Για την Ημέρα της Γυναίκας: Βιβλία που πρέπει να διαβάσουμε όλοι και όλες

Είναι δόκιμος ο όρος «γυναικεία γραφή»; Αποτυπώνεται η εμπειρία της γυναίκας στην ίδια τη γλώσσα; Η κυρία Νταλογουέι της VirginiaWoolf σίγουρα πληροί τις προδιαγραφές της μεθόδου που η Γαλλίδα θεωρητικός Hélène Cixous ονομάζει «γυναικεία γραφή», μέσα από τη ρευστή ροή συνείδησης, τη σχεδόν ψυχαναλυτική απεικόνιση της εσωτερικής ζωής των γυναικών, τους κοινωνικούς περιορισμούς και τους συναισθηματικούς τους ρυθμούς, μεταμορφώνοντας την καθημερινή εμπειρία σε μια πράξη βαθιά λογοτεχνική.

Η ανάδειξη του γυναικείου βιώματος στη λογοτεχνία με τρόπο που να διαθλάται μέσα από τον χρόνο, την κοινωνία και την κληροδότηση του έμφυλου τραύματος εντοπίζεται και στη γαλλική λογοτεχνία. Ενδεικτικά, βιβλία όπως το Κορίτσι της Camille Laurens, ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης που ακολουθεί την πορεία από το κορίτσι στη γυναίκα, και από εκεί στη μητέρα, και τα έργα της νομπελίστριας Annie Ernaux, που αναδιαμόρφωσαν ριζικά τη σημασία της βιωματικής γραφής στη σύγχρονη εποχή, φωτίζουν με μοναδικό τρόπο την εσωτερική εμπειρία και τις κοινωνικές πιέσεις που τη διαμορφώνουν.

Σύγχρονες αφηγήσειςπου αναδεικνύουν τη γυναικεία ταυτότητα και σπάνε τα καλούπια κάνουν την εμφάνισή τους και στα Βαλκάνια, με πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Μ.Α.Ι.Ρ.Ο.Υ.Λ.Α., τη διάσημη νουβέλα της Λένας Κιτσοπούλου, και το μυθιστόρημα της Βουλγάρας συγγραφέα Rene Karabash με τίτλο Ορκισμένη, μια ιστορία που καταπιάνεται με το έθιμο των ορκισμένων παρθένων, η αγγλική έκδοση της οποίας περιλαμβάνεται στη μακρά λίστα για το International Booker 2026.

Ιστορίες ενηλικίωσης, αυτοπροσδιορισμού και εσωτερικής δύναμης εκτείνονται σε όλο το φάσμα των χωρών και των εποχών, από το εμβληματικό μυθιστόρημα της Άλκης Ζέη Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα, το πορτρέτο μιας νεαρής γυναίκας, μέσα από τα μάτια της οποίας βιώνουμε το μεταίχμιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, που πορεύεται παράλληλα με τους βαθύτερους πόθους και τους έρωτες της εποχής, έως το διεθνές μπεστ σέλερ της Bonnie Garmus Μαθήματα Xημείας, με πρωταγωνίστρια την ασυμβίβαστη Ελίζαµπεθ Ζοτ, που μιλά απευθείας στις γυναίκες, ιδιαίτερα σε εκείνες που εργάζονται σε ανδροκρατούμενο περιβάλλον.

Ιστορίες ζωής που εμπνέουν, προσωπικές διαδρομές δύναμης και επιμονής, γυναίκες που άφησαν το αποτύπωμά τους στην επιστήμη, την τέχνη, την πολιτική και τον πολιτισμό: η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας είναι μια αφορμή να στραφούμε σε βιβλία που αναδεικνύουν σημαντικές προσωπικότητες.

Τη συμβολή της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνα στην Ελληνική Επανάσταση φέρνει στην επιφάνεια ο Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, σε μια βιογραφία που συνθέτει το πορτρέτο μιας γυναίκας φιλάνθρωπης και σκληρής, πιστής και δοτικής, ιδιοτελούς και ανιδιοτελούς, αγωνίστριας και ικανής διαπραγματεύτριας.
Στο καινοτόμο πόνημα της Kate Kirkpatrick με τίτλο Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ, η επιδραστική διανοούμενη του 20ού αιώνα αναδύεται πιο ανθρώπινη και ζωντανή από ποτέ, ενώ οι Γυναίκες μαθηματικοί στο περιθώριο της Ιστορίας του Ομότιμου Καθηγητή Μαθηματικής Εκπαίδευσης στο ΕΚΠΑ Δημήτρη Χασάπη λειτουργούν ως πράξη δικαίωσης για τις αφανείς πρωτοπόρους της επιστήμης.
Παράλληλα, η αυτοβιογραφία αποδεικνύεται μια πράξη βαθιά πολιτική. Ενδεικτικά αναφέρουμε το συγκινητικό Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο,στις σελίδες του οποίου ξετυλίγεται η σχεδόν παραμυθένια ζωή της Άλκης Ζέη, την εξομολογητική αφήγηση της πρώτης Ελληνίδας πεζογράφου Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, καθώς και την Ελευθερία: Αναμνήσεις 1954-2021, την αποκαλυπτική μαρτυρία της Angela Merkel, της πρώτης καγκελαρίου της Γερμανίας.

Μέσα από την ανάγνωση διασώζονται επίσης ιστορικές μελέτες για τους γυναικείους αγώνες που συχνά παραβλέπονται από τα κυρίαρχα αφηγήματα ή παρουσιάζονται ελλιπείς. Κάποιες από τις πιο σημαντικές εφευρέσεις του πολιτισμού μας οφείλονται σε γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο, κι όμως λίγοι γνωρίζουν σήμερα τα ονόματά τους. Πέρα από τις βιογραφίες και τα πορτρέτα τους, είναι απαραίτητες μια ματιά στην ίδια την Ιστορία –από πού γράφεται και ποιους σκοπούς εξυπηρετεί– και η υιοθέτηση μιας «γυναικείας» ματιάς, μελετώντας τις κοινωνικές κατακτήσεις και τους αγώνες για δικαιώματα μέσα από τεκμηριωμένα έργα.

Για παράδειγμα, Η ιστορία των γυναικώντης Καταζίνα Ρατζίβιλ είναι ένα διηλικιακό βιβλίο που φανερώνει πώς διαφέρει η ιστορία των γυναικών από την ιστορία των ανδρών, (ξανα)γνωρίζοντάς μας την ιστορία της ανθρωπότητας από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας.
Το πρόβλημα με τις γυναίκεςτης Αγγλίδας εικονογράφου Jacky Fleming απεικονίζει με σαρκαστικό τρόπο τους σεξιστικούς μύθους και τα αφηγήματα στα οποία στηρίχτηκε ιστορικά η γυναικεία καταπίεση.
Επίσης, το συγκλονιστικό βιβλίο Μητέρες: Μια αντισυμβατική ιστορίατης Sarah Knott φωτίζει τη μεταβαλλόμενη ιστορία της μητρότητας ανά τους αιώνες, από τις ωδίνες μιας σκλάβας έως τις νοικοκυρές των προαστίων της δεκαετίας του 1950 και τους αγώνες των φεμινιστριών του 1970, που μάχονται για το δικαίωμά τους να αποφασίζουν αν θα κάνουν παιδιά. Η Μήτρα: Εκεί που αρχίζουν όλα, το βιβλίο-σταθμός της μαίας Leah Hazard, μας δείχνει ακριβώς την πολιτική και κοινωνική διάσταση της βιολογίας μας.

Πολύ συχνά ακούμε τη λέξη «αυτοφροντίδα» να χρησιμοποιείται ως μια νοηματικά κενή στρατηγική, που ωθεί τις γυναίκες να αγοράζουν προϊόντα που ούτε χρειάζονται ούτε βελτιώνουν ουσιαστικά τη ζωή τους. Η πραγματική αυτοβελτίωση ξεκινά όταν η γνώση του εαυτού περνά στα ίδια μας τα χέρια· όταν συνδεόμαστε ουσιαστικά με το σώμα μας και τις ανάγκες του.

Τη θέση της γυναίκας στη λογοτεχνία πραγματεύεται με διαύγεια, αναδεικνύοντας τη σχέση τάξης και φύλου, και το κλασικό Ένα δικό της δωμάτιο της Virginia Woolf, ένας ευρύτερος στοχασμός για την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Στον ίδιο διάλογο εντάσσεται και το βιβλίο της επιδραστικής Αφροαμερικανίδας φεμινίστριας bell hooks με τίτλο Σύνδεση: Η γυναικεία αναζήτηση της αγάπης, ένα πολιτικό κείμενο για τη σχέση της γυναίκας με την αγάπη και τον έρωτα, που εξακολουθεί να προβληματίζει.

Αγαπάτε τις ρομαντικές κομεντί και τους λογοτεχνικούς έρωτες, αλλά χωρίς τα σεξιστικά κλισέ που συνήθως τα συνοδεύουν; Ήρθε η ώρα να εντάξετε στη βιβλιοθήκη σας περισσότερες ιστορίες αγάπης που ξεπερνούν τα στερεότυπα και μας χαρίζουν γυναικείους χαρακτήρες που διακρίνονται για την ανεξαρτησία και την πολυπλοκότητά τους: ηρωίδες για τις οποίες ο έρωτας είναι μία μόνο από τις πολλές συνιστώσες της ζωής τους, ενώ η σχέση με έναν άντρα δεν αποτελεί αυτοσκοπό.
Η αριστουργηματική Κάρολ της Patricia Highsmith και το βραβευμένο λογοτεχνικό ντεμπούτο της Yael van der Wouden Στο σπίτι της εξιστορούν με πάθος λεσβιακούς έρωτες, μακριά από την αντρική ματιά.

Λίγα βιβλία προσεγγίζουν τη γυναικεία επιθυμία όπως η σειρά «Dirty Diana», που βασίζεται στο βραβευμένο ομότιτλο podcast των Jen Besser και Shana Feste με πρωταγωνίστρια την Demi Moore, ιδίως όταν πρόκειται για τη σεξουαλικότητα των μεγαλύτερων σε ηλικία γυναικών.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η Ανταλλαγή της Beth O’Leary: φωτεινό, καλόκαρδο και σπιρτόζικο, ενθαρρύνει τις γυναίκες να τολμήσουν μια νέα αρχή, σε όποια ηλικία κι αν βρίσκονται.
Παράλληλα, τα cozy crimes έχουν εξελιχθεί σε έναν νέο τόπο για δυναμικές αλλά βαθιά ανθρώπινες πρωταγωνίστριες, που αναλαμβάνουν ρόλο ντετέκτιβ και αποδεικνύουν πως το γυναικείο ένστικτο σπάνια πέφτει έξω. Τέτοια βιβλία είναι η Καμαριέρα της Nita Prose, με ηρωίδα την τετραπέρατη Μόλι, το απολαυστικό Ένας πολύ ευχάριστος φόνοςτης Julia Seales και το διασκεδαστικό και μυστήριο συνάμα Η δεσποινίς Όστεν ερευνάτης Jessica Bull.

Η γονεϊκότητα εμπλουτίζεται διαρκώς με νέους κανόνες και δεδομένα, όμως μια οικογένεια που λειτουργεί ισότιμα προάγει την προσωπική εξέλιξη κάθε μέλους της. Ο ρόλος της γυναίκας στη σύγχρονη κοινωνία, ως εργαζόμενης και μητέρας ταυτόχρονα, κρύβει αμέτρητες προκλήσεις. Γι’ αυτό, δεν είναι εγωιστικό ούτε πολυτέλεια να βάζουμε τον εαυτό μας σε προτεραιότητα, αλλά ζωτικής σημασίας και απαραίτητο.
Σε αυτή τη φιλοσοφία στηρίζονται τα βιβλία To μικρό βιβλίο αυτοφροντίδας της μέλλουσας μαμάς και To μικρό βιβλίο αυτοφροντίδας της νέας μαμάς της BeccyHands, βοηθού μητρότητας με εξειδίκευση στην προγεννητική και μεταγεννητική ευεξία, και της AlexisStickland, μαίας και δασκάλας προγεννητικής φροντίδας. Και τα δύο υπογραμμίζουν μια αδιάσειστη αλήθεια: η υγεία του μωρού και της οικογένειας συνδέεται άρρηκτα με την υγεία της μητέρας.

Σύγχρονες προσεγγίσεις, που συνδυάζουν γνώση και πρακτικά εργαλεία, θα βρείτε επίσης στα βιβλία Είναι δύσκολο να είσαι γονιός;: Πρακτικές συμβουλές και απαντήσεις σε καθημερινές απορίες και ανησυχίεςτης Τερέζας Μπάουμ, Οι πρώτοι 12 μήνες του μωρού μου: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι νέοι γονείς του Καθηγητή Παιδιατρικής Ανδρέα Κωνσταντόπουλου και Πώς να παίξω με το μωρό μου: Από τη γέννηση έως 26 μηνών της παιδαγωγού προσχολικής ηλικίας με εξειδίκευση στην Ειδική Αγωγή Σοφίας Ηλία-Λυμπέρη, που κυκλοφορεί στις 21 Απριλίου.  Για να γίνει η εμπειρία της μητρότητας λιγότερο μοναχική και να συνδεθούμε βαθύτερα με τα συναισθήματά μας και με τα παιδιά μας.

Φυσικά, η πεποίθηση πως κάποια πράγματα «δεν είναι για κορίτσια» καλλιεργείται από τα πρώτα μας βιώματα: από τις πριγκίπισσες που πρέπει να σωθούν ή να κυνηγούν τον έρωτα, από την ανεπαρκή απεικόνιση της γυναικείας φιλίας, από την περιπέτεια που περιορίζεται μόνο σε αγόρια και άντρες. Εξαιτίας όλων των παραπάνω αδυνατούμε να δούμε εμάς τις ίδιες ως τις πρωταγωνίστριες των δικών μας ιστοριών ή να πάρουμε έμπνευση για τη ζωή που θέλουμε να χτίσουμε μεγαλώνοντας. Ας εμπλουτίσουμε λοιπόν τις βιβλιοθήκες των κοριτσιών με παιδικά και εφηβικά βιβλία με δυνατές ηρωίδες!

Το υπέροχα εικονογραφημένο βιβλίο της Όνορ Κάργκιλ-Μάρτιν Με τη φωνή της: Οι γυναίκες της ελληνικής μυθολογίας διηγούνται την ιστορία τους μας ξανασυστήνει οκτώ γυναίκες της μυθολογίας με έναν καινούργιο τρόπο: μέσα από τις δικές τους αφηγήσεις. Η πριγκίπισσα και το στέμμα της Παναγιώτας Στρίκου-Τομοπούλου, το Φτου ξελύπη της Μαριέττας Κόντου, δύο βιβλία που ξεχειλίζουν από πείσμα και δυναμικότητα, καθώς και το εκπληκτικό Υπέροχες γυναίκες που έσωσαν τον πλανήτη της Κέιτ Πάνκχερστ, που μας συστήνει σπουδαίες οραματίστριες του παρελθόντος, αποτελούν επίσης εντυπωσιακές ιστορίες που καλλιεργούν την αυτοπεποίθηση και ενθαρρύνουν κάθε κορίτσι να φανταστεί και τον εαυτό του ως ηρωίδα.

Και βέβαια κάθε σπουδαία πρωταγωνίστρια αξίζει να έχει τη δική της εξέλιξη και κάθε κορίτσι να έχει τη δική του προσωπική ηρωίδα, που θα το συντροφεύει σε διάφορες στιγμές. Με πρότυπα που σπάνε τα στερεότυπα, δημοφιλείς σειρές όπως «Η Περ αποφασίζει», «Τα μυστήρια της Πένι Πέπερ», η «Υπέροχη Νατ» και «Οι Άγκαθες» γίνονται οι τέλειοι συνοδοιπόροι των μικρών και μεγαλύτερων αναγνωστριών.