Δωρεάν μεταφορικά για αγορές άνω των 20€
Δωρεάν μεταφορικά για αγορές άνω των 20€
Δωρεάν αντικαταβολή για αγορές άνω των 30€
Δωρεάν αντικαταβολή για αγορές άνω των 30€
Η ιδιαίτερη ιδιοφυΐα της Olivia Manning
Η ιδιαίτερη ιδιοφυΐα της Olivia Manning
Η ιδιαίτερη ιδιοφυΐα της Olivia Manning

Η ιδιαίτερη ιδιοφυΐα της Olivia Manning

Η μεγάλη κυρία των βρετανικών γραμμάτων κέρδισε τη λογοτεχνική φήμη που της αναλογούσε μετά τον θάνατό της.

Η Βρετανίδα συγγραφέας Olivia Manning είχε μια σκληρή και δύσκολη πορεία στον χώρο της λογοτεχνίας. Πάντα διατηρούσε την ελπίδα ότι θα αποκτούσε λογοτεχνική φήμη, η οποία όμως δεν ερχόταν, και πως θα κατακτούσε μια θέση ανάμεσα στις εξέχουσες προσωπικότητες των βρετανικών γραμμάτων. Το καθησυχαστικό σχόλιο των φίλων της ότι οι συγγραφείς αναγνωρίζονται συνήθως μετά θάνατον δεν μπορούσε να την πείσει. «Δεν θέλω φήμη όταν θα είμαι νεκρή» απαντούσε εκείνη. «Τη θέλω τώρα». Ακόμα όμως και το ταπεινό της όνειρο να δει μια κριτική βιβλίου της σε μια κυριακάτικη εφημερίδα αποδείχτηκε άπιαστο – μια φιλοδοξία που σιγόβραζε μέσα της, ειδικά όποτε κυκλοφορούσε ένα καινούργιο μυθιστόρημα της Iris Murdoch που ο Τύπος υποδεχόταν με γενναιοδωρία. Συχνά η Manning δεν κατανοούσε τους επαίνους που λάμβαναν νεότεροι συγγραφείς, καθώς το έργο τους θύμιζε περισσότερο «διανοητικές ασκήσεις», ενώ το δικό της στόχευε στην αποτύπωση της πραγματικότητας, με κάθε μυθιστόρημά της να αποτελεί κι ένα «κομμάτι ζωής» στο οποίο εκείνη έβλεπε τον πραγματικό σκοπό της λογοτεχνίας.

Δεδομένης της έντονης «πείνας και δίψας για φήμη», για να παραθέσουμε τα λόγια ενός αγανακτισμένου φίλου της, πιθανόν κανενός είδους αναγνώριση δεν θα ικανοποιούσε τη γυναίκα που έγινε γνωστή ως «η κλαψιάρα Ολίβια» (Olivia Moaning). Το παρατσούκλι δεν ήταν αδικαιολόγητο, όπως γνώριζαν καλά οι παλαιοβιβλιοπώλες. Σε κάποιο φιλανθρωπικό παζάρι η Manning είδε το μυθιστόρημά της Σχολείο για την αγάπη να πωλείται είκοσι πένες. «Το χαρίζετε αυτό το βιβλίο!» παραπονέθηκε. «Είναι η πρώτη έκδοση. Αξίζει πολύ περισσότερα». Μιαν άλλη φορά, ένα υπογεγραμμένο αντίτυπο της Κατεστραμμένης πόλης, του δεύτερου μυθιστορήματος της Βαλκανικής Τριλογίας, πωλούνταν σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο πενήντα πένες. Αγοράζοντάς το, η Manning σχολίασε: «Πάω στοίχημα ότι οι πρώτες εκδόσεις της Iris Murdoch πιάνουν περισσότερα από αυτό». Και ο βιβλιοπώλης απάντησε: «Μα η Iris Murdoch είναι διάσημη συγγραφέας!».

Και ήταν αλήθεια, ενώ αντιθέτως η Manning άδικα έπεσε στην αφάνεια. Ακόμα κι αν η ίδια πίστευε ότι καλλιτεχνικά ήταν μπροστά από την εποχή της, τι αξία είχε αυτό όταν έπρεπε να πληρώσει τους λογαριασμούς της; Αλλά η λιτή, ανεπιτήδευτη και μερικές φορές εξαιρετικά πρωτότυπη λογοτεχνία της, με τους «απαράδεκτους» χαρακτήρες και τον ρεαλισμό ενός ντοκιμαντέρ, είναι πιο συμβατή με τα σημερινά γούστα συγκριτικά με τις εκκεντρικές φαντασιώσεις της Murdoch. Στη μεταπολεμική Βρετανία μόνο οι «οργισμένοι νέοι», όπως ο Kingsley Amis και ο John Osborne, επιδοκιμάζονταν για την ασέβειά τους. Ο τίτλος του πρώτου βιβλίου του Amis, Ο τυχερός Τζιμ, ήταν κατά τη γνώμη της Manning εύστοχος. Η «δύσκολη» προσωπικότητά της θεωρήθηκε μειονέκτημα, αλλά η δικαιολογημένη οργή και η αιχμηρή ειλικρίνειά της ίσως να είναι επαγγελματικά πλεονεκτήματα στην εποχή μας.

Το 1974 η δικαίωση άρχισε να φαίνεται στον ορίζοντα. Το δέκατο μυθιστόρημα της Manning, με τίτλο The Rain Forest, προτάθηκε από την κριτική επιτροπή του βραβείου Booker. Ήταν τότε 66 ετών· τα συγγραφικά της διαπιστευτήρια είχαν καθιερωθεί την προηγούμενη δεκαετία με τη Βαλκανική Τριλογία, που ήταν βασισμένη στις εμπειρίες της από την εποχή του πολέμου στο Βουκουρέστι και την Αθήνα. Όμως οι κυρίως καλές κριτικές που είχε λάβει της πρόσφεραν μια παροδική ικανοποίηση. Η συμπερίληψή της στη βραχεία λίστα για το βραβείο Booker φαινόταν ότι είχε έρθει με μεγάλη καθυστέρηση. Τελικά το The Rain Forest δεν κατάφερε να αποσπάσει το βραβείο. Ένα μέλος της κριτικής επιτροπής, η A. S. Byatt, δήλωσε σε ραδιοφωνική εκπομπή ότι το βρήκε αργό. «Μα ούτε η Byatt παίρνει πολλές στροφές» αστειεύτηκε η Manning. Και η ενόχλησή της έγινε μεγαλύτερη όταν το Ending Up του Amis βρέθηκε στη βραχεία λίστα παρόλο που η σύζυγός του, η Elizabeth Jane Howard, συμμετείχε στην κριτική επιτροπή. Για τη Manning αυτή ήταν η συνήθης πρακτική: η σνομπ ελίτ των εκδοτικών οίκων από την Οξφόρδη και το Κέμπριτζ την είχε αποκλείσει.

Το ταπεινό υπόβαθρο της Manning και η έλλειψη πανεπιστημιακής εκπαίδευσης πάντα την έκαναν να νιώθει μειονεκτικά. Γεννημένη στο παραθαλάσσιο Πόρτσμουθ από έναν καλόκαρδο αλλά γυναικοκατακτητή αξιωματικό του Βασιλικού Ναυτικού και τη νεότερη σύζυγό του, μια αυταρχική κόρη ταβερνιάρη από τα βόρεια της Ιρλανδίας, η Manning βίωσε δυσλειτουργικές καταστάσεις από μικρή ηλικία (όπως τόσοι άλλοι λαμπροί συγγραφείς). Τόσο εκείνη όσο και ο νεότερος αδερφός της έμπαιναν διαιτητές στους συχνούς καβγάδες των γονιών τους, ενώ η μητέρα της τη μείωνε συνεχώς. «Δεν θα πω ότι ήταν ανισόρροπη» είχε δηλώσει η Manning σε συνέντευξή της «αλλά κάτι πήγαινε πολύ λάθος με την ψυχολογία της… Θυμάμαι ότι είχα μείνει έκπληκτη όταν ανακάλυψα πως άλλοι άνθρωποι ήταν ευτυχισμένοι στα σπίτια τους, ότι άλλα κορίτσια εμπιστεύονταν τις μητέρες τους και τις αγαπούσαν».
Στην ηλικία των 16 ετών η Manning εγκατέλειψε το σχολείο και έγινε δακτυλογράφος. Και όσο εργαζόταν σκληρά σε γραφεία (κι έδινε το μεγαλύτερο μέρος του πενιχρού μισθού της στη μητέρα της), σχεδίαζε την απόδρασή της από το Πόρτσμουθ, ένα μέρος που αργότερα χαρακτήρισε ως «το εξωτερικό όριο της επαρχιακής αμάθειας». Στο μυθιστόρημα που εξέδωσε το 1969 με τίτλο The Play Room (στις ΗΠΑ κυκλοφόρησε με τον τίτλο The Camperlea Girls) αποτυπώνει με συγκινητικό τρόπο τη νεανική της επιθυμία να εκμεταλλευτεί τις απεριόριστες ευκαιρίες που έχει να της προσφέρει το Λονδίνο. Στο θλιβερό, παραμελημένο βόρειο Κάμπερλι, μια φανταστική εκδοχή του Νορθ Εντ όπου ζούσε η οικογένεια Manning, η δεκαπεντάχρονη Λάουρα Φλέτσερ, μια επίδοξη θεατρική συγγραφέας, διαβάζει με μεγάλη σπουδή τα περιοδικά Vogue και Harper’s Bazaar που βρίσκει στην τοπική βιβλιοθήκη, κάνει λίστες με μπουτίκ του Τσέλσι που θα μπορούσαν να την προσλάβουν και ανυπομονεί για «όλες τις γκαλερί και τα μουσεία και τα καφέ και τα σινεμά και τα θέατρα και τα κλαμπ και τους υπέροχους άντρες!».
Η Manning ήταν 26 ετών όταν μετακόμισε στο Λονδίνο, το 1934 (αν και πάντα αφαιρούσε μερικά χρόνια από την ηλικία της), αφού βρήκε δουλειά ως δακτυλογράφος στο Peter Jones, το κομψό πολυκατάστημα του Τσέλσι. Αλλά τα ατέλειωτα, συναισθηματικά απομονωμένα χρόνια στο Πόρτσμουθ δεν πήγαν χαμένα. Επιδεικνύοντας τη δύναμη της θέλησης, η οποία την καθοδήγησε σωστά μέσα από πολλές προκλήσεις και απογοητεύσεις (ένα χαρακτηριστικό που αποδείχτηκε πιο πολύτιμο και αξιοθαύμαστο από οποιοδήποτε πανεπιστημιακό πτυχίο), η Manning έγραψε πολύ, διάβασε πολύ κι έκανε ό,τι μπορούσε για να αποκτήσει χρήσιμες διασυνδέσεις. Αν μη τι άλλο ατρόμητη, επικοινώνησε με το βιβλιοπωλείο και εκδοτικό οίκο Shakespeare and Company στο Παρίσι, που είχε εκδώσει τον Οδυσσέα του James Joyce, για να υποβάλει προς αξιολόγηση το μυθιστόρημά της που βρισκόταν σε εξέλιξη. Όπως αναφέρει με θαυμασμό η βιογράφος της Deirdre David, η πρωτοβουλία αυτή ήταν εξαιρετική. «Κανείς δεν τη συμβούλευσε, λίγοι την ενθάρρυναν, κι όμως έπειτα από την καθημερινή δουλειά της ως δακτυλογράφου σε δικηγορικό γραφείο κατάφερε να γράψει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα και να βρει τον εκδότη του Joyce στο Παρίσι».
Η αφοσίωσή της απέφερε καρπούς: η υποβολή δύο διηγημάτων της στο λογοτεχνικό πρακτορείο Curtis Brown οδήγησε στη δημοσίευσή τους στο περιοδικό New Stories, που, μεταξύ άλλων, συνεργαζόταν με τους Dylan Thomas και Stephen Spender. («Ζω ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν έχουν κανένα ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία» διευκρίνιζε στην επιστολή της «και που θα χλεύαζαν ό,τι κι αν έγραφα. Επομένως, μπορώ να βασιστώ μόνο στην απαίδευτη κρίση μου».) Και ενώ ο οίκος Jonathan Cape απέρριψε δύο χειρόγραφά της, ο επιμελητής Hamish Miles την ενθάρρυνε και στη συνέχεια έγινε φίλος κι εραστής της, ενώ την έφερε σε επαφή με τον λογοτεχνικό οίκο Bloomsbury, εκπληρώνοντας έτσι ένα παντοτινό της όνειρο.
Ο Miles, με σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, γοητευτικός και κοσμοπολίτης, ήταν επίσης 40 ετών και παντρεμένος. Παρ’ όλα αυτά η σχέση τους άλλαξε τη ζωή της Manning. Τη βοήθησε να καλλιεργήσει το ταλέντο της, την πήγε στο Παρίσι (όπου της αγόρασε ένα αντίτυπο του Οδυσσέα δεμένο με λευκό δέρμα, από το Shakespeare and Company) και τη σύστησε στην ποιήτρια Stevie Smith, με την οποία ανέπτυξε μια δυνατή φιλία. Και το σημαντικότερο, ο Miles έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην έκδοση του επιτυχημένου πρώτου μυθιστορήματος της Manning, με τίτλο The Wind Changes, που κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Jonathan Cape τον Απρίλιο του 1937.
Στα τέλη του 1937 ο Miles άρχισε να είναι απόμακρος και να μην απαντά στο τηλέφωνο. Η Manning δεν είχε ιδέα τι συνέβαινε. Όπως τελικά αποδείχθηκε, οι πονοκέφαλοι που τον ταλαιπωρούσαν οφείλονταν σε έναν όγκο στον εγκέφαλο που ήταν σε προχωρημένο στάδιο. Επειδή η σχέση τους ήταν μυστική, εκείνη δεν γνώριζε τίποτα για τη διάγνωση, μέχρι που ένας κοινός τους γνωστός τής το αποκάλυψε. Δεν μπόρεσε καν να επισκεφτεί τον Miles στο νοσοκομείο, στο Εδιμβούργο. (Μάζεψε τα χρήματα για το εισιτήριο, όμως ο πατέρας του της είπε στο τηλέφωνο ότι ο Hamish δεν αναγνώριζε πλέον κανέναν.) Ο Miles πέθανε στα τέλη Δεκεμβρίου και η Manning το έμαθε από τη στήλη με τις νεκρολογίες των Times. «Θα έδινα και τα πενήντα χρόνια που έχω μπροστά μου» έγραψε, συντετριμμένη από τη θλίψη «για να ξαναζήσω τον τελευταίο χρόνο της γνωριμίας μου μαζί του».
Κι όμως η Manning επέδειξε μεγάλη ψυχική ανθεκτικότητα. Μην μπορώντας να πενθήσει δημόσια, βγάζοντάς τα πέρα με δυσκολία, συχνά πεινασμένη και πάντα κουρασμένη, επιβίωσε, έστω και με δυσκολία. Λίγο καιρό αφότου αρρώστησε ο Miles, λιποθύμησε στον δρόμο· το ταπεινό τσάι και το τοστ δεν συμπληρώνονταν πλέον από τα συνηθισμένα τους γεύματα στα εστιατόρια του Σόχο. Ένας ανυποψίαστος γιατρός τη μάλωσε για τη «δίαιτά» της: «Εσείς οι σύγχρονες κοπέλες κάνετε όλες τα ίδια». Εκείνη την περίοδο έγραψε ένα ποίημα για το Λονδίνο, ανασύροντας από τη μνήμη της την άφιξή της εκεί: «Εδώ, άγρια, άστεγη και αποφασισμένη [...] Αυτή είναι η πόλη στην οποία μόχθησες / αρπακτική, αθώα και παθιασμένη».

H επιθυμία και η στέρηση που χαρακτηρίζουν κάποια μυθιστορήματά της, ιδιαίτερα τα λιγότερο γνωστά, ταιριάζουν με εκείνη την περίοδο της ζωής της. Η Claire Tomalin στην κριτική της στην εφημερίδα The Observer για το μυθιστόρημα The Play Room (στην οποία περιλαμβάνονταν και άλλα δύο βιβλία, δυστυχώς) εντόπισε «ένα θέμα που διατρέχει σχεδόν όλα τα έργα της Olivia Manning: είναι αυτό του παιδιού ή της νεαρής γυναίκας που αναζητά και χρειάζεται αγάπη, αλλά δεν της δίνεται ποτέ αρκετή». Οι νέοι σε ηλικία χαρακτήρες της δεν χρειάζονται μόνο αγάπη, αλλά και αποδοχή, σεβασμό, τροφή και ρούχα, άνεση και ζεστασιά. Αργότερα στη ζωή της η Manning θα ζήσει με μια συμβατική μεσοαστική ευημερία. Η σφοδρότητα όμως της επιθυμίας της για μεγαλύτερη λογοτεχνική φήμη, η επίμονη δυσαρέσκειά της μετασχηματίστηκαν σε χαρακτήρες όπως η Λάουρα Φλέτσερ, μια ύπαρξη φτιαγμένη από καθαρή εφηβική λαχτάρα.
Γοητευμένη από μια πλουσιότερη και πιο όμορφη συμμαθήτρια, η Λάουρα είναι τόσο φιλόδοξη όσο νωθρή είναι η Βίκι, την οποία επιθυμεί σφόδρα: θέλει την ξανθιά, νωχελική Βίκι (που, παρά τη λατρεία της Λάουρα, δεν είναι κάτι το εξαιρετικό, ένα μεγάλο ψάρι σε μια μικρή λίμνη, όπως συνειδητοποιούμε μέσα από την αριστοτεχνική γραφή της Manning). Θέλει τον παράδεισο του Λονδίνου· θέλει να είναι σέξι και μοντέρνα, να γίνει διάσημη θεατρική συγγραφέας. Η πιο θλιβερή αράδα αυτής της ιδιαίτερης ιστορίας ενηλικίωσης βρίσκεται στο σημείο όπου η Λάουρα θυμάται το παλιό της σχέδιο να μετατρέψει μαζί με τον αδερφό της ένα υπόστεγο για πλοία σε θεατρική σκηνή. Ενθουσιασμένοι, είχαν περιγράψει με λεπτομέρειες αυτό το σχέδιο στον πατέρα τους, ο οποίος «τους άφησε να μιλούν, γνωρίζοντας ότι ο χρόνος θα καταστρέψει τα σχέδιά τους, όπως είχε καταστρέψει και τα δικά του».
Ο χαρακτήρας του πατέρα στο The Play Room είναι βασισμένος στον πατέρα της ίδιας της συγγραφέα, ο οποίος ήταν μεν καλόκαρδος και γενναιόδωρος, αλλά και ανεύθυνος και γυναικοκατακτητής. Ως παιδί, η Manning τον λάτρευε και τελικά ο άντρας που παντρεύτηκε ήταν ίδιας κοπής. Το 1939, 18 μήνες μετά τον θάνατο του Miles, η Manning γνώρισε τον Reggie Smith, παιδί μιας εργατικής οικογένειας του Μπέρμιγχαμ. Ήταν ψηλός και όμορφος, έπινε πολύ και ήταν εξωστρεφής. Σε λιγότερο από δύο μήνες παντρεύτηκαν. Η Manning έδωσε στον ληξίαρχο μια ημερομηνία γέννησης σύμφωνα με την οποία ήταν 28 ετών· στην πραγματικότητα ήταν 31. Ο Smith ήταν 25. Παρά τις κατά καιρούς απιστίες, ο γάμος ήταν επιτυχημένος κι ευτυχής. «Σας ενδιαφέρουν οι εξωσυζυγικές περιπέτειες;» ήταν η αδιάκριτη ερώτησή του στα πάρτι. Αλλά η πίστη του στο ταλέντο της Manning ήταν ακλόνητη. Κι εκείνη, βέβαια, είχε εξωσυζυγικές σχέσεις.
Η γνωριμία με τον Smith ήταν μοιραία για πολλούς λόγους: χάρη στη δουλειά του, η Manning συγκέντρωσε το υλικό για τα πιο γνωστά και αυτοβιογραφικά μυθιστορήματά της, τη Βαλκανική Τριλογία και την Τριλογία του Λεβάντε, που εκτυλίσσεται στην Αίγυπτο και την Παλαιστίνη. Ο Smith, λέκτορας του Βρετανικού Συμβουλίου (ένας κυβερνητικός οργανισμός που ιδρύθηκε το 1934 για να προωθήσει τη βρετανική εκπαίδευση και τις αντιφασιστικές αξίες στο εξωτερικό), βρισκόταν σε άδεια από την υπηρεσία του στη Ρουμανία όταν γνωρίστηκε με τη Manning. Μετά τον γάμο τους πήραν το Οριάν Εξπρές και έφτασαν στο Βουκουρέστι τη μέρα που η Βρετανία και η Γαλλία κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία. Αποκεί κατέφυγαν στην Αθήνα και τον επόμενο χρόνο στο Κάιρο. Το 1942 προσφέρθηκε στον Smith μια θέση στην Υπηρεσία Ραδιοφωνίας της Παλαιστίνης και το ζευγάρι μετακόμισε στην Ιερουσαλήμ, όπου έζησαν το υπόλοιπο του πολέμου. Η Manning έγραφε κριτικές βιβλίων που δημοσιεύονταν στην εφημερίδα The Palestine Post και, με την ενθάρρυνση του συζύγου της, κρατούσε αναλυτικές σημειώσεις για οτιδήποτε θα μπορούσε να της φανεί χρήσιμο σε ένα μελλοντικό μυθιστόρημα.
Η Manning επέλεξε την Ιερουσαλήμ ως το σκηνικό για το πιο υποτιμημένο μυθιστόρημά της, το Σχολείο για την αγάπη, που εκδόθηκε το 1951. Αυτό το κωμικοτραγικό αριστούργημα αφηγείται την ενηλικίωση του δεκαεξάχρονου Άγγλου Φίλιξ Λάτιμερ, ενός ορφανού αγοριού που κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εγκαταλείπει το Ιράκ και έρχεται στην Παλαιστίνη. Πρωταγωνιστικό όμως ρόλο στο μυθιστόρημα έχει η μις Μπουν, η απαίσια προσωρινή κηδεμόνας του Φίλιξ και ιδιοκτήτρια του σπιτιού όπου εκείνος φιλοξενείται, κοντά στην Πύλη του Ηρώδη. Η μις Μπουν ηγείται μιας φονταμενταλιστικής ομάδας και κρατάει άδειο το μεγάλο μπροστινό δωμάτιο αποκλειστικά για τη Δευτέρα Παρουσία, ενώ ο Φίλιξ και οι άλλοι ένοικοι πληρώνουν υπέρογκα ποσά για στενά, κρύα δωμάτια και άθλια φαγητά, όπως «πουρέ φασολιών» και τηγανητή μελιτζάνα, που η μις Μπουν επιμένει ότι είναι εξίσου θρεπτική με το τηγανητό ψάρι. «Πιστεύω πολύ στα λαχανικά» λέει εκείνη. «Οι καλύτεροι Ινδοί σοφοί δεν τρώνε τίποτε άλλο».
Μόνος, πεινασμένος, χάνοντας γρήγορα την αθωότητά του, ο Φίλιξ έχει μία και μοναδική παρηγοριά, τη Φάρο, μια γάτα που λατρεύει, στην οποία βλέπει μια ανιδιοτελή αγάπη: «Δεν πίστευε ότι κανένας άνθρωπος μπορούσε να είναι τόσο όμορφος. Δεν πίστευε ότι μπορούσε να αγαπήσει κανέναν ή τίποτα τόσο πολύ». Το συναίσθημα αυτό ανήκει στη Manning. Μετά την τραυματική απώλεια ενός παιδιού όταν εκείνη ήταν 36 και ζούσε στην Ιερουσαλήμ (το μωρό πέθανε στους επτά μήνες και η Manning έπρεπε να το γεννήσει νεκρό), αφοσιώθηκε στις γάτες της. Στο νεκροκρέβατό της η κύρια έγνοια της ήταν η διατροφή της γάτας της, της Μίου. «Ποτέ δεν της δίνω κονσέρβα» έλεγε. «Ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις τι βάζουν σε αυτές τις κονσέρβες».

Οι θερμές κριτικές που απέσπασε το Σχολείο για την αγάπη αποτέλεσαν ένα ορόσημο στην καριέρα της 43χρονης τότε Manning. Το Times Literary Supplement το αποθέωσε αναφέροντας ότι είναι «μια ιστορία πολύ πέρα από τα συνηθισμένα», με «εξαιρετική ποιότητα και πρωτοτυπία». Σε κείμενό του στην εφημερίδα The Sunday Times ο συγγραφέας και επιστήμονας C. P. Snow χαρακτήρισε το μυθιστόρημα βαθύ, αιχμηρό, εξαιρετικό. Παρ’ όλα αυτά οι κριτικές επιτροπές των βραβείων το αγνόησαν, και η Manning αισθάνθηκε παραμελημένη από τον εκδοτικό της οίκο, τον Heinemann. Μάλιστα, τους ρώτησε αν οι πωλήσεις του βιβλίου της ήταν τόσο τραγικές ή αν έχουν χάσει την πίστη τους σε αυτήν.
Τόσο το Σχολείο για την αγάπη όσο και το The Play Room είχαν προταθεί να μεταφερθούν στον κινηματογράφο, αν και κανένα από τα δύο βιβλία δεν έχει ακόμη προβληθεί στη οθόνη. «Η μις Μπουν παραμένει ένας τεράστιος ρόλος που αξίζει να ζωντανέψει… ένα ξερό κλαδί έτοιμο να ανάψει» παρατηρούν οι Neville και June Braybrooke, οι πρώτοι βιογράφοι της Manning. Για το The Play Room, η συγγραφέας έγραψε το σενάριο, έγινε η επιλογή των ηθοποιών και ξεκίνησαν τα γυρίσματα. Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, ο σκηνοθέτης τσακώθηκε με τον χρηματοδότη και το εγχείρημα είχε άδοξο τέλος. Πιστή στις αντιδράσεις της, η Manning δεν το πήρε καλά. «Θα πρέπει να ξεπεράσω αυτό το αίσθημα αποτυχίας πριν μπορέσω να κάνω κάτι άλλο» είπε στην June Braybrooke, προσθέτοντας μελοδραματικά: «Αλλά αφού είμαι πλέον τόσο γριά, ίσως να μην το ξεπεράσω ποτέ».

Οι φίλοι της Manning είχαν δίκιο για το μέλλον της. Επτά χρόνια μετά τον θάνατό της, το 1980, σε ηλικία 72 ετών, το BBC πρόβαλε το «Fortunes of War», την τηλεοπτική μεταφορά της Βαλκανικής Τριλογίας και της Τριλογίας του Λεβάντε. Με πρωταγωνιστές την Έμα Τόμσον και τον Κένεθ Μπράνα και πάρα πολλά πλάνα από διάφορα μέρη του κόσμου, η σειρά είχε τον υψηλότερο προϋπολογισμό στην ιστορία του BBC. Όταν μεταδόθηκε και στις ΗΠΑ από το Masterpiece Theatre, η εφημερίδα The New York Times χαρακτήρισε τη Manning ως τη «μοναδική Αγγλίδα συγγραφέα που έχει παρουσιάσει ένα τόσο ευρύ, συμπονετικό και συνάμα αστείο καμβά αντρών και γυναικών σε περίοδο πολέμου – ισάξια του Anthony Powell και του Evelyn Waugh».

«Φαίνεται ότι δεν καταφέρνουν όλοι οι μεγαλοφυείς συγγραφείς να κατακτήσουν με τη μια το κοινό τους» γράφει η Manning στον πρόλογο της έκδοσης του 1968 του μυθιστορήματος Το Αββαείο του Νορθάνγκερ. «Η Jane Austen κατά τη διάρκεια της ζωής της ήταν επιτυχημένη, χωρίς να προκαλεί αίσθηση». Η αυτοπαρηγορία της είναι συγκινητικά προφανής. Αλλά αν η Manning είχε όντως κατακτήσει το κοινό της με τη μια, αν είχε κερδίσει τη φήμη που θεωρούσε ότι της άξιζε, θα είχε διατηρήσει το έργο της τα χαρίσματά του; Δεν μπορεί κανείς να φανταστεί έναν ικανοποιημένο άνθρωπο να απεικονίζει με τέτοια δεξιοτεχνία την τρομακτική αθλιότητα της Μις Μπουν ή την απερίσκεπτη πείνα της Λάουρα Φλέτσερ. Αν είχε την επιλογή, η Manning ίσως και να έκανε αυτή την ανταλλαγή για το βραβείο Booker ή το Whitbread. Στα τελευταία χρόνια της ζωής της ήρθε κάποια αναγνώριση: Το πρώτο μυθιστόρημα της Τριλογίας του Λεβάντε, Το δέντρο του κινδύνου, αναδείχθηκε ως το καλύτερο μυθιστόρημα του 1977 από την εφημερίδα The Yorkshire Post. Το βραβείο ήταν αξίας 250 λιρών – κατά εκατό λίρες λιγότερο από το βραβείο για μη λογοτεχνικά έργα, παραπονέθηκε στον μονίμως υπομονετικό Smith. «Παρ’ όλα αυτά» είπε, αποδεχόμενη το μαρτύριο, «πρέπει κανείς να είναι ευγνώμων για τις μικρές ευλογίες».
 



Το κείμενο της Emma Garman δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό The Paris Review στις 13 Ιουνίου 2018.
Μετάφραση: Ειρήνη Μανιατοπούλου

Η Βρετανίδα συγγραφέας Olivia Manning είχε μια σκληρή και δύσκολη πορεία στον χώρο της λογοτεχνίας. Πάντα διατηρούσε την ελπίδα ότι θα αποκτούσε λογοτεχνική φήμη, η οποία όμως δεν ερχόταν, και πως θα κατακτούσε μια θέση ανάμεσα στις εξέχουσες προσωπικότητες των βρετανικών γραμμάτων. Το καθησυχαστικό σχόλιο των φίλων της ότι οι συγγραφείς αναγνωρίζονται συνήθως μετά θάνατον δεν μπορούσε να την πείσει. «Δεν θέλω φήμη όταν θα είμαι νεκρή» απαντούσε εκείνη. «Τη θέλω τώρα». Ακόμα όμως και το ταπεινό της όνειρο να δει μια κριτική βιβλίου της σε μια κυριακάτικη εφημερίδα αποδείχτηκε άπιαστο – μια φιλοδοξία που σιγόβραζε μέσα της, ειδικά όποτε κυκλοφορούσε ένα καινούργιο μυθιστόρημα της Iris Murdoch που ο Τύπος υποδεχόταν με γενναιοδωρία. Συχνά η Manning δεν κατανοούσε τους επαίνους που λάμβαναν νεότεροι συγγραφείς, καθώς το έργο τους θύμιζε περισσότερο «διανοητικές ασκήσεις», ενώ το δικό της στόχευε στην αποτύπωση της πραγματικότητας, με κάθε μυθιστόρημά της να αποτελεί κι ένα «κομμάτι ζωής» στο οποίο εκείνη έβλεπε τον πραγματικό σκοπό της λογοτεχνίας.

Δεδομένης της έντονης «πείνας και δίψας για φήμη», για να παραθέσουμε τα λόγια ενός αγανακτισμένου φίλου της, πιθανόν κανενός είδους αναγνώριση δεν θα ικανοποιούσε τη γυναίκα που έγινε γνωστή ως «η κλαψιάρα Ολίβια» (Olivia Moaning). Το παρατσούκλι δεν ήταν αδικαιολόγητο, όπως γνώριζαν καλά οι παλαιοβιβλιοπώλες. Σε κάποιο φιλανθρωπικό παζάρι η Manning είδε το μυθιστόρημά της Σχολείο για την αγάπη να πωλείται είκοσι πένες. «Το χαρίζετε αυτό το βιβλίο!» παραπονέθηκε. «Είναι η πρώτη έκδοση. Αξίζει πολύ περισσότερα». Μιαν άλλη φορά, ένα υπογεγραμμένο αντίτυπο της Κατεστραμμένης πόλης, του δεύτερου μυθιστορήματος της Βαλκανικής Τριλογίας, πωλούνταν σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο πενήντα πένες. Αγοράζοντάς το, η Manning σχολίασε: «Πάω στοίχημα ότι οι πρώτες εκδόσεις της Iris Murdoch πιάνουν περισσότερα από αυτό». Και ο βιβλιοπώλης απάντησε: «Μα η Iris Murdoch είναι διάσημη συγγραφέας!».

Και ήταν αλήθεια, ενώ αντιθέτως η Manning άδικα έπεσε στην αφάνεια. Ακόμα κι αν η ίδια πίστευε ότι καλλιτεχνικά ήταν μπροστά από την εποχή της, τι αξία είχε αυτό όταν έπρεπε να πληρώσει τους λογαριασμούς της; Αλλά η λιτή, ανεπιτήδευτη και μερικές φορές εξαιρετικά πρωτότυπη λογοτεχνία της, με τους «απαράδεκτους» χαρακτήρες και τον ρεαλισμό ενός ντοκιμαντέρ, είναι πιο συμβατή με τα σημερινά γούστα συγκριτικά με τις εκκεντρικές φαντασιώσεις της Murdoch. Στη μεταπολεμική Βρετανία μόνο οι «οργισμένοι νέοι», όπως ο Kingsley Amis και ο John Osborne, επιδοκιμάζονταν για την ασέβειά τους. Ο τίτλος του πρώτου βιβλίου του Amis, Ο τυχερός Τζιμ, ήταν κατά τη γνώμη της Manning εύστοχος. Η «δύσκολη» προσωπικότητά της θεωρήθηκε μειονέκτημα, αλλά η δικαιολογημένη οργή και η αιχμηρή ειλικρίνειά της ίσως να είναι επαγγελματικά πλεονεκτήματα στην εποχή μας.

Το 1974 η δικαίωση άρχισε να φαίνεται στον ορίζοντα. Το δέκατο μυθιστόρημα της Manning, με τίτλο The Rain Forest, προτάθηκε από την κριτική επιτροπή του βραβείου Booker. Ήταν τότε 66 ετών· τα συγγραφικά της διαπιστευτήρια είχαν καθιερωθεί την προηγούμενη δεκαετία με τη Βαλκανική Τριλογία, που ήταν βασισμένη στις εμπειρίες της από την εποχή του πολέμου στο Βουκουρέστι και την Αθήνα. Όμως οι κυρίως καλές κριτικές που είχε λάβει της πρόσφεραν μια παροδική ικανοποίηση. Η συμπερίληψή της στη βραχεία λίστα για το βραβείο Booker φαινόταν ότι είχε έρθει με μεγάλη καθυστέρηση. Τελικά το The Rain Forest δεν κατάφερε να αποσπάσει το βραβείο. Ένα μέλος της κριτικής επιτροπής, η A. S. Byatt, δήλωσε σε ραδιοφωνική εκπομπή ότι το βρήκε αργό. «Μα ούτε η Byatt παίρνει πολλές στροφές» αστειεύτηκε η Manning. Και η ενόχλησή της έγινε μεγαλύτερη όταν το Ending Up του Amis βρέθηκε στη βραχεία λίστα παρόλο που η σύζυγός του, η Elizabeth Jane Howard, συμμετείχε στην κριτική επιτροπή. Για τη Manning αυτή ήταν η συνήθης πρακτική: η σνομπ ελίτ των εκδοτικών οίκων από την Οξφόρδη και το Κέμπριτζ την είχε αποκλείσει.

Το ταπεινό υπόβαθρο της Manning και η έλλειψη πανεπιστημιακής εκπαίδευσης πάντα την έκαναν να νιώθει μειονεκτικά. Γεννημένη στο παραθαλάσσιο Πόρτσμουθ από έναν καλόκαρδο αλλά γυναικοκατακτητή αξιωματικό του Βασιλικού Ναυτικού και τη νεότερη σύζυγό του, μια αυταρχική κόρη ταβερνιάρη από τα βόρεια της Ιρλανδίας, η Manning βίωσε δυσλειτουργικές καταστάσεις από μικρή ηλικία (όπως τόσοι άλλοι λαμπροί συγγραφείς). Τόσο εκείνη όσο και ο νεότερος αδερφός της έμπαιναν διαιτητές στους συχνούς καβγάδες των γονιών τους, ενώ η μητέρα της τη μείωνε συνεχώς. «Δεν θα πω ότι ήταν ανισόρροπη» είχε δηλώσει η Manning σε συνέντευξή της «αλλά κάτι πήγαινε πολύ λάθος με την ψυχολογία της… Θυμάμαι ότι είχα μείνει έκπληκτη όταν ανακάλυψα πως άλλοι άνθρωποι ήταν ευτυχισμένοι στα σπίτια τους, ότι άλλα κορίτσια εμπιστεύονταν τις μητέρες τους και τις αγαπούσαν».
Στην ηλικία των 16 ετών η Manning εγκατέλειψε το σχολείο και έγινε δακτυλογράφος. Και όσο εργαζόταν σκληρά σε γραφεία (κι έδινε το μεγαλύτερο μέρος του πενιχρού μισθού της στη μητέρα της), σχεδίαζε την απόδρασή της από το Πόρτσμουθ, ένα μέρος που αργότερα χαρακτήρισε ως «το εξωτερικό όριο της επαρχιακής αμάθειας». Στο μυθιστόρημα που εξέδωσε το 1969 με τίτλο The Play Room (στις ΗΠΑ κυκλοφόρησε με τον τίτλο The Camperlea Girls) αποτυπώνει με συγκινητικό τρόπο τη νεανική της επιθυμία να εκμεταλλευτεί τις απεριόριστες ευκαιρίες που έχει να της προσφέρει το Λονδίνο. Στο θλιβερό, παραμελημένο βόρειο Κάμπερλι, μια φανταστική εκδοχή του Νορθ Εντ όπου ζούσε η οικογένεια Manning, η δεκαπεντάχρονη Λάουρα Φλέτσερ, μια επίδοξη θεατρική συγγραφέας, διαβάζει με μεγάλη σπουδή τα περιοδικά Vogue και Harper’s Bazaar που βρίσκει στην τοπική βιβλιοθήκη, κάνει λίστες με μπουτίκ του Τσέλσι που θα μπορούσαν να την προσλάβουν και ανυπομονεί για «όλες τις γκαλερί και τα μουσεία και τα καφέ και τα σινεμά και τα θέατρα και τα κλαμπ και τους υπέροχους άντρες!».
Η Manning ήταν 26 ετών όταν μετακόμισε στο Λονδίνο, το 1934 (αν και πάντα αφαιρούσε μερικά χρόνια από την ηλικία της), αφού βρήκε δουλειά ως δακτυλογράφος στο Peter Jones, το κομψό πολυκατάστημα του Τσέλσι. Αλλά τα ατέλειωτα, συναισθηματικά απομονωμένα χρόνια στο Πόρτσμουθ δεν πήγαν χαμένα. Επιδεικνύοντας τη δύναμη της θέλησης, η οποία την καθοδήγησε σωστά μέσα από πολλές προκλήσεις και απογοητεύσεις (ένα χαρακτηριστικό που αποδείχτηκε πιο πολύτιμο και αξιοθαύμαστο από οποιοδήποτε πανεπιστημιακό πτυχίο), η Manning έγραψε πολύ, διάβασε πολύ κι έκανε ό,τι μπορούσε για να αποκτήσει χρήσιμες διασυνδέσεις. Αν μη τι άλλο ατρόμητη, επικοινώνησε με το βιβλιοπωλείο και εκδοτικό οίκο Shakespeare and Company στο Παρίσι, που είχε εκδώσει τον Οδυσσέα του James Joyce, για να υποβάλει προς αξιολόγηση το μυθιστόρημά της που βρισκόταν σε εξέλιξη. Όπως αναφέρει με θαυμασμό η βιογράφος της Deirdre David, η πρωτοβουλία αυτή ήταν εξαιρετική. «Κανείς δεν τη συμβούλευσε, λίγοι την ενθάρρυναν, κι όμως έπειτα από την καθημερινή δουλειά της ως δακτυλογράφου σε δικηγορικό γραφείο κατάφερε να γράψει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα και να βρει τον εκδότη του Joyce στο Παρίσι».
Η αφοσίωσή της απέφερε καρπούς: η υποβολή δύο διηγημάτων της στο λογοτεχνικό πρακτορείο Curtis Brown οδήγησε στη δημοσίευσή τους στο περιοδικό New Stories, που, μεταξύ άλλων, συνεργαζόταν με τους Dylan Thomas και Stephen Spender. («Ζω ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν έχουν κανένα ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία» διευκρίνιζε στην επιστολή της «και που θα χλεύαζαν ό,τι κι αν έγραφα. Επομένως, μπορώ να βασιστώ μόνο στην απαίδευτη κρίση μου».) Και ενώ ο οίκος Jonathan Cape απέρριψε δύο χειρόγραφά της, ο επιμελητής Hamish Miles την ενθάρρυνε και στη συνέχεια έγινε φίλος κι εραστής της, ενώ την έφερε σε επαφή με τον λογοτεχνικό οίκο Bloomsbury, εκπληρώνοντας έτσι ένα παντοτινό της όνειρο.
Ο Miles, με σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, γοητευτικός και κοσμοπολίτης, ήταν επίσης 40 ετών και παντρεμένος. Παρ’ όλα αυτά η σχέση τους άλλαξε τη ζωή της Manning. Τη βοήθησε να καλλιεργήσει το ταλέντο της, την πήγε στο Παρίσι (όπου της αγόρασε ένα αντίτυπο του Οδυσσέα δεμένο με λευκό δέρμα, από το Shakespeare and Company) και τη σύστησε στην ποιήτρια Stevie Smith, με την οποία ανέπτυξε μια δυνατή φιλία. Και το σημαντικότερο, ο Miles έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην έκδοση του επιτυχημένου πρώτου μυθιστορήματος της Manning, με τίτλο The Wind Changes, που κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Jonathan Cape τον Απρίλιο του 1937.
Στα τέλη του 1937 ο Miles άρχισε να είναι απόμακρος και να μην απαντά στο τηλέφωνο. Η Manning δεν είχε ιδέα τι συνέβαινε. Όπως τελικά αποδείχθηκε, οι πονοκέφαλοι που τον ταλαιπωρούσαν οφείλονταν σε έναν όγκο στον εγκέφαλο που ήταν σε προχωρημένο στάδιο. Επειδή η σχέση τους ήταν μυστική, εκείνη δεν γνώριζε τίποτα για τη διάγνωση, μέχρι που ένας κοινός τους γνωστός τής το αποκάλυψε. Δεν μπόρεσε καν να επισκεφτεί τον Miles στο νοσοκομείο, στο Εδιμβούργο. (Μάζεψε τα χρήματα για το εισιτήριο, όμως ο πατέρας του της είπε στο τηλέφωνο ότι ο Hamish δεν αναγνώριζε πλέον κανέναν.) Ο Miles πέθανε στα τέλη Δεκεμβρίου και η Manning το έμαθε από τη στήλη με τις νεκρολογίες των Times. «Θα έδινα και τα πενήντα χρόνια που έχω μπροστά μου» έγραψε, συντετριμμένη από τη θλίψη «για να ξαναζήσω τον τελευταίο χρόνο της γνωριμίας μου μαζί του».
Κι όμως η Manning επέδειξε μεγάλη ψυχική ανθεκτικότητα. Μην μπορώντας να πενθήσει δημόσια, βγάζοντάς τα πέρα με δυσκολία, συχνά πεινασμένη και πάντα κουρασμένη, επιβίωσε, έστω και με δυσκολία. Λίγο καιρό αφότου αρρώστησε ο Miles, λιποθύμησε στον δρόμο· το ταπεινό τσάι και το τοστ δεν συμπληρώνονταν πλέον από τα συνηθισμένα τους γεύματα στα εστιατόρια του Σόχο. Ένας ανυποψίαστος γιατρός τη μάλωσε για τη «δίαιτά» της: «Εσείς οι σύγχρονες κοπέλες κάνετε όλες τα ίδια». Εκείνη την περίοδο έγραψε ένα ποίημα για το Λονδίνο, ανασύροντας από τη μνήμη της την άφιξή της εκεί: «Εδώ, άγρια, άστεγη και αποφασισμένη [...] Αυτή είναι η πόλη στην οποία μόχθησες / αρπακτική, αθώα και παθιασμένη».

H επιθυμία και η στέρηση που χαρακτηρίζουν κάποια μυθιστορήματά της, ιδιαίτερα τα λιγότερο γνωστά, ταιριάζουν με εκείνη την περίοδο της ζωής της. Η Claire Tomalin στην κριτική της στην εφημερίδα The Observer για το μυθιστόρημα The Play Room (στην οποία περιλαμβάνονταν και άλλα δύο βιβλία, δυστυχώς) εντόπισε «ένα θέμα που διατρέχει σχεδόν όλα τα έργα της Olivia Manning: είναι αυτό του παιδιού ή της νεαρής γυναίκας που αναζητά και χρειάζεται αγάπη, αλλά δεν της δίνεται ποτέ αρκετή». Οι νέοι σε ηλικία χαρακτήρες της δεν χρειάζονται μόνο αγάπη, αλλά και αποδοχή, σεβασμό, τροφή και ρούχα, άνεση και ζεστασιά. Αργότερα στη ζωή της η Manning θα ζήσει με μια συμβατική μεσοαστική ευημερία. Η σφοδρότητα όμως της επιθυμίας της για μεγαλύτερη λογοτεχνική φήμη, η επίμονη δυσαρέσκειά της μετασχηματίστηκαν σε χαρακτήρες όπως η Λάουρα Φλέτσερ, μια ύπαρξη φτιαγμένη από καθαρή εφηβική λαχτάρα.
Γοητευμένη από μια πλουσιότερη και πιο όμορφη συμμαθήτρια, η Λάουρα είναι τόσο φιλόδοξη όσο νωθρή είναι η Βίκι, την οποία επιθυμεί σφόδρα: θέλει την ξανθιά, νωχελική Βίκι (που, παρά τη λατρεία της Λάουρα, δεν είναι κάτι το εξαιρετικό, ένα μεγάλο ψάρι σε μια μικρή λίμνη, όπως συνειδητοποιούμε μέσα από την αριστοτεχνική γραφή της Manning). Θέλει τον παράδεισο του Λονδίνου· θέλει να είναι σέξι και μοντέρνα, να γίνει διάσημη θεατρική συγγραφέας. Η πιο θλιβερή αράδα αυτής της ιδιαίτερης ιστορίας ενηλικίωσης βρίσκεται στο σημείο όπου η Λάουρα θυμάται το παλιό της σχέδιο να μετατρέψει μαζί με τον αδερφό της ένα υπόστεγο για πλοία σε θεατρική σκηνή. Ενθουσιασμένοι, είχαν περιγράψει με λεπτομέρειες αυτό το σχέδιο στον πατέρα τους, ο οποίος «τους άφησε να μιλούν, γνωρίζοντας ότι ο χρόνος θα καταστρέψει τα σχέδιά τους, όπως είχε καταστρέψει και τα δικά του».
Ο χαρακτήρας του πατέρα στο The Play Room είναι βασισμένος στον πατέρα της ίδιας της συγγραφέα, ο οποίος ήταν μεν καλόκαρδος και γενναιόδωρος, αλλά και ανεύθυνος και γυναικοκατακτητής. Ως παιδί, η Manning τον λάτρευε και τελικά ο άντρας που παντρεύτηκε ήταν ίδιας κοπής. Το 1939, 18 μήνες μετά τον θάνατο του Miles, η Manning γνώρισε τον Reggie Smith, παιδί μιας εργατικής οικογένειας του Μπέρμιγχαμ. Ήταν ψηλός και όμορφος, έπινε πολύ και ήταν εξωστρεφής. Σε λιγότερο από δύο μήνες παντρεύτηκαν. Η Manning έδωσε στον ληξίαρχο μια ημερομηνία γέννησης σύμφωνα με την οποία ήταν 28 ετών· στην πραγματικότητα ήταν 31. Ο Smith ήταν 25. Παρά τις κατά καιρούς απιστίες, ο γάμος ήταν επιτυχημένος κι ευτυχής. «Σας ενδιαφέρουν οι εξωσυζυγικές περιπέτειες;» ήταν η αδιάκριτη ερώτησή του στα πάρτι. Αλλά η πίστη του στο ταλέντο της Manning ήταν ακλόνητη. Κι εκείνη, βέβαια, είχε εξωσυζυγικές σχέσεις.
Η γνωριμία με τον Smith ήταν μοιραία για πολλούς λόγους: χάρη στη δουλειά του, η Manning συγκέντρωσε το υλικό για τα πιο γνωστά και αυτοβιογραφικά μυθιστορήματά της, τη Βαλκανική Τριλογία και την Τριλογία του Λεβάντε, που εκτυλίσσεται στην Αίγυπτο και την Παλαιστίνη. Ο Smith, λέκτορας του Βρετανικού Συμβουλίου (ένας κυβερνητικός οργανισμός που ιδρύθηκε το 1934 για να προωθήσει τη βρετανική εκπαίδευση και τις αντιφασιστικές αξίες στο εξωτερικό), βρισκόταν σε άδεια από την υπηρεσία του στη Ρουμανία όταν γνωρίστηκε με τη Manning. Μετά τον γάμο τους πήραν το Οριάν Εξπρές και έφτασαν στο Βουκουρέστι τη μέρα που η Βρετανία και η Γαλλία κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία. Αποκεί κατέφυγαν στην Αθήνα και τον επόμενο χρόνο στο Κάιρο. Το 1942 προσφέρθηκε στον Smith μια θέση στην Υπηρεσία Ραδιοφωνίας της Παλαιστίνης και το ζευγάρι μετακόμισε στην Ιερουσαλήμ, όπου έζησαν το υπόλοιπο του πολέμου. Η Manning έγραφε κριτικές βιβλίων που δημοσιεύονταν στην εφημερίδα The Palestine Post και, με την ενθάρρυνση του συζύγου της, κρατούσε αναλυτικές σημειώσεις για οτιδήποτε θα μπορούσε να της φανεί χρήσιμο σε ένα μελλοντικό μυθιστόρημα.
Η Manning επέλεξε την Ιερουσαλήμ ως το σκηνικό για το πιο υποτιμημένο μυθιστόρημά της, το Σχολείο για την αγάπη, που εκδόθηκε το 1951. Αυτό το κωμικοτραγικό αριστούργημα αφηγείται την ενηλικίωση του δεκαεξάχρονου Άγγλου Φίλιξ Λάτιμερ, ενός ορφανού αγοριού που κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εγκαταλείπει το Ιράκ και έρχεται στην Παλαιστίνη. Πρωταγωνιστικό όμως ρόλο στο μυθιστόρημα έχει η μις Μπουν, η απαίσια προσωρινή κηδεμόνας του Φίλιξ και ιδιοκτήτρια του σπιτιού όπου εκείνος φιλοξενείται, κοντά στην Πύλη του Ηρώδη. Η μις Μπουν ηγείται μιας φονταμενταλιστικής ομάδας και κρατάει άδειο το μεγάλο μπροστινό δωμάτιο αποκλειστικά για τη Δευτέρα Παρουσία, ενώ ο Φίλιξ και οι άλλοι ένοικοι πληρώνουν υπέρογκα ποσά για στενά, κρύα δωμάτια και άθλια φαγητά, όπως «πουρέ φασολιών» και τηγανητή μελιτζάνα, που η μις Μπουν επιμένει ότι είναι εξίσου θρεπτική με το τηγανητό ψάρι. «Πιστεύω πολύ στα λαχανικά» λέει εκείνη. «Οι καλύτεροι Ινδοί σοφοί δεν τρώνε τίποτε άλλο».
Μόνος, πεινασμένος, χάνοντας γρήγορα την αθωότητά του, ο Φίλιξ έχει μία και μοναδική παρηγοριά, τη Φάρο, μια γάτα που λατρεύει, στην οποία βλέπει μια ανιδιοτελή αγάπη: «Δεν πίστευε ότι κανένας άνθρωπος μπορούσε να είναι τόσο όμορφος. Δεν πίστευε ότι μπορούσε να αγαπήσει κανέναν ή τίποτα τόσο πολύ». Το συναίσθημα αυτό ανήκει στη Manning. Μετά την τραυματική απώλεια ενός παιδιού όταν εκείνη ήταν 36 και ζούσε στην Ιερουσαλήμ (το μωρό πέθανε στους επτά μήνες και η Manning έπρεπε να το γεννήσει νεκρό), αφοσιώθηκε στις γάτες της. Στο νεκροκρέβατό της η κύρια έγνοια της ήταν η διατροφή της γάτας της, της Μίου. «Ποτέ δεν της δίνω κονσέρβα» έλεγε. «Ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις τι βάζουν σε αυτές τις κονσέρβες».

Οι θερμές κριτικές που απέσπασε το Σχολείο για την αγάπη αποτέλεσαν ένα ορόσημο στην καριέρα της 43χρονης τότε Manning. Το Times Literary Supplement το αποθέωσε αναφέροντας ότι είναι «μια ιστορία πολύ πέρα από τα συνηθισμένα», με «εξαιρετική ποιότητα και πρωτοτυπία». Σε κείμενό του στην εφημερίδα The Sunday Times ο συγγραφέας και επιστήμονας C. P. Snow χαρακτήρισε το μυθιστόρημα βαθύ, αιχμηρό, εξαιρετικό. Παρ’ όλα αυτά οι κριτικές επιτροπές των βραβείων το αγνόησαν, και η Manning αισθάνθηκε παραμελημένη από τον εκδοτικό της οίκο, τον Heinemann. Μάλιστα, τους ρώτησε αν οι πωλήσεις του βιβλίου της ήταν τόσο τραγικές ή αν έχουν χάσει την πίστη τους σε αυτήν.
Τόσο το Σχολείο για την αγάπη όσο και το The Play Room είχαν προταθεί να μεταφερθούν στον κινηματογράφο, αν και κανένα από τα δύο βιβλία δεν έχει ακόμη προβληθεί στη οθόνη. «Η μις Μπουν παραμένει ένας τεράστιος ρόλος που αξίζει να ζωντανέψει… ένα ξερό κλαδί έτοιμο να ανάψει» παρατηρούν οι Neville και June Braybrooke, οι πρώτοι βιογράφοι της Manning. Για το The Play Room, η συγγραφέας έγραψε το σενάριο, έγινε η επιλογή των ηθοποιών και ξεκίνησαν τα γυρίσματα. Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, ο σκηνοθέτης τσακώθηκε με τον χρηματοδότη και το εγχείρημα είχε άδοξο τέλος. Πιστή στις αντιδράσεις της, η Manning δεν το πήρε καλά. «Θα πρέπει να ξεπεράσω αυτό το αίσθημα αποτυχίας πριν μπορέσω να κάνω κάτι άλλο» είπε στην June Braybrooke, προσθέτοντας μελοδραματικά: «Αλλά αφού είμαι πλέον τόσο γριά, ίσως να μην το ξεπεράσω ποτέ».

Οι φίλοι της Manning είχαν δίκιο για το μέλλον της. Επτά χρόνια μετά τον θάνατό της, το 1980, σε ηλικία 72 ετών, το BBC πρόβαλε το «Fortunes of War», την τηλεοπτική μεταφορά της Βαλκανικής Τριλογίας και της Τριλογίας του Λεβάντε. Με πρωταγωνιστές την Έμα Τόμσον και τον Κένεθ Μπράνα και πάρα πολλά πλάνα από διάφορα μέρη του κόσμου, η σειρά είχε τον υψηλότερο προϋπολογισμό στην ιστορία του BBC. Όταν μεταδόθηκε και στις ΗΠΑ από το Masterpiece Theatre, η εφημερίδα The New York Times χαρακτήρισε τη Manning ως τη «μοναδική Αγγλίδα συγγραφέα που έχει παρουσιάσει ένα τόσο ευρύ, συμπονετικό και συνάμα αστείο καμβά αντρών και γυναικών σε περίοδο πολέμου – ισάξια του Anthony Powell και του Evelyn Waugh».

«Φαίνεται ότι δεν καταφέρνουν όλοι οι μεγαλοφυείς συγγραφείς να κατακτήσουν με τη μια το κοινό τους» γράφει η Manning στον πρόλογο της έκδοσης του 1968 του μυθιστορήματος Το Αββαείο του Νορθάνγκερ. «Η Jane Austen κατά τη διάρκεια της ζωής της ήταν επιτυχημένη, χωρίς να προκαλεί αίσθηση». Η αυτοπαρηγορία της είναι συγκινητικά προφανής. Αλλά αν η Manning είχε όντως κατακτήσει το κοινό της με τη μια, αν είχε κερδίσει τη φήμη που θεωρούσε ότι της άξιζε, θα είχε διατηρήσει το έργο της τα χαρίσματά του; Δεν μπορεί κανείς να φανταστεί έναν ικανοποιημένο άνθρωπο να απεικονίζει με τέτοια δεξιοτεχνία την τρομακτική αθλιότητα της Μις Μπουν ή την απερίσκεπτη πείνα της Λάουρα Φλέτσερ. Αν είχε την επιλογή, η Manning ίσως και να έκανε αυτή την ανταλλαγή για το βραβείο Booker ή το Whitbread. Στα τελευταία χρόνια της ζωής της ήρθε κάποια αναγνώριση: Το πρώτο μυθιστόρημα της Τριλογίας του Λεβάντε, Το δέντρο του κινδύνου, αναδείχθηκε ως το καλύτερο μυθιστόρημα του 1977 από την εφημερίδα The Yorkshire Post. Το βραβείο ήταν αξίας 250 λιρών – κατά εκατό λίρες λιγότερο από το βραβείο για μη λογοτεχνικά έργα, παραπονέθηκε στον μονίμως υπομονετικό Smith. «Παρ’ όλα αυτά» είπε, αποδεχόμενη το μαρτύριο, «πρέπει κανείς να είναι ευγνώμων για τις μικρές ευλογίες».
 



Το κείμενο της Emma Garman δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό The Paris Review στις 13 Ιουνίου 2018.
Μετάφραση: Ειρήνη Μανιατοπούλου