Εγώ;

Θεωρώ το μυθιστόρημα του Φλαμ ως ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά αναγνώσματά μου των τελευταίων ετών, ένα βιβλίο αποκαλυπτικό, με τις δύο βασικές έννοιες της λέξης. Το κεντρικό του θέμα είναι η διάλυση, ο κατακερματισμός της προσωπικότητας του ανθρώπου μέσα από την εμπειρία του πολέμου, τόσο του ανθρώπου που επιστρέφει ζωντανός από τα χαρακώματα όσο και εκείνων που υποδέχονται την απροσδόκητη επιστροφή του στην πατρίδα. Ακόμα, η καταλυτική επίδραση της εμπειρίας του πολέμου, η οποία αλλοιώνει, καταστρέφει τους ανθρώπους υλικά, ψυχικά, πνευματικά.
diastixo.gr

Σε μια από τις καλύτερες τηλεοπτικές σειρές όλων των εποχών, το «Μad Men», ο κεντρικός ήρωας οικειοποιείται την ταυτότητα ενός νεκρού συμπολεμιστή του στον πόλεμο της Κορέας και εφευρίσκει πάλι τον εαυτό του. Γεννιέται και πάλι μέσα από το κουκούλι των σφαιρών και του αλαλαγμού. Στο βιβλίο του Φλαμ αυτό γίνεται στις πρώτες πέντε σελίδες. Ο Χανς, ένας καταξιωµένος χειρουργός, επιστρέφει από τα πεδία των µαχών του Α΄ Παγκοσµίου Πολέµου στο σπίτι του ή µάλλον σε αυτό που υποτίθεται πως ήταν κάποτε το σπίτι του. Όσα έζησε στο µέτωπο έχουν καταστρέψει οριστικά τις βεβαιότητές του, αφήνοντάς του ανεξίτηλη µια αίσθηση αποξένωσης. Μήπως τελικά ο πόλεµος έχει µετατρέψει τον Χανς σε κάποιον άλλο; Ή πρόκειται για έναν εντελώς διαφορετικό άνθρωπο, που έχει παρεισφρήσει στη ζωή του Χανς;

Αυτό το ερωτηματικό στον τίτλο του βιβλίου επιστρέφει συχνά πυκνά μέσα στις σελίδες του. Υπό μορφή θεατρικού μονολόγου οι αμφισβητήσεις της αλήθειας διαθλούν στις οπτικές γωνίες της αφήγησης. Ο ψυχισμός τριποδίζει και κουβαλά τον αναγνώστη σε ένα no man’s land που κατά βάθος το παιχνίδι είναι «χαμένο» από χέρι γραφιά ολκής. Το βιβλίο κυκλοφορεί για πρώτη φορά στα ελληνικά και τα kudos πέφτουν σαν το κομφετί στα λαγωνικά που το έφεραν στον αφρό.

Ο συγγραφέας επιτυγχάνει σε πολλαπλά επίπεδα. Το βασικότερο είναι ότι χειρίζεται την αναληθοφάνεια... αληθοφανώς. Τίποτα πιο δύσκολο να πείσεις ένα υποψιασμένο κοινό, το οποίο μάλιστα δεν ανήκει στον χώρο του φανταστικού όπου τα πάντα είναι επιτρεπτά, ότι αυτό που διαβάζει διαθέτει συνοχή και αντοχή στην κρίση του, όντας μυθοπλασία. 
bookpress.gr

Ο ρυθμός της αφήγησης είναι παραληρηματικός και οξύς. Διακριτή είναι η αίσθηση της απώλειας ελέγχου και το τραύμα του ταραγμένου εαυτού, ενός άνδρα καχύποπτου και σε διαρκή έξαψη σύγχυσης, ο οποίος ξεδιπλώνει τις σκέψεις του, χτίζοντας τα θεματικά μοτίβα της αναιρούμενης αφήγησης πάνω στην παραπλανητική-παραισθητική εικόνα δύο διαφορετικών εαυτών-ταυτοτήτων.
cityportal.gr

Ένα σπαρακτικό κείμενο βαθιά υπαρξιακό και πολιτικό που επιχειρεί να αποτυπώσει το συλλογικό τραύμα μιας γενιάς που χάθηκε στα σκοτάδια του πολέμου, επιτρέποντας στον αναγνώστη να βυθιστεί στον ψυχισμό του κεντρικού χαρακτήρα, να βιώσει την εσωτερική του ταλάντωση, να αφουγκραστεί την απόγνωση, την αβεβαιότητα, τον αποπροσανατολισμό.
culturenow.gr

Έναν αιώνα παρά ένα έτος πριν, κυκλοφόρησε το πρισματικό μυθιστόρημα «Εγώ;» του Πέτερ Φλαμ (Peter Flamm, Βερολίνο 1891-Νέα Υόρκη, 1963) που θα έλεγα ότι προλογίζει πολλά αφηγήματα, ακόμα και σημερινά μας, τα οποία διέπει η υπαρξιακή και ψυχολογική σχάση που ωθεί σε μιαν απεγνωσμένη αναζήτηση νοήματος και σημασιών.

Ο κατακερματισμένος κόσμος μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο παράγει κατακερματισμένες προσωπικότητες, καθώς και μια τέχνη που ποντάρει περισσότερο στο θραύσμα, στις ασυνέχειες και στην αμφισβήτηση των ορίων της γλώσσας – μην ξεχνάμε ότι το Νταντά ήταν μια τέτοια τέχνη και ότι πολλοί σημαντικότατοι δημιουργοί κινήθηκαν στις ατραπούς που άνοιξαν τολμητίες όπως ο Μαρσέλ Ντυσάν, ο Φρανσίς Πικαμπιά, ο Κουρτ Σβίτερς, και ο Τριστάν Τζαρά.

Ο ήρωας του «Εγώ;» -θερμά συγχαρητήρια στη μεταφράστρια Μαρία Μαντή και στον οίκο Μεταίχμιο για την επιλογή και τη φροντισμένη έκδοση- βγαίνει κατακερματισμένος, διχασμένος, τεμαχισμένος ψυχικά και πνευματικά από το Μεγάλο Μακελειό. Δεν ξέρει ποιος είναι, κυριολεκτικά. Όπως στο «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ» του Μικελάντζελο Αντονιόνι, ιδιοποιείται την ταυτότητα ενός νεκρού, από Χανς γἰνεται Βίλχελμ, από προλετάριος γίνεται ιατρός, από ανυπόληπτος γίνεται ευυπόληπτος, εντάσσεται σε ανώτερο κοινωνικό στρώμα, αποκτάει οικογένεια, κι ωστόσο παραμένει μετέωρος, διαλυμένος, μόνος, με μια ψυχή «στους λαβυρίνθους του εφιάλτη οδηγημένη, αιώνια, δίχως σωτηρία» (Διονύσης Σαββόπουλος).

Και το ξέρει, το ομολογεί, το αφηγείται:

«Είμαι στάχτη στον άνεμο, είμαι φυγάς από τον ίδιο μου τον εαυτό με άγνωστο προορισμό, έχω χάσει την ισορροπία μου […] Πού, πού είναι τα χέρια που επιτέλους θα με κρατήσουν, πού είναι το έδαφος στο οποίο θα στηρίξω τη ζωή μου, κολυμπώ στη θάλασσα, κολυμπώ στο κύμα, αλλά το αγκυροβὀλι μου είναι στον βυθό, στο μπλε σκοτάδι του βρίσκω σταθερότητα, ενώ επάνω, επάνω χορεύω στο φως» (σ. 124).

Το «Εγώ;» συζητήθηκε πολύ όταν κυκλοφόρησε το 1926, ο συγγραφέας του ήταν ιατρός, όπως ο Βίλχελμ του μυθιστορήματος, αναγκάστηκε λόγω της ναζιστικής λαίλαπας να καταφύγει στο Παρίσι αρχικά και κατόπιν στη Νέα Υόρκη, όπου εργάστηκε ως ψυχίατρος και σχετίστηκε με εξέχουσες προσωπικότητας (Ουίλιαμ Φόκνερ, Τσάρλι Τσάπλιν, Αλβέρτος Άινσταϊν). Η φιλοσοφική διάσταση του μυθιστορήματος είναι εμφανέστατη, όπως και η αιχμηρή κοινωνική κριτική του που γίνεται πολιτική.

Ο Φλαμ καυτηριάζει την αιμορραγία του νοήματος με κάθε ευκαιρία, και είναι εφιαλτικά ισχυρές οι παράγραφοι στις οποίες καταγίνεται με την άσκηση της ιατρικής, αποτελώντας μια συνεκδοχή του μεταπολεμικού ερέβους:

«Είμαι δίπλα σου, δεν είμαι ζωντανός κι όμως νομίζω ότι είμαι ζωντανός, στέκομαι με την ιατρική ρόμπα μου, μέσα μου και γύρω μου κυλάει αίμα, πιτσιλάει πάνω σε λευκά σεντόνια και γάζες, είναι αίμα ανθρώπων, είναι ένα μέρος της ζωής τους αυτό στη γάζα, έχω ασημένια εργαλεία και με αυτά κόβω τη ζωή, στον κάδο υπάρχουν τμήματα οστών και κομμάτια από στομάχι και έντερα και μέλη» διαβάζουμε στη σελίδα 71.

Παραμορφωτικό κάτοπτρο, αντιπολεμικό μανιφέστο, και εμβριθέστατο ψυχογράφημα για το ψυχορράγημα ενός πολιτισμού, το «Εγώ;» υπερβαίνει τα όρια ενός αφηγήματος της εποχής του και εισδύει δυναμικά στα όσα απασχολούν και τη σημερινή εποχή.

Ο Peter Flamm δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Αντίθετα, βυθίζεται κατευθείαν στο εσωτερικό τοπίο ενός μυαλού που στροβιλίζεται – και μας παίρνει μαζί του. Στο μυθιστόρημά του Εγώ;, η λογική ακολουθία παραχωρεί τη θέση της στον ξέφρενο εσωτερικό μονόλογο, όπου κάθε σκέψη, φόβος και ανάμνηση ξεσπά σαν ηλεκτρική εκκένωση.

Ο Χανς, ο ήρωας του Flamm, δεν είναι απλώς θύμα του πολέμου. Είναι το ίδιο το αποτύπωμα της βίας του πάνω στην ανθρώπινη ψυχή. Η αφήγηση, αποσπασματική και πυκνή, γίνεται ένας καθρέφτης θρυμματισμένος, όπου βλέπουμε τι σημαίνει να έχεις διαβεί τον πόλεμο – και να μην επιστρέφεις ποτέ εντελώς. Ο Flamm δεν γράφει για να μας συγκινήσει. Γράφει για να μας ταρακουνήσει. Για να μας δείξει πόσο εύθραυστη είναι η ψυχική συνοχή όταν όλα γύρω καταρρέουν.

Το Εγώ; είναι ένα σύντομο, αλλά συνταρακτικό ανάγνωσμα. Μια εκ νέου ανακάλυψη με τεράστια αξία για την εποχή μας, που καλείται ξανά και ξανά να μετρήσει τα ψυχικά της τραύματα, συχνά χωρίς καν να τα κατονομάζει. Ο Flamm τα ονομάζει όλα. Με θυμό, με απόγνωση, με ποιητική ακρίβεια.

Ο εσωτερικός μονόλογος, έτσι όπως χρησιμοποιείται εδώ, ασθματικός, αγωνιώδης, αποπροσανατολισμένος, ενίοτε παραληρηματικός, τοποθετεί τον αναγνώστη μέσα στο ταραχώδες ψυχικό τοπίο του ήρωα, τον καθιστά μέτοχο της διασάλευσής του, του φορά τους παραμορφωτικούς σπασμένους φακούς του, κάνοντάς τον κοινωνό του τρόμου του.
efsyn.gr

Πρόκειται για έναν συνεχόμενο παραληρηματικό μονόλογο, πυκνογραμμένο, με γρήγορες ριπές σκέψης και συναισθημάτων που αποδίδουν τον εσωτερικό ψυχικό κόσμο του ήρωα ο οποίος παραπαίει ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. 
www.booktimes.gr

Ο Flamm είναι ευρηματικός, ξεχωριστός, ανατρεπτικός, συγκινητικός, είναι ο συνδετικός κρίκος της συνάντησης δύο ανθρώπων –του Χανς και της Γκρέτε– που πόνεσαν βαθιά ο καθένας για τον δικό του λόγο και με την γραφή του κατορθώνει να μας φέρει σε επαφή με την πορεία της εξέλιξης μίας διπλής παράλληλης αφήγησης. Η αφήγηση είναι σπαρακτική και αδυσώπητη γιατί το περιεχόμενο αποκαλύπτει περίτρανα τις ολέθριες συνέπειες άδικων πολέμων που σαρώνουν τα πάντα στο διάβα τους, ξεστρατίζουν συνειδήσεις και σκοτώνουν ψυχές γιατί απλά είναι αμείλικτοι απέναντι στην ανθρώπινη φύση και δεν λογίζουν τίποτα.
bookfeed.gr