Δωρεάν μεταφορικά για αγορές άνω των 20€
Δωρεάν μεταφορικά για αγορές άνω των 20€
Δωρεάν αντικαταβολή για αγορές άνω των 30€
Δωρεάν αντικαταβολή για αγορές άνω των 30€
«ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ» ΤΗΣ CHARMIAN CLIFT
«ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ» ΤΗΣ CHARMIAN CLIFT
«ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ» ΤΗΣ CHARMIAN CLIFT

«ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ» ΤΗΣ CHARMIAN CLIFT

Η μεταφράστρια Φωτεινή Πίπη μάς βάζει στον κόσμο του βιβλίου και της Αυστραλής συγγραφέα που αγάπησε την Ελλάδα και έγινε μέρος της.

Το Τραγούδι της γοργόνας είναι ένα απομνημονευματικό αφήγημα της Charmian Clift για τους σχεδόν οχτώ μήνες που έζησε στην Κάλυμνο, από τον Δεκέμβριο του 1954 ως τον Ιούλιο του 1955.
Η Clift γεννήθηκε στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας το 1923. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παντρεύτηκε τον επίσης Αυστραλό δημοσιογράφο και μυθιστοριογράφο George Johnston και το 1951 μετακόμισαν  με τα δύο πρώτα παιδιά τους στο Λονδίνο. Εκεί, κάποια στιγμή το ζεύγος ακούει μια εκπομπή ενός φίλου τους στο BBC για την Κάλυμνο και γεννιέται στο μυαλό τους η ιδέα να αφήσουν το «μαγκανοπήγαδο» της μεγαλούπολης και να δοκιμάσουν την «απλή ζωή» ενός μικρού ελληνικού νησιού. Έτσι, τον Δεκέμβριο του 1954 η οικογένεια φτάνει στην Κάλυμνο.

Το αφήγημα Το τραγούδι της γοργόνας είναι ένα ταξίδι στον χώρο και τον χρόνο. Κάποιος που δεν γνωρίζει την Κάλυμνο παίρνει διαβάζοντάς το μια πολύ καλή πρώτη ιδέα για το νησί – τους τόπους και τα τοπία, τα ήθη και τα έθιμα, τα σφουγγάρια που είναι το κατεξοχήν χαρακτηριστικό στοιχείο της Καλύμνου. Ωστόσο η εικόνα δεν αντανακλά την Κάλυμνο του σήμερα, αλλά εκείνη της δεκαετίας του 1950, μια εποχή πολλαπλά «αφετηριακή»: ο κόσμος όλος αρχίζει να ανασυγκροτείται μετά τον ολέθριο τελευταίο –ως τώρα– παγκόσμιο πόλεμο. Η Ελλάδα ξεκινάει δειλά να ανακάμπτει μετά και τον αδελφοκτόνο Εμφύλιο, ενώ η Κάλυμνος μετράει μόνο λίγα χρόνια από την επίσημη ενσωμάτωσή της (το 1948) στο νέο ελληνικό κράτος. Και για την ίδια την Clift το 1954 σηματοδοτεί μια καινούργια αρχή: την έναρξη της πολυετούς παραμονής της στην Ελλάδα – μετά την Κάλυμνο, θα ζήσουν περίπου δέκα χρόνια στην Ύδρα.

Στο πλαίσιο αυτό, η Clift δεν προσεγγίζει την Κάλυμνο από μια σκοπιά τουριστική, ρομαντική, ειδυλλιακή, ούτε αποστασιοποιημένα ηθογραφική, αλλά με βαθιά διάθεση κατανόησης, ενσυναίσθησης, ταύτισης. Μια ταύτιση που δείχνει να μην τη δυσκολεύει καθόλου: όλη η τραγωδία των χαμένων ζωών ή της χαμένης αρτιμέλειας των σφουγγαράδων και όλος ο διονυσιασμός των χρονικών περιόδων που περνούν στο νησί ανάμεσα στα πολύμηνα μπάρκα τους εναρμονίζονται αβίαστα με το (δημιουργικό;) δίπολο που χαρακτηρίζει και την ίδια την Clift – το δράμα του θανάτου και η συναίσθηση του εφήμερου της ύπαρξης καθιστούν τόσο φρενήρες το ξεφάντωμα της ζωής στο τώρα, και τούμπαλιν. Ο στέρφος βράχος και η εύγονη θάλασσα φαίνεται να υπάρχουν μέσα της πολύ πριν πατήσει το πόδι της στο νησί.
Ασφαλώς βρίσκει «εξωτικά» κάποια «πρωτόγονα» στοιχεία, όπως την έλλειψη δικτύου ύδρευσης-αποχέτευσης ή την παραδοσιακή θέση της γυναίκας στην κοινωνία (στην τότε Κάλυμνο δεν υπάρχει καν ακόμη το «μπαιν μιξ»), όμως η Clift αξιοποιεί την πλούσια καλλιέργεια που διαθέτει –και δεν κρύβει– για να εντοπίσει τα «αταβιστικά ρεύματα» της πατριαρχίας στην εποχή της «υποταγής του αρσενικού στην παντοδύναμη Μητέρα Γη» και τον συνακόλουθο έμφυλο φθόνο, και να ταυτίσει την Καλύμνια γυναίκα με την αρχετυπική «Τριπλή Θεά», με τη Ρέα, τη «Μητέρα του Σύμπαντος», με την Εκάτη. Εξάλλου, στην Κάλυμνο η περιουσία κληροδοτείται μητρογραμμικά και, όπως λέει ένας ήρωας του βιβλίου της, «εδώ δεν κάνουν κουμάντο οι άντρες. Οι γοργόνες κάνουν κουμάντο» – όπου οι «γοργόνες» αποτελούν μετωνυμία για όλες τις γυναίκες.
Αλλά και οι άντρες, κυρίως οι βουτηχτάδες, φαντάζουν στα μάτια της Clift σαν γίγαντες, σαν ημίθεοι, σαν πελώριοι θρυλικοί ήρωες – Ηρακλής, Γαργαντούας, Φάλσταφ. Κι αυτό στο οποίο αποφαίνεται ότι συνίσταται η βαθιά ομορφιά των κατοίκων της Καλύμνου, αντρών και γυναικών, είναι η «ήρεμη αξιοπρέπειά» τους. Γράφει: «Παρότι έχω δει αυτά τα πρόσωπα να εκφράζουν θλίψη, θυμό, σάστισμα, γέλιο, υπερηφάνεια, πάθος και μερικές φορές παραίτηση, αυτό που τους προσδίδει μια αρχοντιά σχεδόν αφύσικη στην εποχή μας είναι η πλήρης απουσία πικρίας και μικροπρέπειας, όλα εκείνα τα σημάδια που μαρτυρούν τη δυσφορία των ασήμαντων εγωισμών».

Η Charmian Clift, ισόβια λάτρις του αλκοόλ, πέθανε στο Σίδνεϊ το 1969, πριν κλείσει τα 46 της χρόνια, από υπερβολική δόση βαρβιτουρικών. Έναν χρόνο αργότερα πέθανε ο σύζυγός της, η κόρη της Σέιν αυτοκτόνησε το 1974, ο γιος τους Μάρτιν –ποιητής– πέθανε εξαιτίας του αλκοόλ στα 42 του, το 1990. Σήμερα ζει μόνο ο νεότερος γιος της, που γεννήθηκε στην Ύδρα, όπως και το γάργαρο «τραγούδι» που μας χάρισε αυτή η «γοργόνα» με τα γραπτά της.

Φωτεινή Πίπη

Το Τραγούδι της γοργόνας είναι ένα απομνημονευματικό αφήγημα της Charmian Clift για τους σχεδόν οχτώ μήνες που έζησε στην Κάλυμνο, από τον Δεκέμβριο του 1954 ως τον Ιούλιο του 1955.
Η Clift γεννήθηκε στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας το 1923. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παντρεύτηκε τον επίσης Αυστραλό δημοσιογράφο και μυθιστοριογράφο George Johnston και το 1951 μετακόμισαν  με τα δύο πρώτα παιδιά τους στο Λονδίνο. Εκεί, κάποια στιγμή το ζεύγος ακούει μια εκπομπή ενός φίλου τους στο BBC για την Κάλυμνο και γεννιέται στο μυαλό τους η ιδέα να αφήσουν το «μαγκανοπήγαδο» της μεγαλούπολης και να δοκιμάσουν την «απλή ζωή» ενός μικρού ελληνικού νησιού. Έτσι, τον Δεκέμβριο του 1954 η οικογένεια φτάνει στην Κάλυμνο.

Το αφήγημα Το τραγούδι της γοργόνας είναι ένα ταξίδι στον χώρο και τον χρόνο. Κάποιος που δεν γνωρίζει την Κάλυμνο παίρνει διαβάζοντάς το μια πολύ καλή πρώτη ιδέα για το νησί – τους τόπους και τα τοπία, τα ήθη και τα έθιμα, τα σφουγγάρια που είναι το κατεξοχήν χαρακτηριστικό στοιχείο της Καλύμνου. Ωστόσο η εικόνα δεν αντανακλά την Κάλυμνο του σήμερα, αλλά εκείνη της δεκαετίας του 1950, μια εποχή πολλαπλά «αφετηριακή»: ο κόσμος όλος αρχίζει να ανασυγκροτείται μετά τον ολέθριο τελευταίο –ως τώρα– παγκόσμιο πόλεμο. Η Ελλάδα ξεκινάει δειλά να ανακάμπτει μετά και τον αδελφοκτόνο Εμφύλιο, ενώ η Κάλυμνος μετράει μόνο λίγα χρόνια από την επίσημη ενσωμάτωσή της (το 1948) στο νέο ελληνικό κράτος. Και για την ίδια την Clift το 1954 σηματοδοτεί μια καινούργια αρχή: την έναρξη της πολυετούς παραμονής της στην Ελλάδα – μετά την Κάλυμνο, θα ζήσουν περίπου δέκα χρόνια στην Ύδρα.

Στο πλαίσιο αυτό, η Clift δεν προσεγγίζει την Κάλυμνο από μια σκοπιά τουριστική, ρομαντική, ειδυλλιακή, ούτε αποστασιοποιημένα ηθογραφική, αλλά με βαθιά διάθεση κατανόησης, ενσυναίσθησης, ταύτισης. Μια ταύτιση που δείχνει να μην τη δυσκολεύει καθόλου: όλη η τραγωδία των χαμένων ζωών ή της χαμένης αρτιμέλειας των σφουγγαράδων και όλος ο διονυσιασμός των χρονικών περιόδων που περνούν στο νησί ανάμεσα στα πολύμηνα μπάρκα τους εναρμονίζονται αβίαστα με το (δημιουργικό;) δίπολο που χαρακτηρίζει και την ίδια την Clift – το δράμα του θανάτου και η συναίσθηση του εφήμερου της ύπαρξης καθιστούν τόσο φρενήρες το ξεφάντωμα της ζωής στο τώρα, και τούμπαλιν. Ο στέρφος βράχος και η εύγονη θάλασσα φαίνεται να υπάρχουν μέσα της πολύ πριν πατήσει το πόδι της στο νησί.
Ασφαλώς βρίσκει «εξωτικά» κάποια «πρωτόγονα» στοιχεία, όπως την έλλειψη δικτύου ύδρευσης-αποχέτευσης ή την παραδοσιακή θέση της γυναίκας στην κοινωνία (στην τότε Κάλυμνο δεν υπάρχει καν ακόμη το «μπαιν μιξ»), όμως η Clift αξιοποιεί την πλούσια καλλιέργεια που διαθέτει –και δεν κρύβει– για να εντοπίσει τα «αταβιστικά ρεύματα» της πατριαρχίας στην εποχή της «υποταγής του αρσενικού στην παντοδύναμη Μητέρα Γη» και τον συνακόλουθο έμφυλο φθόνο, και να ταυτίσει την Καλύμνια γυναίκα με την αρχετυπική «Τριπλή Θεά», με τη Ρέα, τη «Μητέρα του Σύμπαντος», με την Εκάτη. Εξάλλου, στην Κάλυμνο η περιουσία κληροδοτείται μητρογραμμικά και, όπως λέει ένας ήρωας του βιβλίου της, «εδώ δεν κάνουν κουμάντο οι άντρες. Οι γοργόνες κάνουν κουμάντο» – όπου οι «γοργόνες» αποτελούν μετωνυμία για όλες τις γυναίκες.
Αλλά και οι άντρες, κυρίως οι βουτηχτάδες, φαντάζουν στα μάτια της Clift σαν γίγαντες, σαν ημίθεοι, σαν πελώριοι θρυλικοί ήρωες – Ηρακλής, Γαργαντούας, Φάλσταφ. Κι αυτό στο οποίο αποφαίνεται ότι συνίσταται η βαθιά ομορφιά των κατοίκων της Καλύμνου, αντρών και γυναικών, είναι η «ήρεμη αξιοπρέπειά» τους. Γράφει: «Παρότι έχω δει αυτά τα πρόσωπα να εκφράζουν θλίψη, θυμό, σάστισμα, γέλιο, υπερηφάνεια, πάθος και μερικές φορές παραίτηση, αυτό που τους προσδίδει μια αρχοντιά σχεδόν αφύσικη στην εποχή μας είναι η πλήρης απουσία πικρίας και μικροπρέπειας, όλα εκείνα τα σημάδια που μαρτυρούν τη δυσφορία των ασήμαντων εγωισμών».

Η Charmian Clift, ισόβια λάτρις του αλκοόλ, πέθανε στο Σίδνεϊ το 1969, πριν κλείσει τα 46 της χρόνια, από υπερβολική δόση βαρβιτουρικών. Έναν χρόνο αργότερα πέθανε ο σύζυγός της, η κόρη της Σέιν αυτοκτόνησε το 1974, ο γιος τους Μάρτιν –ποιητής– πέθανε εξαιτίας του αλκοόλ στα 42 του, το 1990. Σήμερα ζει μόνο ο νεότερος γιος της, που γεννήθηκε στην Ύδρα, όπως και το γάργαρο «τραγούδι» που μας χάρισε αυτή η «γοργόνα» με τα γραπτά της.

Φωτεινή Πίπη