγγελμα.


Γιώργος Μαραγκός

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Δοκίμιο: Hein de Haas, Μετανάστευση: 22 μύθοι και τι κρύβεται πίσω από αυτούς, εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ. Λογοτεχνία: John Keene, Αντιαφηγήσεις, εκδόσεις Loggia.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Τους Δακτυλίους του Κρόνου του W. G. Sebald. Η μετάφραση του Γιάννη Καλιφατίδη για τις εκδόσεις Άγρα είναι τέλεια και δεν ξέρω γερμανικά, οπότε δεν μιλάμε στο πλαίσιο του εφικτού, αλλά η μεταφορά τέτοιας πρόζας στα ελληνικά θα ήταν εμπειρία ζωής.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ότι η γνώση της κουλτούρας (ένθεν κακείθεν) είναι εξίσου σημαντική με τη γνώση της γλώσσας (ένθεν κακείθεν).

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Τις απλές, καθημερινές συνήθειες του Μαρξ στο Λονδίνο. Τι ναρκωτικά έδιναν οι ναζί στους στρατιώτες τους πριν τους ρίξουν στη μάχη. Το ευρύτερο οικογενειακό δέντρο του Νέλσον Μαντέλα. Τον τρόπο που ενσωματώνει τους Μαορί το εκπαιδευτικό σύστημα στη Νέα Ζηλανδία. Την γκέι λογοτεχνική σκηνή στο Μεξικό του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Και τόσα άλλα ακόμα.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Πέρα από την προφανή απάντηση της δημιουργικότητας, αγαπώ ακριβώς και το ότι ψάχνω και μαθαίνω τόσα πράγματα που ίσως, υπό άλλες συνθήκες, να μη συναντούσα ποτέ.


Σπύρος Ν. Παππάς

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Το μυθιστόρημα Ορκισμένη της Rene Karabash. Δύσκολη αγάπη, γεμάτη μεταφραστικές δοκιμασίες, που σε στοιχειώνει και την κουβαλάς για πάντα μέσα σου.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Το βιβλίο που έχω τη χαρά και την τιμή να μεταφράζω αυτό το διάστημα. Πρόκειται για το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Victor Paskov Μπαλάντα για τον Γκέοργκ Χένιχ. Ένα βιβλίο που θεωρώ ότι έχει τη δύναμη να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Ίσως το γεγονός ότι αποτελεί λειτούργημα και όχι επάγγελμα.

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Έχει χρειαστεί ν’ αναζητήσω τα λιγοστά σωζόμενα ηχητικά τεκμήρια ενός συγγραφέα που δεν βρίσκεται στη ζωή. Ν’ ακούσω την εκφορά του λόγου του, το προσωπικό του ύφος και την άμεση έκφρασή του. Στοιχεία που αναπόφευκτα βρίσκουν αναλογίες και στη γραφή του, ώστε όταν διαβάζω το πρωτότυπο, να έχω στ’ αυτιά μου τη φωνή του και να προσπαθώ έτσι να συντονίσω και τη δική μου μετάφραση ως προς τον ρυθμό και το ύφος. Δεν ξέρω αν για κάποιους αυτό μπορεί να θεωρηθεί περίεργο ή απρόσμενο. Για μένα, μια τέτοια σύνδεση είναι ουσιαστική.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Την αίσθηση ότι μια μετάφραση μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα επικοινωνίας και γνωριμίας με τον «άλλο». Την αίσθηση ότι φέρνει πιο κοντά τους ανθρώπους.


Μάρω Ταυρή

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Νομίζω ότι όλος ο κόσμος πιστεύει ότι για να κάνεις αυτή τη δουλειά, πρέπει πρώτα απ’ όλα να γνωρίζεις πολύ καλά τουλάχιστον μία ξένη γλώσσα. Στην πραγματικότητα, ακόμα πιο σημαντικό είναι να γνωρίζεις πάρα πολύ καλά τη μητρική σου γλώσσα, στην οποία μεταφράζεις.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Το γεγονός ότι είναι μια δουλειά εξαιρετικά δημιουργική, που σου γεννά πολλά συναισθήματα. Επίσης λατρεύω να φαντάζομαι τα παιδιά και τις αντιδράσεις τους καθώς θα διαβάζουν το κείμενο που έχω γράψει.


Χρυσόστομος Τσαπραΐλης

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από όσα έχετε μεταφράσει;
Οι τρεις απατεώνες του Arthur Machen, λόγω ύφους, θεματικής και εμβληματικής σημασίας για το είδος της λογοτεχνίας του παραλόγου.

Ποιο βιβλίο θα θέλατε να είχατε μεταφράσει;
Το Jonathan Strange & Mr Norrell της Susanna Clarke.

Τι δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος για τη δουλειά του/της μεταφραστή/τριας;
Το πόσο εξαρτάται και επηρεάζεται από τη δουλειά του επιμελητή.

Ποιο είναι το πιο περίεργο ή απρόσμενο πράγμα που έχει χρειαστεί να ψάξετε για μια μετάφραση;
Το πόσα διαφορετικά είδη άμαξας υπήρχαν πριν από έναν αιώνα, η καθεμιά με τη δική της ονομασία (συνήθως και με ελληνικές εκδοχές), οι οποίες σήμερα έχουν κατά βάση εκλείψει ακόμα και από τα λεξικά.

Τι αγαπάτε περισσότερο στη δουλειά σας;
Το πόσο κοντά έρχομαι στο κείμενο που μεταφράζω: ένα σκαλί πριν από τον ίδιο τον συγγραφέα.

Γιατί πίσω από κάθε ξένο βιβλίο που διαβάζουμε στη γλώσσα μας υπάρχει ένας ακόμα δημιουργός: ο άνθρωπος που βρίσκει τις λέξεις για να το κάνουμε δικό μας.