Η απορρύθμιση ως δομική συνθήκη της διεθνούς πολιτικής
«Μακροπρόθεσµα θα είµαστε όλοι νεκροί». Ο αφορισµός του Τζον Μέιναρντ Κέινς ισχύει κατ’ αναλογία και για το διεθνές σύστηµα: κάθε νέα εκδοχή του είναι, σε βάθος χρόνου, καταδικασµένη σε αποτυχία. Όχι µόνο διότι είναι εγγενώς ατελές ως προς την αρχιτεκτονική του υπόσταση και κατά συνέπεια ως προς τη δοµική του στατικότητα, αλλά πολύ περισσότερο διότι υφίσταται τη διαβρωτική επίδραση που του ασκούν οι αλλαγές των παραµέτρων που το προσδιορίζουν. Πολύ απλά, το διεθνές σύστηµα υπόκειται σε έναν αυστηρό νόµο: τίποτα δεν µένει σταθερό, όλα αλλάζουν (αργά ή γρήγορα, σταδιακά ή ραγδαία, µε ανεπαίσθητο ή µε εντυπωσιακό τρόπο). Η ρευστότητα είναι η φυσική κατάσταση, όχι η ακινησία.
Η διαπίστωση αυτή δεν συνιστά µοιρολατρική παραδοχή, αλλά αφετηρία ανάλυσης. Το κρίσιµο ερώτηµα δεν είναι εάν το διεθνές σύστηµα µεταβάλλεται –αυτό είναι αναπόφευκτο–, αλλά πώς µεταβάλλεται και µε ποιον τρόπο απορροφά ή αποτυγχάνει να απορροφήσει τις πιέσεις που δέχεται. Σε ορισµένες περιπτώσεις η αλλαγή οδηγεί σε (ανα)προσαρµογή· σε άλλες, σε σταδιακή απορρύθµιση. Και ακριβώς σε αυτή τη διάκριση εδράζεται η κατανόηση της σύγχρονης διεθνούς πραγµατικότητας.
Οι διεθνείς τάξεις δεν αξιολογούνται µόνο από τους κανόνες που θεσπίζουν, αλλά εξίσου από τον βαθµό στον οποίο οι κανόνες αυτοί διατηρούν τη δεσµευτικότητά τους υπό συνθήκες πίεσης. Όταν η εφαρµογή τους καθίσταται επιλεκτική και το κόστος της παραβίασης αβέβαιο, η κανονικότητα δεν καταλύεται, αλλά αποδυναµώνεται. Η σταθερότητα που προκύπτει σε τέτοιες συνθήκες είναι συχνά παραπλανητική: διατηρεί τη µορφή της τάξης, αλλά όχι απαραίτητα τη λειτουργία της. Η διεθνής τάξη που διαµορφώθηκε µετά το τέλος του Ψυχρού Πολέµου βρίσκεται σήµερα σε µια τέτοια φάση. Οι θεσµοί εξακολουθούν να υφίστανται, η ρητορική της νοµιµότητας τυπικά να υπάρχει και οι διαδικασίες να αναπαράγονται. Ωστόσο, η ισχύς αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο ως καθοριστικός παράγοντας συµπεριφοράς, συχνά µε έµµεσους, υβριδικούς και ασύµµετρους τρόπους, υπονοµεύοντας τις παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδοµήθηκε η µεταπολεµική κανονικότητα.
Σκοπός του βιβλίου είναι να αναλύσει ιστορικά το κανονιστικό και θεσµικό πλαίσιο µέσα στο οποίο διαµορφώθηκε η µεταπολεµική διεθνής τάξη, και να εξετάσει τον βαθµό στον οποίο αυτά παραµένουν λειτουργικά σε ένα διεθνές σύστηµα που µεταβάλλεται. Η βασική υπόθεση εργασίας είναι ότι πολλές από τις σηµερινές δυσλειτουργίες δεν οφείλονται πρωτίστως σε συγκυριακές επιλογές, αλλά σε δοµικές παραδοχές που συγκροτήθηκαν σε διαφορετικό ιστορικό περιβάλλον και σήµερα δοκιµάζονται από νέες µορφές ανταγωνισµού και απορρύθµισης. Η προσέγγιση αυτή επιδιώκει να µετατοπίσει την ανάλυση από το επίπεδο της επικαιρικής κριτικής στο επίπεδο της ιστορικής ερµηνείας. Αντί να αναζητά απλές αιτιακές σχέσεις, εστιάζει στις µακροχρόνιες δυναµικές που διαµορφώνουν τα όρια του εφικτού στη διεθνή πολιτική. Με αυτόν τον τρόπο οι σύγχρονες εξελίξεις προσεγγίζονται όχι ως ρήξη µε το παρελθόν, αλλά ως αποτέλεσµα συσσωρευτικών µετατοπίσεων.
Κάθε κεφάλαιο γράφτηκε ώστε να µπορεί να διαβαστεί χωριστά. Όµως, ταυτόχρονα, όλα είναι ενταγµένα σε µία ενιαία αρχιτεκτονική. Αυτή η δισυπόστατη φύση του βιβλίου εξηγεί γιατί σε κάποια σηµεία µπορεί να υπάρχουν µικρές αλληλοεπικαλύψεις. ∆εν πρόκειται για αµέλεια, αλλά για συνειδητή επιλογή, έτσι ώστε η αποσπασµατική µελέτη της µίας ή της άλλης ενότητας του βιβλίου να µη στερεί από τον αναγνώστη την πληρότητα του επιχειρήµατος που αναπτύσσεται σε αυτήν.
Το βιβλίο δεν προσφέρει συνταγές ούτε προφητείες. Η Ιστορία δεν αποτελεί µέθοδο πρόβλεψης του µέλλοντος. Αν ήταν έτσι, οι ιστορικοί θα είχαν γίνει ζάπλουτοι από την επιστήµη τους (δυστυχώς, δεν γνωρίζω κανέναν που να τα κατάφερε…). Αποτελεί, όµως, εργαλείο κατανόησης του παρόντος, µέσο αναγνώρισης επαναλαµβανόµενων µοτίβων και πηγή επίγνωσης των συνεπειών που συνοδεύουν συγκεκριµένες επιλογές ή παραλείψεις. Μέσα από αυτή τη λογική, τα κεφάλαια που ακολουθούν εξετάζουν τη σταδιακή απορρύθµιση της διεθνούς κανονικότητας, την ανάδυση υβριδικών µορφών ανταγωνισµού, τις δοµικές αδυναµίες της ευρωπαϊκής ισχύος και το κόστος –οικονοµικό, πολιτικό και στρατηγικό– των διαθέσιµων επιλογών.
Το ερώτηµα που διατρέχει το βιβλίο δεν είναι εάν οι διεθνείς δρώντες αντιλαµβάνονται ότι το περιβάλλον γύρω τους αλλάζει: αυτό είναι πλέον ευρέως αποδεκτό. Είναι εάν µπορούν να προσαρµοστούν σε αυτή την αλλαγή χωρίς να αναµετρηθούν µε τις παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδόµησαν τη συµπεριφορά, τις στρατηγικές και τις προσδοκίες τους. Και, κυρίως, εάν είναι διατεθειµένοι να αποδεχτούν ότι σε περιόδους δοµικής µετάβασης η σταθερότητα δεν αποτελεί σηµείο εκκίνησης, αλλά ζητούµενο – και ότι το αύριο δύσκολα θα µοιάζει µε το σήµερα, όσο κι αν το αντίθετο θα ήταν πιο παρηγορητικό, καθώς θα πρόσφερε µεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας.
Από την εισαγωγή του βιβλίου Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;: Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης
Αντώνης Κλάψης, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
«Μακροπρόθεσµα θα είµαστε όλοι νεκροί». Ο αφορισµός του Τζον Μέιναρντ Κέινς ισχύει κατ’ αναλογία και για το διεθνές σύστηµα: κάθε νέα εκδοχή του είναι, σε βάθος χρόνου, καταδικασµένη σε αποτυχία. Όχι µόνο διότι είναι εγγενώς ατελές ως προς την αρχιτεκτονική του υπόσταση και κατά συνέπεια ως προς τη δοµική του στατικότητα, αλλά πολύ περισσότερο διότι υφίσταται τη διαβρωτική επίδραση που του ασκούν οι αλλαγές των παραµέτρων που το προσδιορίζουν. Πολύ απλά, το διεθνές σύστηµα υπόκειται σε έναν αυστηρό νόµο: τίποτα δεν µένει σταθερό, όλα αλλάζουν (αργά ή γρήγορα, σταδιακά ή ραγδαία, µε ανεπαίσθητο ή µε εντυπωσιακό τρόπο). Η ρευστότητα είναι η φυσική κατάσταση, όχι η ακινησία.
Η διαπίστωση αυτή δεν συνιστά µοιρολατρική παραδοχή, αλλά αφετηρία ανάλυσης. Το κρίσιµο ερώτηµα δεν είναι εάν το διεθνές σύστηµα µεταβάλλεται –αυτό είναι αναπόφευκτο–, αλλά πώς µεταβάλλεται και µε ποιον τρόπο απορροφά ή αποτυγχάνει να απορροφήσει τις πιέσεις που δέχεται. Σε ορισµένες περιπτώσεις η αλλαγή οδηγεί σε (ανα)προσαρµογή· σε άλλες, σε σταδιακή απορρύθµιση. Και ακριβώς σε αυτή τη διάκριση εδράζεται η κατανόηση της σύγχρονης διεθνούς πραγµατικότητας.
Οι διεθνείς τάξεις δεν αξιολογούνται µόνο από τους κανόνες που θεσπίζουν, αλλά εξίσου από τον βαθµό στον οποίο οι κανόνες αυτοί διατηρούν τη δεσµευτικότητά τους υπό συνθήκες πίεσης. Όταν η εφαρµογή τους καθίσταται επιλεκτική και το κόστος της παραβίασης αβέβαιο, η κανονικότητα δεν καταλύεται, αλλά αποδυναµώνεται. Η σταθερότητα που προκύπτει σε τέτοιες συνθήκες είναι συχνά παραπλανητική: διατηρεί τη µορφή της τάξης, αλλά όχι απαραίτητα τη λειτουργία της. Η διεθνής τάξη που διαµορφώθηκε µετά το τέλος του Ψυχρού Πολέµου βρίσκεται σήµερα σε µια τέτοια φάση. Οι θεσµοί εξακολουθούν να υφίστανται, η ρητορική της νοµιµότητας τυπικά να υπάρχει και οι διαδικασίες να αναπαράγονται. Ωστόσο, η ισχύς αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο ως καθοριστικός παράγοντας συµπεριφοράς, συχνά µε έµµεσους, υβριδικούς και ασύµµετρους τρόπους, υπονοµεύοντας τις παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδοµήθηκε η µεταπολεµική κανονικότητα.
Σκοπός του βιβλίου είναι να αναλύσει ιστορικά το κανονιστικό και θεσµικό πλαίσιο µέσα στο οποίο διαµορφώθηκε η µεταπολεµική διεθνής τάξη, και να εξετάσει τον βαθµό στον οποίο αυτά παραµένουν λειτουργικά σε ένα διεθνές σύστηµα που µεταβάλλεται. Η βασική υπόθεση εργασίας είναι ότι πολλές από τις σηµερινές δυσλειτουργίες δεν οφείλονται πρωτίστως σε συγκυριακές επιλογές, αλλά σε δοµικές παραδοχές που συγκροτήθηκαν σε διαφορετικό ιστορικό περιβάλλον και σήµερα δοκιµάζονται από νέες µορφές ανταγωνισµού και απορρύθµισης. Η προσέγγιση αυτή επιδιώκει να µετατοπίσει την ανάλυση από το επίπεδο της επικαιρικής κριτικής στο επίπεδο της ιστορικής ερµηνείας. Αντί να αναζητά απλές αιτιακές σχέσεις, εστιάζει στις µακροχρόνιες δυναµικές που διαµορφώνουν τα όρια του εφικτού στη διεθνή πολιτική. Με αυτόν τον τρόπο οι σύγχρονες εξελίξεις προσεγγίζονται όχι ως ρήξη µε το παρελθόν, αλλά ως αποτέλεσµα συσσωρευτικών µετατοπίσεων.
Κάθε κεφάλαιο γράφτηκε ώστε να µπορεί να διαβαστεί χωριστά. Όµως, ταυτόχρονα, όλα είναι ενταγµένα σε µία ενιαία αρχιτεκτονική. Αυτή η δισυπόστατη φύση του βιβλίου εξηγεί γιατί σε κάποια σηµεία µπορεί να υπάρχουν µικρές αλληλοεπικαλύψεις. ∆εν πρόκειται για αµέλεια, αλλά για συνειδητή επιλογή, έτσι ώστε η αποσπασµατική µελέτη της µίας ή της άλλης ενότητας του βιβλίου να µη στερεί από τον αναγνώστη την πληρότητα του επιχειρήµατος που αναπτύσσεται σε αυτήν.
Το βιβλίο δεν προσφέρει συνταγές ούτε προφητείες. Η Ιστορία δεν αποτελεί µέθοδο πρόβλεψης του µέλλοντος. Αν ήταν έτσι, οι ιστορικοί θα είχαν γίνει ζάπλουτοι από την επιστήµη τους (δυστυχώς, δεν γνωρίζω κανέναν που να τα κατάφερε…). Αποτελεί, όµως, εργαλείο κατανόησης του παρόντος, µέσο αναγνώρισης επαναλαµβανόµενων µοτίβων και πηγή επίγνωσης των συνεπειών που συνοδεύουν συγκεκριµένες επιλογές ή παραλείψεις. Μέσα από αυτή τη λογική, τα κεφάλαια που ακολουθούν εξετάζουν τη σταδιακή απορρύθµιση της διεθνούς κανονικότητας, την ανάδυση υβριδικών µορφών ανταγωνισµού, τις δοµικές αδυναµίες της ευρωπαϊκής ισχύος και το κόστος –οικονοµικό, πολιτικό και στρατηγικό– των διαθέσιµων επιλογών.
Το ερώτηµα που διατρέχει το βιβλίο δεν είναι εάν οι διεθνείς δρώντες αντιλαµβάνονται ότι το περιβάλλον γύρω τους αλλάζει: αυτό είναι πλέον ευρέως αποδεκτό. Είναι εάν µπορούν να προσαρµοστούν σε αυτή την αλλαγή χωρίς να αναµετρηθούν µε τις παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδόµησαν τη συµπεριφορά, τις στρατηγικές και τις προσδοκίες τους. Και, κυρίως, εάν είναι διατεθειµένοι να αποδεχτούν ότι σε περιόδους δοµικής µετάβασης η σταθερότητα δεν αποτελεί σηµείο εκκίνησης, αλλά ζητούµενο – και ότι το αύριο δύσκολα θα µοιάζει µε το σήµερα, όσο κι αν το αντίθετο θα ήταν πιο παρηγορητικό, καθώς θα πρόσφερε µεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας.
Από την εισαγωγή του βιβλίου Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;: Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης
Αντώνης Κλάψης, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
