Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;

Σε μια συγκυρία όπου ο δημόσιος λόγος ταλαντεύεται ανάμεσα στην καταστροφολογία περί κατάρρευσης της τάξης και στη νοσταλγία μιας υποτιθέμενης εποχής κανονιστικής ευταξίας, ο Αντώνης Κλάψης με το βιβλίο του Ένας κόσμος χωρίς κανόνες; διερευνά τους όρους υπό τους οποίους δοκιμάζεται η μεταπολεμική διεθνής τάξη, επιλέγοντας μια πειθαρχημένη αναλυτική διαδρομή. Αντί να διακηρύσσει το τέλος των κανόνων, εξετάζει ιστορικά πότε και υπό ποιες συνθήκες αυτοί λειτουργούν ή παύουν να λειτουργούν ως πλαίσιο διεθνούς συμπεριφοράς. Με χαρακτηριστική οικονομία, θέτει εξαρχής το αναλυτικό του πλαίσιο: η διεθνής τάξη δεν είναι ποτέ στατική ούτε πλήρως ρυθμισμένη και οι σημερινές δυσλειτουργίες δεν συνιστούν συγκυριακή κρίση, αλλά δοκιμασία των δομικών παραδοχών πάνω στις οποίες συγκροτήθηκε η μεταπολεμική της μορφή (σσ. 9-10). Παρεμβαίνοντας στη συζήτηση για την κρίση της διεθνούς τάξης, το βιβλίο προσφέρει συγχρόνως μια ιστορική ερμηνεία της γένεσής της. Κρίσιμη αρετή του είναι η αναλυτική εγκράτεια: χρησιμοποιεί τη θεωρητική του σκευή όχι για να προβλέψει το μέλλον, αλλά για να αναγνωρίσει τις δυναμικές

που το προδιαγράφουν. Η ανάλυση κινείται ταυτόχρονα σε πολλαπλά επίπεδα -το ιστορικό, το δομικό, το θεσμικό και το υλικό- και διακρίνει τις βαθύτερες προϋποθέσεις της τάξης από τις επιφανειακές εκδηλώσεις της κρίσης της.

Η αρχιτεκτονική του βιβλίου ακολουθεί λογική κλιμάκωσης: το πρώτο μέρος θέτει το ιστορικό πλαίσιο, το δεύτερο αποτελεί τον διαγνωστικό του πυρήνα και το τρίτο μεταφέρει την ανάλυση στην Ευρώπη. Όλα τα κεφάλαια συγκλίνουν στο ίδιο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι κανόνες παραμένουν τυπικά παρόντες, ενώ οι συνθήκες που τους καθιστούσαν λειτουργικούς αποδυναμώνονται; Η μεταπολεμική τάξη παρουσιάζεται αρχικά ως σύστημα θεμελιωμένο όχι στην καθολική εφαρμογή των κανόνων, αλλά στη διαχείριση της ισχύος και της σύγκρουσης: η επιλεκτική εφαρμογή της κανονικότητας υπήρξε θεμέλιο της συστημικής αντοχής (σ. 24). Αργότερα, η ίδια επιλεκτικότητα εμφανίζεται ως παράγοντας απορρύθμισης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο (σ. 41). Η επιλεκτικότητα παραμένει, μεταβάλλεται, όμως, ο τρόπος

με τον οποίο λειτουργεί στη διεθνή τάξη.

Η μεταβολή αυτή αποκτά το βαθύτερο θεωρητικό της νόημα μέσα από τη γενεαλογία των αμερικανικών δογμάτων. Ο Κλάψης αναδεικνύει τη συντακτική σχέση ανάμεσα στην αμερικανική ισχύ και την αρχιτεκτονική της διεθνούς τάξης. Τα δόγματα δεν παρουσιάζονται ως διαδοχικές στρατηγικές επιλογές, αλλά ως οι ιστορικές μορφές μέσω των οποίων μια αξίωση ισχύος μετασχηματίστηκε σε κανονιστική, θεσμική και γεωπολιτική δομή. Η διαπίστωση ότι «η διεθνής σταθερότητα δεν προκύπτει αυθόρμητα, αλλά απαιτεί διαχείριση» (σ. 75) συμπυκνώνει την υπόρρητη εξίσωση που διατρέχει το έργο και συγκροτεί τον θεωρητικό του πυρήνα: αξίωση —> ευθύνη —> κόστος —> τάξη —> ηγεμονία.

Η αξίωση ηγεσίας γεννά την ευθύνη διαχείρισης του συστήματος, η ευθύνη συνεπάγεται στρατιωτικό, οικονομικό, πολιτικό και συμβολικό κόστος, ενώ η τάξη και η ηγεμονία αλληλοαναπαράγονται: η ηγεμονία καθιστά δυνατή μια συγκεκριμένη διεθνή τάξη και η τάξη νομιμοποιεί και αναπαράγει την ηγεμονική θέση του εγγυητή της. Όσο ο ηγεμονικός δρων εκτιμά ότι η απόδοση της τάξης υπερβαίνει το κόστος συντήρησής της, επενδύει στην αναπαραγωγή της. Η εξίσωση δεν αποτελεί ουδέτερο μηχανισμό παροχής δημόσιου αγαθού, αλλά τον τρόπο με τον οποίο μια συγκεκριμένη ισχύς οργανώνει τη διεθνή τάξη έτσι ώστε η

αναπαραγωγή της να συμπίπτει με την αναπαραγωγή της ίδιας της ηγεμονίας της.

Το δεύτερο μέρος αναπτύσσει τις συνέπειες της φθοράς της εξίσωσης αυτής. Ο αναθεωρητισμός και ο κατευνασμός δεν εμφανίζονται ως παρεκκλίσεις από έναν σταθερό κόσμο κανόνων, αλλά ως ενδείξεις ότι οι κανόνες δεν αρκούν χωρίς βούληση περιφρούρησης των συνθηκών που τους κάνουν λειτουργικούς. Παράλληλα, ο Κλάψης διαγιγνώσκει μια μεταβολή στη λειτουργία της νομιμότητας στη διεθνή πολιτική. Άλλοτε ακόμα και οι ισχυρότεροι δρώντες ένιωθαν την ανάγκη να απολογηθούν στη γλώσσα του δικαίου, σήμερα

το πλαίσιο αυτό εξασθενεί: η νομιμότητα λειτουργεί πια ως εργαλείο παρά ως περιορισμός, ενώ η επαναλαμβανόμενη επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων καθιστά δυσκολότερη τη διάκριση ανάμεσα στον κανόνα και την εξαίρεση (σσ. 108-109).

Η παρατήρηση αυτή λειτουργεί σε περισσότερα από ένα επίπεδα, και αυτή η πυκνότητα επιτρέπει να προσδιοριστεί με ακρίβεια πού συντελείται η μεταβολή. Η γενεαλογία που αναπτύσσει το βιβλίο δείχνει το διεθνές δίκαιο να λειτουργεί ταυτόχρονα ως συμβολική γλώσσα νομιμοποίησης, ως καθημερινή λειτουργική τάξη και ως ιστορικά εδραιωμένη οικουμενική αξίωση. Αν, όπως δείχνει ο Κλάψης, το διεθνές δίκαιο λειτούργησε επί δεκαετίες ως κοινή γλώσσα της διεθνούς πολιτικής ακόμα και όταν χρησιμοποιούνταν εργαλειακά, τότε η εργαλειακή του χρήση δύσκολα συνιστά νέο στοιχείο της σημερινής συγκυρίας. Στο συμβολικό επίπεδο, ακόμα και στις πλέον πρόσφατες ενέργειες αμφίβολης νομιμότητας, τα κράτη εξακολουθούν να επενδύουν τις πράξεις τους με το λεξιλόγιο του δικαίου, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτό εξακολουθεί να αποτελεί το αναγκαίο πλαίσιο νομιμοποίησης και απολογίας της διεθνούς δράσης (Hurd, 2017). Στην ίδια λογική, η επαναλαμβανόμενη επιλεκτική εφαρμογή δεν συγχέει τον κανόνα με την εξαίρεση, αλλά τον προϋποθέτει: η παραβίαση χρειάζεται τον κανόνα ως το αναγκαίο έδαφος της ίδιας της δικαιολόγησης. Στο λειτουργικό επίπεδο, εξάλλου, το μεγαλύτερο μέρος του διεθνούς δικαίου εξακολουθεί να οργανώνει αποτελεσματικά την καθημερινή λειτουργία της διεθνούς κοινωνίας (Henkin, 1979). Έτσι, η σημερινή μεταβολή εντοπίζεται λιγότερο στη νομιμοποιητική και την καθημερινή λειτουργία των κανόνων και περισσότερο στις ιστορικές συνθήκες που επέτρεπαν την οικουμενική τους αξίωση και, μέσω αυτών, στη δεσμευτική ισχύ της ίδιας της

δικαιολόγησης, στον βαθμό, δηλαδή, στον οποίο η επίκληση του δικαίου δεσμεύει και εκθέτει τον ίδιο τον επικαλούμενο.

Η διαδικασία αυτή φωτίζεται περαιτέρω από την έννοια της μάθησης, στην οποία ο Κλάψης επανέρχεται σε όλο το βιβλίο (σ. 23, 50, 101). Μέσα από την επανάληψη, τη συνήθεια και τον «διπλωματικό μιθριδατισμό», δείχνει πώς η εξαίρεση κανονικοποιείται και ενσωματώνεται στις προσδοκίες των δρώντων. Η έννοια αυτή μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω ως συγκρότηση της γνωσιακής δομής της διεθνούς τάξης: ενός πλαισίου που διαμορφώνει τι θεωρείται φυσικό, εφικτό και νομιμοποιημένο. Υπό αυτή την έννοια, η απορρύθμιση δεν συνιστά μόνο κρίση κανόνων ή θεσμών, αλλά και κρίση της γνωσιακής δομής που επί δεκαετίες καθιστούσε τη συγκεκριμένη τάξη αυτονόητη.

Η διάγνωση του Κλάψη ολοκληρώνεται με τη διαπίστωση ότι η διάχυση της ισχύος δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη διάχυση ευθύνης (σ. 126). Στο πλαίσιο αυτό, υποστηρίζει ότι το διεθνές σύστημα έχει ήδη εισέλθει σε μια νέα κανονικότητα, όπου η αβεβαιότητα, η επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων και η συνεχής πίεση συγκροτούν το δομικό υπόβαθρο της διεθνούς πολιτικής (σ. 147). Η ίδια η ιστορική γενεαλογία του βιβλίου αφήνει, ωστόσο, περιθώριο για μια περαιτέρω ανάγνωση. Συνιστούν πράγματι η αβεβαιότητα, η επιλεκτικότητα και η πίεση γνωρίσματα μιας νέας κανονικότητας ή αποτελούν δομικά χαρακτηριστικά που διατρέχουν ήδη τη μεταπολεμική τάξη; Η ίδια η διαύγεια με την οποία ο Κλάψης ανασυγκροτεί αυτή την ιστορική διαδρομή αφήνει να διαφανεί η δεύτερη ανάγνωση: τα χαρακτηριστικά αυτά δεν συγκροτούν μια νέα κανονικότητα, αλλά τη διαχρονική λογική λειτουργίας της μεταπολεμικής τάξης. Από τις επεμβάσεις στη Γουατεμάλα (1954), την Ουγγαρία (1956) και την Τσεχοσλοβακία (1968) έως την Κύπρο (1974), το Κόσοβο (1999), το Ιράκ (2003) και τη Γεωργία (2008), η λογική της τάξης εμφανίζει αξιοσημείωτη σταθερότητα. Εκείνο που μεταβάλλεται είναι η ορατότητα της σχέσης ανάμεσα στην ισχύ και τη νομιμότητα, την οποία η ίδια η ανάλυση του βιβλίου φέρνει στο προσκήνιο: πρακτικές που άλλοτε μπορούσαν να εγγράφονται σε μια καθολική κανονιστική αφήγηση εμφανίζονται πλέον ως σχέσεις ισχύος (Kennedy, 2004· Koskenniemi, 2005, 2025). Εκείνο που

διαβρώνεται δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο η ισχύς οργανώνει την κανονιστικότητα, αλλά το μονοπώλιο της κανονιστικής αυθεντίας. Η ορατότητα της σχέσης ισχύος και νομιμότητας αυξάνεται ακριβώς επειδή το μονοπώλιο αυτό υποχωρεί. Για τους αποδέκτες των επεμβάσεων αυτών, βεβαίως, η σχέση ισχύος και νομιμότητας δεν υπήρξε ποτέ αόρατη. Η μεταβολή έγκειται στο ότι γίνεται πλέον ορατή και στα ακροατήρια που η καθολική αφήγηση έπειθε περισσότερο.

Η υποχώρηση αυτή δεν αφήνει ανέπαφη τη λειτουργία της δικαιολόγησης. Η απολογία του ηγεμόνα πείθει πλέον λιγότερο και τον δεσμεύει περισσότερο. Όσο η ενεργοποίηση του δικαίου παρέμενε κατ’ ουσίαν προνόμιο του ηγεμονικού πυρήνα, το κόστος της απολογίας ήταν αμελητέο.

Όταν το ίδιο εργαλείο αρχίζει να ενεργοποιείται και από δρώντες εκτός αυτού, η φθίνουσα επένδυση του ηγεμόνα σε αυτήν μπορεί να αναγνωσθεί ως ορθολογική επιλογή: ως άρνηση ενός κόστους συντήρησης που δεν αποδίδει πλέον μόνο στον εγγυητή της τάξης. Υπό αυτό το πρίσμα, η διάγνωση του Κλάψη για τη νομιμότητα «ως εργαλείο παρά ως περιορισμό» αποκτά το πλήρες αναλυτικό της βάθος. Το νέο στοιχείο δεν είναι η εργαλειακή χρήση, την οποία η ίδια η γενεαλογία του βιβλίου αναδεικνύει ως διαχρονική, αλλά η διάχυσή της, κανονιστική προέκταση της διάχυσης ισχύος που ο Κλάψης διαπιστώνει, η οποία καθιστά τη χρήση του δικαίου από τους άλλους αισθητή στον ηγεμόνα ως πραγματικό περιορισμό. Η διάγνωση συλλαμβάνει έτσι την αντίδραση του ηγεμόνα τη στιγμή ακριβώς που ο περιορισμός έπαψε να είναι θεωρητικός, ανάγνωση που η ιστορική ανασυγκρότηση του βιβλίου καθιστά δυνατή.

Οι υλικοί όροι αυτής της μεταβολής σκιαγραφούνται από τον Κλάψη στην ανάλυση των αναδυόμενων διεθνών δυνάμεων. Το κρίσιμο εδώ δεν είναι ότι ανακατανέμεται η ισχύς, αλλά ότι αποδυναμώνεται η ικανότητα της μέχρι πρότινος ηγεμονικής δύναμης να μετατρέπει την υπεροχή σε σταθεροποίηση και την επιβολή σε συναίνεση. Η ανάδυση δρώντων με επαρκές

υλικό υπόβαθρο δεν παράγει απλώς νέους συσχετισμούς ισχύος, καθιστά δυνατή την άρθρωση ανταγωνιστικών αξιώσεων κανονιστικής αυθεντίας (Acharya, 2014). Έτσι, η λεγόμενη «τάξη βασισμένη σε κανόνες» απο-φυσικοποιείται: ό,τι εμφανιζόταν ως ουδέτερο και οικουμενικό κανονιστικό πλαίσιο αναδεικνύεται ως μία ιστορικά συγκεκριμένη μορφή οργάνωσης της διεθνούς τάξης, της οποίας η καθολίκευση στηρίχθηκε σε μια συγκεκριμένη υλική και ηγεμονική συγκρότηση.

Οι ιστορικοί αυτοί μετασχηματισμοί αποκτούν την πιο απτή πολιτική τους έκφραση στην Ευρώπη, όπου η μη ανάληψη εγγυητικού ρόλου από την ίδια συνιστά διαχρονική επιλογή, παρά σύμπτωμα παρακμής. Η ουκρανική κρίση λειτουργεί ως διαδικασία μάθησης, υπενθυμίζοντας ότι η σταθερότητα δεν είναι ποτέ δωρεάν και ότι η ασφάλεια προϋποθέτει

πολιτικό, κοινωνικό και υλικό κόστος. Ο Κλάψης δεν συγχέει τον ρεαλισμό με την κανονιστική αποθέωση της ισχύος ούτε μετατρέπει τη διάγνωση σε πολιτική συνταγή. Ανασυγκροτεί με ιστορική συνέπεια τους όρους του μετασχηματισμού της διεθνούς τάξης και δείχνει ότι τόσο η ισχύς αποσυνδεδεμένη από τον κανόνα όσο και ο κανόνας αποσυνδεδεμένος από την ισχύ παράγουν μορφές διεθνούς αστάθειας.

Αγκυρωμένο στον ρεαλισμό, το βιβλίο συνομιλεί με ερωτήματα οικεία σε ευρύτερες προσεγγίσεις των Διεθνών Σχέσεων (Cox, 1981· Kratochwil, 1989· Linklater, 2016). Η μεγαλύτερη αρετή του έγκειται στην αναλυτική του εντιμότητα, καθώς δεν εξιδανικεύει καμία προηγούμενη τάξη. Το κεφάλαιο για τα αμερικανικά δόγματα μπορεί, υπό αυτό το πρίσμα, να διαβαστεί ως τρεις γενεαλογίες -της αμερικανικής ισχύος, της μεταπολεμικής τάξης και των παρεκκλίσεων που η τάξη μπορούσε να ενσωματώνει χωρίς να αποσταθεροποιείται- που στην πραγματικότητα είναι μία: η ιστορία του πώς η ισχύς γράφει τους κανόνες, τους παραβιάζει επιλεκτικά και διατηρεί την ικανότητα να παρουσιάζει τη συνθήκη αυτή ως κανονικότητα. Η ιστορική ανασυγκρότηση που επιχειρεί ο Κλάψης επιτρέπει την περαιτέρω θεωρητική διερεύνησή της, κατευθύνοντάς τη, σχεδόν αναπόφευκτα, προς το βαθύτερο υπόστρωμα της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης: τη διεθνή πολιτική οικονομία που κατέστησε δυνατή την ηγεμονική της αναπαραγωγή (Strange, 1988). Από αυτήν την οπτική, η μεταβολή της παγκόσμιας κατανομής παραγωγικής, τεχνολογικής και χρηματοπιστωτικής ισχύος φωτίζει όχι μόνο τους συσχετισμούς ισχύος, αλλά και τους ιστορικούς όρους που επέτρεπαν σε μια συγκεκριμένη τάξη να εμφανίζεται ως φυσική, δέουσα και οικουμενική. Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται με ενάργεια ότι αυτό που συχνά περιγράφεται ως κρίση κανόνων ή κρίση της τάξης είναι, στην πραγματικότητα, η απόσταση ανάμεσα στη λογική της τάξης και στις ιστορικές και υλικές προϋποθέσεις που τη στήριζαν.

Το βιβλίο δεν μας δείχνει, τελικά, έναν κόσμο χωρίς κανόνες, αλλά έναν κόσμο όπου η ηγεμονία που παρήγε τη συναίνεση φθείρεται, οι αξιώσεις κανονιστικής αυθεντίας πολλαπλασιάζονται και κανείς δεν αναλαμβάνει το κόστος διαχείρισης. Υπό αυτό το πρίσμα, το ερωτηματικό του τίτλου αποκτά το ακριβές του περιεχόμενο: όχι ένας κόσμος χωρίς κανόνες, αλλά ένας κόσμος χωρίς αδιαμφισβήτητο και αξιόπιστο εγγυητή τους.