

ΣΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΟΔΗΓΟΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ
Ορισμένοι θεωρούν ότι τα παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) είναι καταδικασμένα να μεγαλώνουν χωρίς φίλους και πως δεν μπορούν να ζήσουν στον «αληθινό» κόσμο. Αν όμως είστε γονιός παιδιού με ΔΑΦ, τότε θα γνωρίζετε από πρώτο χέρι ότι όλα τα παραπάνω είναι μύθοι και πως και τα παιδιά αυτά μπορούν να μαθαίνουν, να θέτουν στόχους, να κάνουν φιλίες, να απολαμβάνουν τις χαρές της καθημερινότητας. Βέβαια, η ζωή για ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού δεν είναι ούτε απλή ούτε χωρίς προβλήματα. Μπορεί όμως να γίνει καλύτερη, όταν το παιδί έχει την κατάλληλη υποστήριξη.
Το βιβλίο Στο φάσμα του αυτισμού: Οδηγός καθημερινής επιβίωσης των Elizabeth Verdick και δρα Elizabeth Reeve απευθύνεται τόσο σε παιδιά που έχουν διαγνωστεί με ΔΑΦ όσο και σε γονείς που μεγαλώνουν παιδιά με ΔΑΦ. Στις σελίδες του παρουσιάζονται οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν και οι δύο πλευρές, ενώ προτείνονται τρόποι με τους οποίους μπορεί να βελτιωθούν η επικοινωνία και οι κοινωνικές δεξιότητες των παιδιών στο σπίτι, στο σχολείο και γενικά στην καθημερινή τους επαφή με τους άλλους ανθρώπους.
Διαβάστε παρακάτω τέσσερις αληθινές ιστορίες παιδιών που μοιράζονται τις δικές τους εμπειρίες. Οι ιστορίες αυτές και άλλες πολλές παιδιών με ΔΑΦ περιλαμβάνονται στο βιβλίο (τα ονόματα και διάφορες λεπτομέρειές τους έχουν αλλάξει για να προστατευτεί η ιδιωτικότητά τους). Αυτές οι ιστορίες μάς δείχνουν το εύρος των δυσκολιών που αυτά τα παιδιά αντιμετωπίζουν κάθε μέρα. Θα βοηθήσουν το παιδί σας να αντιληφθεί τις ανάγκες και τη διαφορετικότητά του, αλλά και να διαχειριστεί τα συναισθήματά του.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΚΗ
Είναι δύσκολο να πηγαίνεις σε καινούριο σχολείο: έχει τόσο πολλά άγνωστα πρόσωπα, τάξεις και δασκάλους. Ο δωδεκάχρονος Μάκης ξέρει καλά πώς είναι να πρέπει να κάνεις ένα νέο ξεκίνημα σε έναν καινούριο χώρο. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε ένα μικρό ιδιωτικό γυμνάσιο. Πήγε Δημοτικό σε δημόσιο σχολείο και θα συνέχιζε στο δημόσιο Γυμνάσιο της περιοχής του, όπως οι συμμαθητές του, αλλά εκείνο το σχολείο ήταν τεράστιο! Ο Μάκης δεν θα μπορούσε να διαχειριστεί το μέγεθός του, το πλήθος των παιδιών και το να πρέπει να διανύει μεγάλες αποστάσεις από αίθουσα σε αίθουσα. Έτσι, οι γονείς του τον βοήθησαν να αλλάξει σχολείο. Βρήκαν ένα Γυμνάσιο που ήταν σχετικά μικρότερο, ήσυχο και εύκολο στην περιήγηση.
Αλλά, τώρα που είναι στο νέο σχολείο, ο Μάκης έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει κάποιες δυσκολίες. Οι παλιοί του συμμαθητές ήξεραν για τον αυτισμό του. Δεν του φέρονταν όλοι καλά, αλλά τουλάχιστον είχε φίλους. Τώρα όμως αυτοί οι φίλοι του είναι μακριά. Ο Μάκης περπατάει μόνος του στους διαδρόμους του καινούριου σχολείου και κοιτάζει τα άλλα παιδιά να μιλάνε και να γελάνε. Νιώθει μοναξιά. Τα παιδιά στο νέο σχολείο δεν είναι συνηθισμένα να έχουν έναν συμμαθητή με αυτισμό. Δεν φαίνεται να καταλαβαίνουν πως, όταν ο Μάκης αναστατώνεται, μπορεί να μιλάει πολύ δυνατά ή να φτερουγίζει τα χέρια του. Τα παιδιά τον κοιτάζουν παράξενα.
Ο Μάκης καταλαβαίνει ότι υπάρχουν πολλά καλά στο νέο του σχολείο. Είναι πιο ήσυχο και ξέρει τι να περιμένει. Οι αίθουσες είναι μικρές και οι καθηγητές τού φέρονται καλά. Ακόμα κι έτσι, όμως, οι οργανωτικές του δεξιότητες φαίνεται ότι άρχισαν να επιδεινώνονται. Χθες το απόγευμα δεν έβρισκε το αγαπημένο του στιλό. Σήμερα το πρωί δεν έβρισκε ένα ντοσιέ κάτω από το θρανίο του, εκεί όπου το είχε αφήσει. Και τώρα χάθηκε το κολατσιό του! Όλα τα παιδιά βγαίνουν διάλειμμα, αλλά ο Μάκης κοιτάζει την τσάντα του και νιώθει μπερδεμένος. Αποφασίζει να πάει στο γραφείο του διευθυντή και να τηλεφωνήσει στη μαμά του. Της λέει ότι ξέχασε το κολατσιό του στο σπίτι. «Όχι, Μάκη» λέει η μαμά του. «Σε είδα να το βάζεις στην τσάντα σου. Μήπως το έβγαλες και το άφησες στο σχολικό;»
«Ίσως» απαντάει ο Μάκης. «Είμαι όμως σίγουρος ότι το άφησα μέσα στην τσάντα μου. Η τσάντα μου δεν έχει λουκέτο, μαμά».
Μάλλον κάποιος πήρε το φαγητό του Μάκη. Δεν θέλει να το πιστέψει. Όμως τι γίνεται και με τα άλλα πράγματά του που έχουν εξαφανιστεί;
Τα μπλεξίματα δεν σταματούν εδώ. Την Παρασκευή, στο σχόλασμα, ο Μάκης πάει στο ντουλάπι που φυλάνε τα βιβλία που παίρνουν σπίτι μόνο το Σαββατοκύριακο. Προς μεγάλη του έκπληξη, τα δικά του βιβλία έλειπαν. Πού πήγαν; Πώς εξαφανίστηκαν; Ο Μάκης δεν αντέχει άλλο, βάζει τα κλάματα. Οι άλλοι μαθητές βιάζονται να πάνε στο σχολικό και ο Μάκης μένει πίσω. Όλοι οι άλλοι φεύγουν από την τάξη μα εκείνος προσπαθεί να βρει τα βιβλία που λείπουν. Καμία τύχη. Σκύβει κάτω από τα θρανία ψάχνοντας. Δεν βρίσκονται πουθενά. Τι πρέπει να κάνει; Να πάρει τηλέφωνο τη μαμά του; Τότε ακούει το σχολικό να φεύγει – δεν κατάλαβαν ότι λείπει! Οι διάδρομοι είναι άδειοι. Ο Μάκης κάθεται στο πάτωμα μπροστά στο ντουλάπι και βάζει το κεφάλι του στα γόνατα. Εκεί τον βρίσκουν αρκετή ώρα αργότερα η μαμά του και ο διευθυντής. Η μαμά του τον αγκαλιάζει και λέει: «Ανησύχησα τόσο πολύ όταν δεν κατέβηκες από το σχολικό! Τι συνέβη;»
Ο Μάκης τής λέει για το μυστήριο των πραγμάτων που εξαφανίζονταν. «Δεν φταίω εγώ, μαμά, δεν τα έχασα τα βιβλία μου, κάποιος μου τα πήρε». «Φυσικά και δεν φταις, Μάκη» τον καθησυχάζει η μαμά του.
Η μαμά του Μάκη μαζί με τον διευθυντή ζητούν από την επιστάτρια να βοηθήσει τον Μάκη να ψάξει τα βιβλία του. «Την ώρα που θα το κάνετε αυτό» λέει ο διευθυντής «η μαμά σου κι εγώ θα πάμε να κουβεντιάσουμε στο γραφείο μου. Θα το λύσουμε αυτό το πρόβλημα εκφοβισμού. Πρέπει να νιώθεις ασφάλεια στο σχολείο, Μάκη».
Ο Μάκης ανακουφίστηκε. Ανακουφίστηκε ακόμα περισσότερο όταν βρήκαν όλα τα βιβλία του μέσα σε μια σακούλα στη γωνία του αμφιθεάτρου.
Την επόμενη Δευτέρα, έγινε μια ανακοίνωση ότι το σχολείο θα μαζευτεί στο αμφιθέατρο. Ήταν υποχρεωτικό να πάνε όλοι οι μαθητές. Ο διευθυντής, μερικοί καθηγητές και η σχολική σύμβουλος μίλησαν και είπαν ότι το σχολείο πρέπει να είναι ένας χώρος χωρίς φαινόμενα εκφοβισμού. Αυτό σημαίνει ότι οι μαθητές δεν επιτρέπεται να μαλώνουν, να αποκαλούν τους συμμαθητές με άσχημα λόγια, να στέλνουν αγενή ηλεκτρονικά μηνύματα στους άλλους μαθητές και, φυσικά, ούτε να κλέβουν τα πράγματα των άλλων. Όλοι οι μαθητές, είπαν, θα πρέπει να νιώθουν ασφάλεια και φροντίδα στο σχολείο. Ο διευθυντής τόνισε πως, αν κάποιος μαθητής ή κάποια μαθήτρια δει ή ακούσει για ένα περιστατικό εκφοβισμού, θα πρέπει να το αναφέρει αμέσως.
Ο Μάκης ένιωσε καλύτερα μετά από αυτό. Τώρα πια ξέρει ότι, αν κάποιος τον ξαναπειράξει, μπορεί να πάει κατευθείαν στον διευθυντή.
Εκείνη τη μέρα, μετά το μεγάλο διάλειμμα, ο Μάκης είχε άλλη μια έκπληξη. Βρήκε κάτω από το θρανίο του ένα χειρόγραφο σημείωμα που έγραφε δύο λέξεις: «Συγγνώμη, Μάκη».
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ
Ο Μάνος είναι 8 ετών. Ο αυτισμός του επιβαρύνει την ικανότητά του να επικοινωνεί και να είναι κοινωνικός. Ένας από τους καλύτερους τρόπους που έχει βρει η οικογένειά του για να τον βοηθάει είναι μέσα από το παιχνίδι.
Όταν ο Μάνος ήταν μικρότερος, η οικογένειά του συνήθιζε να προγραμματίζει ραντεβού για παιχνίδι με άλλα «τυπικά» παιδιά από τη γειτονιά. Έπαιζαν σούπερ μάρκετ, χρησιμοποιώντας ψεύτικα φαγητά, λίστες με ψώνια και ψεύτικα χρήματα. Η δουλειά του Μάνου ήταν να αναζητά κάθε πράγμα από τη λίστα (για να τον κάνουν να μιλάει περισσότερο), να πληρώνει για το φαγητό και να το φέρνει σπίτι. Αλλά για πλάκα –και για να βοηθήσουν τον Μάνο– η οικογένειά του υποκρινόταν ότι κατά λάθος είχαν ξεχάσει να βάλουν στη λίστα κάποια σημαντικά συστατικά. Ο Μάνος επέστρεφε στο σούπερ μάρκετ ξανά και ξανά, μέχρι να μαζευτούν όλα τα υλικά και να «μαγειρέψουν».
Σύντομα η οικογένεια του Μάνου αποφάσισε να κάνει την πλοκή του παιχνιδιού πιο συναρπαστική. Τι θα συνέβαινε, αν ξεσπούσε φωτιά στο μαγαζί; (Ένα από τα παιδιά έκανε τον πυροσβέστη, φορώντας κόκκινο πλαστικό καπέλο, μαύρες μπότες και κρατώντας μια μάνικα.) Αν γινόταν ληστεία στο κατάστημα; (Κάποιος ντυμένος αστυνομικός με καπέλο και σήμα αστυνόμου εμφανιζόταν για να πιάσει τον κακό.) Αν ο ληστής είχε αποδράσει από τη φυλακή; (Ο Μάνος θα έσωζε την κατάσταση!)
Με έναν διασκεδαστικό και δημιουργικό τρόπο, ο Μάνος άρχισε να μαθαίνει να προσαρμόζεται στην κίνηση, στον θόρυβο και στις αλλαγές που συμβαίνουν στη φύση του παιδικού παιχνιδιού. Το καλύτερο από όλα ήταν ότι άρχισε να ενσωματώνεται στην παρέα των συνομηλίκων του, και μάλιστα ήταν το κέντρο της προσοχής τους. Ταυτόχρονα η οικογένεια του Μάνου τραβούσε φωτογραφίες από το παιχνίδι. Η μαμά του τις μάζευε για να τις κάνει αυτοσχέδια βιβλιαράκια. Αργότερα ο Μάνος ξεφύλλιζε αυτά τα βιβλία για να θυμάται πόσο το διασκέδασε.
Τώρα που ο Μάνος είναι μεγαλύτερος, η οικογένειά του συνεργάζεται με το σχολείο για να εμπλουτίσουν τη σχολική του μέρα με παιχνίδι και κοινωνικοποίηση. Μία ώρα την εβδομάδα, στο μάθημα της Γυμναστικής, ο Μάνος πηγαίνει σε μια αίθουσα με άλλα παιδιά που εθελοντικά προσφέρονται να παίξουν μαζί του. Ο Μάνος αγαπάει πολύ το σχολείο. Το ίδιο και τα άλλα παιδιά. Δεν βλέπουν την ώρα να μάθουν τι θα συμβεί την επόμενη εβδομάδα, που η ομάδα κοινωνικοποίησης θα ξανασυναντηθεί.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΡΑΣ
Η Σάντρα, που κοντεύει 13 χρονών, έχει πια συνηθίσει τον αυτισμό της. Ξέρει σε τι είναι καλή και σε ποια πράγματα χρειάζεται ακόμα δουλίτσα. Αλλά μερικές φορές της αρέσει απλώς να νιώθει όπως όλοι οι άλλοι. Καθώς πλησιάζουν τα γενέθλιά της, η Σάντρα είναι ενθουσιασμένη, γιατί η μαμά της υποσχέθηκε να της πάρει ένα κινητό τηλέφωνο. Ήδη έχει επιλέξει το τηλέφωνο και μια όμορφη θήκη με εικόνες με ροζ άλογα.
Τη μεγάλη μέρα, η μαμά της μιλάει για τους κανόνες που χρειάζεται να ακολουθήσει για τη χρήση του νέου της κινητού. Κανόνας 1: Η Σάντρα δεν μπορεί να χρησιμοποιεί το κινητό της το πρωί την ώρα που ετοιμάζεται για το σχολείο της, γιατί της αποσπά την προσοχή. Κανόνας 2: Δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιεί το τηλέφωνό της στο σχολείο. Κανόνας 3: Μόλις επιστρέφει η μαμά της από τη δουλειά, η Σάντρα πρέπει να της παραδίδει το κινητό, γιατί τα βράδια είναι αφιερωμένα στα σχολικά καθήκοντα και σε χρόνο με την οικογένεια.
«ΤΙ;!»
Όλα τα άλλα παιδιά που γνωρίζει η Σάντρα μπορούν να έχουν τα κινητά τους όποτε θέλουν. Η Σάντρα αποφάσισε να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί. Για αρκετές ώρες μετά το σχολείο κάθε μέρα, χρησιμοποιούσε το κινητό της για να συνδέεται με το διαδίκτυο και να μιλάει με τις φίλες της. Στην αρχή όλα πήγαιναν καλά. Η Σάντρα ήταν ενθουσιασμένη με το κινητό της και σχεδόν δεν την ένοιαζε που το παρέδιδε στη μαμά της όταν αυτή επέστρεφε σπίτι. Αλλά σύντομα η Σάντρα άρχισε να νιώθει ματαίωση, όταν δεν μπορούσε να έχει το κινητό της ακόμα και όταν είχε τελειώσει με τα καθήκοντά της και είχε πολύ χρόνο μέχρι την ώρα του ύπνου. Αναρωτιόταν τι πόσταραν οι φίλες της και τι έλεγαν μεταξύ τους.
Σύντομα άρχισαν οι καβγάδες για το κινητό. Όταν η μαμά τής ζητούσε το τηλέφωνο, η Σάντρα απαντούσε απότομα ή ικέτευε να το κρατήσει λίγο παραπάνω. Η μαμά της έφτανε στο σημείο να της το τραβάει από τα χέρια.
Τότε η μαμά της είχε την ιδέα να της κρύβει το τηλέφωνο τη νύχτα. Η Σάντρα το έσκαγε στα κρυφά από το δωμάτιό της όταν όλοι είχαν πέσει για ύπνο για να βρει την κρυψώνα. Το έβρισκε και τσέκαρε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αργά μέσα στη νύχτα και μετά θυμόταν να βάλει πάλι στη θέση του το κινητό. Τι κι αν το πρωί ήταν πιο νυσταγμένη; Τι κι αν ένιωθε όλη μέρα κουρασμένη στο σχολείο; Η Σάντρα επιτέλους ένιωθε σαν ένα κανονικό παιδί, σαν να είχε ενταχθεί με τους άλλους. Μια μέρα όμως στο σχολείο, η Σάντρα αποκοιμήθηκε στην τάξη. Η δασκάλα ειδοποίησε τον σύμβουλο του σχολείου και αυτός ειδοποίησε τη μαμά της Σάντρας.
Αμάν! Η Σάντρα έκανε έναν τεράστιο καβγά με τη μαμά της. Αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι ξενυχτούσε. Ομολόγησε ότι χρησιμοποιούσε μετά τα μεσάνυχτα το κινητό της. Η μαμά της της είπε ότι έπρεπε να έχει «αυτοέλεγχο». Ο αυτοέλεγχος βέβαια είναι δύσκολος για όλους, ιδίως για κάποιον που έχει αυτισμό.
Η Σάντρα και η μαμά της δεν είναι σίγουρες πώς να λύσουν αυτήν την αντιπαράθεση. Έτσι, πάνε να συμβουλευτούν τον σχολικό σύμβουλο. Αυτός τους συστήνει, αντί να απομακρύνεται το κινητό τα βράδια, να επιτρέπεται στη Σάντρα να κερδίσει λίγο περισσότερο χρόνο χρήσης, αφού έκανε όλα της τα καθήκοντα και τις δραστηριότητες. Αν η Σάντρα κάνει όλα της τα μαθήματα μετά το σχολείο, τότε μπορεί να έχει το κινητό της για άλλη μισή ώρα. Μετά το βραδινό γεύμα, η Σάντρα μπορεί να κάνει μερικές αγγαρείες για να κερδίσει λίγο ακόμα χρόνο. Σαν μπόνους έκπληξη, η μαμά μπορεί να της προσφέρει το κινητό για λίγο και όταν η Σάντρα συμπεριφέρεται πολύ καλά. Ωστόσο το κινητό πρέπει να «πηγαίνει για ύπνο» κάθε νύχτα και να παραμένει εκεί.
Η Σάντρα και η μαμά της άρχισαν να ακολουθούν αυτό το πλάνο και η ζωή στο σπίτι άρχισε να βελτιώνεται. Η Σάντρα δεν ξενυχτάει. Προσπαθεί να γίνει πιο υπεύθυνη και στη μαμά της αρέσουν οι αλλαγές που συμβαίνουν. Η Σάντρα νιώθει περήφανη και αποφασίζει να κάνει στο σχολείο μια εργασία για το πώς οι έφηβοι μπορούν να κάνουν καλύτερη διαχείριση των κινητών τους. Η Σάντρα παίρνει Α για την εργασία της αυτή και –έκπληξη!– η μαμά της αποφασίζει να την ανταμείψει με λίγο παραπάνω χρόνο χρήσης.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΕΝΙΑΣ
Η Βένια είναι 8 ετών και έχει αυτισμό. Έχει πολλούς φίλους, ενέργεια και ενδιαφέροντα. Μερικές φορές νιώθει λες και το κεφάλι της θα εκραγεί από τις πολλές ιδέες.
Όταν είναι η ώρα των Μαθηματικών, η Βένια μπορεί να σκέφτεται το αγαπημένο της χόμπι: τη συλλογή από πλαστικά βραχιολάκια. Έχει περισσότερα από διακόσια βραχιολάκια. Της αρέσει να τα οργανώνει κάθε βράδυ και να βάζει μερικά στην τσάντα της την επόμενη μέρα. Μερικές φορές μπαίνει σε μπελάδες στο σχολείο, γιατί δεν μπορεί να πάψει να σκέφτεται τα βραχιολάκια της.
Η δασκάλα της Βένιας είπε ότι η Βένια μιλάει πολύ την ώρα του μαθήματος, διακόπτει τους άλλους και δυσκολεύεται να μείνει συγκεντρωμένη. Έτσι, η Βένια, ο πατέρας της και η δασκάλα της έκαναν μια συνάντηση με την ψυχολόγο του σχολείου. Μαζί αποφάσισαν ότι θα ήταν μια καλή ιδέα να ρωτήσουν έναν γιατρό για το αν υπάρχουν φάρμακα που θα τη βοηθούσαν.
Έπειτα από μερικά ραντεβού με τη γιατρό, αυτή συνταγογραφεί μια φαρμακευτική αγωγή για τη Βένια, που θα τη βοηθήσει με τη συγκέντρωση και την προσοχή της. Η Βένια μαθαίνει ότι μπορεί να υπάρξουν παρενέργειες, όπως δυσκολίες με τον ύπνο ή αλλαγές στην όρεξή της. Η γιατρός επίσης εξηγεί ότι η Βένια θα πρέπει να ενημερώνει τον μπαμπά της, αν προσέξει ότι αισθάνεται «παράξενα», όπως αν δεν πεινάει ενώ είναι ώρες νηστική ή αν νιώθει νευρικότητα και αναστάτωση.
Η Βένια ξεκινάει τη φαρμακευτική αγωγή. Από την πρώτη κιόλας μέρα παρατηρεί μια διαφορά. Μπορεί να προσέχει πιο εύκολα στο μάθημα. Δεν μιλάει τόσο πολύ. Μπορεί να περιμένει τη σειρά της και υπομονετικά σηκώνει το χέρι στην τάξη αντί να διακόψει. Η δασκάλα της τηλεφωνεί στον πατέρα της Βένιας για να μοιραστεί μαζί του τα καλά νέα.
Η Βένια χαίρεται που νιώθει ευχαριστημένη και συγκεντρωμένη στο σχολείο. Αλλά τις ώρες μετά το σχολείο νιώθει απαίσια! Τα φάρμακα κατά τη διάρκεια της μέρας χάνουν τη δραστικότητά τους και η Βένια νιώθει χάλια. Στο σπίτι το βράδυ ουρλιάζει στην αδερφή της, κλαίει και δεν θέλει καν να παίξει με τα βραχιολάκια της.
Ο πατέρας της τηλεφωνεί στη γιατρό και την ενημερώνει για αυτές τις παρενέργειες. Τις επόμενες εβδομάδες η γιατρός της Βένιας κάνει αλλαγές στην αγωγή της. Τη μια αυξάνει τη δοσολογία, την άλλη τη μειώνει. Μερικές φορές η Βένια πρέπει να παίρνει ένα χάπι, άλλες φορές δύο. Αρχίζει να νιώθει περίεργα.
Έπειτα από μερικές εβδομάδες προσαρμογών της δοσολογίας, η οικογένεια της Βένιας αποφασίζει ότι τα φάρμακα τελικά δεν αποτελούν τη λύση. Είναι πιο σημαντικό να νιώθει η Βένια καλά όλη τη μέρα, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι θα δυσκολεύεται να προσέχει στο σχολείο.
Τώρα πια η Βένια νιώθει και πάλι ο εαυτός της. Ξέρει ότι πρέπει να καταβάλει περισσότερη προσπάθεια για να συγκεντρώνεται, αλλά το παλεύει. Και έχει αποφασίσει, μαζί με την υποστήριξη του πατέρα της, ότι όταν μεγαλώσει, μπορεί να ξαναδοκιμάσει να πάρει φάρμακα.
Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει επίμετρο της δρ Ειδικής Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Ντορέττας Αστέρη για την υποστήριξη των παιδιών με ΔΑΦ στην Ελλάδα.
Ορισμένοι θεωρούν ότι τα παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) είναι καταδικασμένα να μεγαλώνουν χωρίς φίλους και πως δεν μπορούν να ζήσουν στον «αληθινό» κόσμο. Αν όμως είστε γονιός παιδιού με ΔΑΦ, τότε θα γνωρίζετε από πρώτο χέρι ότι όλα τα παραπάνω είναι μύθοι και πως και τα παιδιά αυτά μπορούν να μαθαίνουν, να θέτουν στόχους, να κάνουν φιλίες, να απολαμβάνουν τις χαρές της καθημερινότητας. Βέβαια, η ζωή για ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού δεν είναι ούτε απλή ούτε χωρίς προβλήματα. Μπορεί όμως να γίνει καλύτερη, όταν το παιδί έχει την κατάλληλη υποστήριξη.
Το βιβλίο Στο φάσμα του αυτισμού: Οδηγός καθημερινής επιβίωσης των Elizabeth Verdick και δρα Elizabeth Reeve απευθύνεται τόσο σε παιδιά που έχουν διαγνωστεί με ΔΑΦ όσο και σε γονείς που μεγαλώνουν παιδιά με ΔΑΦ. Στις σελίδες του παρουσιάζονται οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν και οι δύο πλευρές, ενώ προτείνονται τρόποι με τους οποίους μπορεί να βελτιωθούν η επικοινωνία και οι κοινωνικές δεξιότητες των παιδιών στο σπίτι, στο σχολείο και γενικά στην καθημερινή τους επαφή με τους άλλους ανθρώπους.
Διαβάστε παρακάτω τέσσερις αληθινές ιστορίες παιδιών που μοιράζονται τις δικές τους εμπειρίες. Οι ιστορίες αυτές και άλλες πολλές παιδιών με ΔΑΦ περιλαμβάνονται στο βιβλίο (τα ονόματα και διάφορες λεπτομέρειές τους έχουν αλλάξει για να προστατευτεί η ιδιωτικότητά τους). Αυτές οι ιστορίες μάς δείχνουν το εύρος των δυσκολιών που αυτά τα παιδιά αντιμετωπίζουν κάθε μέρα. Θα βοηθήσουν το παιδί σας να αντιληφθεί τις ανάγκες και τη διαφορετικότητά του, αλλά και να διαχειριστεί τα συναισθήματά του.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΚΗ
Είναι δύσκολο να πηγαίνεις σε καινούριο σχολείο: έχει τόσο πολλά άγνωστα πρόσωπα, τάξεις και δασκάλους. Ο δωδεκάχρονος Μάκης ξέρει καλά πώς είναι να πρέπει να κάνεις ένα νέο ξεκίνημα σε έναν καινούριο χώρο. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε ένα μικρό ιδιωτικό γυμνάσιο. Πήγε Δημοτικό σε δημόσιο σχολείο και θα συνέχιζε στο δημόσιο Γυμνάσιο της περιοχής του, όπως οι συμμαθητές του, αλλά εκείνο το σχολείο ήταν τεράστιο! Ο Μάκης δεν θα μπορούσε να διαχειριστεί το μέγεθός του, το πλήθος των παιδιών και το να πρέπει να διανύει μεγάλες αποστάσεις από αίθουσα σε αίθουσα. Έτσι, οι γονείς του τον βοήθησαν να αλλάξει σχολείο. Βρήκαν ένα Γυμνάσιο που ήταν σχετικά μικρότερο, ήσυχο και εύκολο στην περιήγηση.
Αλλά, τώρα που είναι στο νέο σχολείο, ο Μάκης έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει κάποιες δυσκολίες. Οι παλιοί του συμμαθητές ήξεραν για τον αυτισμό του. Δεν του φέρονταν όλοι καλά, αλλά τουλάχιστον είχε φίλους. Τώρα όμως αυτοί οι φίλοι του είναι μακριά. Ο Μάκης περπατάει μόνος του στους διαδρόμους του καινούριου σχολείου και κοιτάζει τα άλλα παιδιά να μιλάνε και να γελάνε. Νιώθει μοναξιά. Τα παιδιά στο νέο σχολείο δεν είναι συνηθισμένα να έχουν έναν συμμαθητή με αυτισμό. Δεν φαίνεται να καταλαβαίνουν πως, όταν ο Μάκης αναστατώνεται, μπορεί να μιλάει πολύ δυνατά ή να φτερουγίζει τα χέρια του. Τα παιδιά τον κοιτάζουν παράξενα.
Ο Μάκης καταλαβαίνει ότι υπάρχουν πολλά καλά στο νέο του σχολείο. Είναι πιο ήσυχο και ξέρει τι να περιμένει. Οι αίθουσες είναι μικρές και οι καθηγητές τού φέρονται καλά. Ακόμα κι έτσι, όμως, οι οργανωτικές του δεξιότητες φαίνεται ότι άρχισαν να επιδεινώνονται. Χθες το απόγευμα δεν έβρισκε το αγαπημένο του στιλό. Σήμερα το πρωί δεν έβρισκε ένα ντοσιέ κάτω από το θρανίο του, εκεί όπου το είχε αφήσει. Και τώρα χάθηκε το κολατσιό του! Όλα τα παιδιά βγαίνουν διάλειμμα, αλλά ο Μάκης κοιτάζει την τσάντα του και νιώθει μπερδεμένος. Αποφασίζει να πάει στο γραφείο του διευθυντή και να τηλεφωνήσει στη μαμά του. Της λέει ότι ξέχασε το κολατσιό του στο σπίτι. «Όχι, Μάκη» λέει η μαμά του. «Σε είδα να το βάζεις στην τσάντα σου. Μήπως το έβγαλες και το άφησες στο σχολικό;»
«Ίσως» απαντάει ο Μάκης. «Είμαι όμως σίγουρος ότι το άφησα μέσα στην τσάντα μου. Η τσάντα μου δεν έχει λουκέτο, μαμά».
Μάλλον κάποιος πήρε το φαγητό του Μάκη. Δεν θέλει να το πιστέψει. Όμως τι γίνεται και με τα άλλα πράγματά του που έχουν εξαφανιστεί;
Τα μπλεξίματα δεν σταματούν εδώ. Την Παρασκευή, στο σχόλασμα, ο Μάκης πάει στο ντουλάπι που φυλάνε τα βιβλία που παίρνουν σπίτι μόνο το Σαββατοκύριακο. Προς μεγάλη του έκπληξη, τα δικά του βιβλία έλειπαν. Πού πήγαν; Πώς εξαφανίστηκαν; Ο Μάκης δεν αντέχει άλλο, βάζει τα κλάματα. Οι άλλοι μαθητές βιάζονται να πάνε στο σχολικό και ο Μάκης μένει πίσω. Όλοι οι άλλοι φεύγουν από την τάξη μα εκείνος προσπαθεί να βρει τα βιβλία που λείπουν. Καμία τύχη. Σκύβει κάτω από τα θρανία ψάχνοντας. Δεν βρίσκονται πουθενά. Τι πρέπει να κάνει; Να πάρει τηλέφωνο τη μαμά του; Τότε ακούει το σχολικό να φεύγει – δεν κατάλαβαν ότι λείπει! Οι διάδρομοι είναι άδειοι. Ο Μάκης κάθεται στο πάτωμα μπροστά στο ντουλάπι και βάζει το κεφάλι του στα γόνατα. Εκεί τον βρίσκουν αρκετή ώρα αργότερα η μαμά του και ο διευθυντής. Η μαμά του τον αγκαλιάζει και λέει: «Ανησύχησα τόσο πολύ όταν δεν κατέβηκες από το σχολικό! Τι συνέβη;»
Ο Μάκης τής λέει για το μυστήριο των πραγμάτων που εξαφανίζονταν. «Δεν φταίω εγώ, μαμά, δεν τα έχασα τα βιβλία μου, κάποιος μου τα πήρε». «Φυσικά και δεν φταις, Μάκη» τον καθησυχάζει η μαμά του.
Η μαμά του Μάκη μαζί με τον διευθυντή ζητούν από την επιστάτρια να βοηθήσει τον Μάκη να ψάξει τα βιβλία του. «Την ώρα που θα το κάνετε αυτό» λέει ο διευθυντής «η μαμά σου κι εγώ θα πάμε να κουβεντιάσουμε στο γραφείο μου. Θα το λύσουμε αυτό το πρόβλημα εκφοβισμού. Πρέπει να νιώθεις ασφάλεια στο σχολείο, Μάκη».
Ο Μάκης ανακουφίστηκε. Ανακουφίστηκε ακόμα περισσότερο όταν βρήκαν όλα τα βιβλία του μέσα σε μια σακούλα στη γωνία του αμφιθεάτρου.
Την επόμενη Δευτέρα, έγινε μια ανακοίνωση ότι το σχολείο θα μαζευτεί στο αμφιθέατρο. Ήταν υποχρεωτικό να πάνε όλοι οι μαθητές. Ο διευθυντής, μερικοί καθηγητές και η σχολική σύμβουλος μίλησαν και είπαν ότι το σχολείο πρέπει να είναι ένας χώρος χωρίς φαινόμενα εκφοβισμού. Αυτό σημαίνει ότι οι μαθητές δεν επιτρέπεται να μαλώνουν, να αποκαλούν τους συμμαθητές με άσχημα λόγια, να στέλνουν αγενή ηλεκτρονικά μηνύματα στους άλλους μαθητές και, φυσικά, ούτε να κλέβουν τα πράγματα των άλλων. Όλοι οι μαθητές, είπαν, θα πρέπει να νιώθουν ασφάλεια και φροντίδα στο σχολείο. Ο διευθυντής τόνισε πως, αν κάποιος μαθητής ή κάποια μαθήτρια δει ή ακούσει για ένα περιστατικό εκφοβισμού, θα πρέπει να το αναφέρει αμέσως.
Ο Μάκης ένιωσε καλύτερα μετά από αυτό. Τώρα πια ξέρει ότι, αν κάποιος τον ξαναπειράξει, μπορεί να πάει κατευθείαν στον διευθυντή.
Εκείνη τη μέρα, μετά το μεγάλο διάλειμμα, ο Μάκης είχε άλλη μια έκπληξη. Βρήκε κάτω από το θρανίο του ένα χειρόγραφο σημείωμα που έγραφε δύο λέξεις: «Συγγνώμη, Μάκη».
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ
Ο Μάνος είναι 8 ετών. Ο αυτισμός του επιβαρύνει την ικανότητά του να επικοινωνεί και να είναι κοινωνικός. Ένας από τους καλύτερους τρόπους που έχει βρει η οικογένειά του για να τον βοηθάει είναι μέσα από το παιχνίδι.
Όταν ο Μάνος ήταν μικρότερος, η οικογένειά του συνήθιζε να προγραμματίζει ραντεβού για παιχνίδι με άλλα «τυπικά» παιδιά από τη γειτονιά. Έπαιζαν σούπερ μάρκετ, χρησιμοποιώντας ψεύτικα φαγητά, λίστες με ψώνια και ψεύτικα χρήματα. Η δουλειά του Μάνου ήταν να αναζητά κάθε πράγμα από τη λίστα (για να τον κάνουν να μιλάει περισσότερο), να πληρώνει για το φαγητό και να το φέρνει σπίτι. Αλλά για πλάκα –και για να βοηθήσουν τον Μάνο– η οικογένειά του υποκρινόταν ότι κατά λάθος είχαν ξεχάσει να βάλουν στη λίστα κάποια σημαντικά συστατικά. Ο Μάνος επέστρεφε στο σούπερ μάρκετ ξανά και ξανά, μέχρι να μαζευτούν όλα τα υλικά και να «μαγειρέψουν».
Σύντομα η οικογένεια του Μάνου αποφάσισε να κάνει την πλοκή του παιχνιδιού πιο συναρπαστική. Τι θα συνέβαινε, αν ξεσπούσε φωτιά στο μαγαζί; (Ένα από τα παιδιά έκανε τον πυροσβέστη, φορώντας κόκκινο πλαστικό καπέλο, μαύρες μπότες και κρατώντας μια μάνικα.) Αν γινόταν ληστεία στο κατάστημα; (Κάποιος ντυμένος αστυνομικός με καπέλο και σήμα αστυνόμου εμφανιζόταν για να πιάσει τον κακό.) Αν ο ληστής είχε αποδράσει από τη φυλακή; (Ο Μάνος θα έσωζε την κατάσταση!)
Με έναν διασκεδαστικό και δημιουργικό τρόπο, ο Μάνος άρχισε να μαθαίνει να προσαρμόζεται στην κίνηση, στον θόρυβο και στις αλλαγές που συμβαίνουν στη φύση του παιδικού παιχνιδιού. Το καλύτερο από όλα ήταν ότι άρχισε να ενσωματώνεται στην παρέα των συνομηλίκων του, και μάλιστα ήταν το κέντρο της προσοχής τους. Ταυτόχρονα η οικογένεια του Μάνου τραβούσε φωτογραφίες από το παιχνίδι. Η μαμά του τις μάζευε για να τις κάνει αυτοσχέδια βιβλιαράκια. Αργότερα ο Μάνος ξεφύλλιζε αυτά τα βιβλία για να θυμάται πόσο το διασκέδασε.
Τώρα που ο Μάνος είναι μεγαλύτερος, η οικογένειά του συνεργάζεται με το σχολείο για να εμπλουτίσουν τη σχολική του μέρα με παιχνίδι και κοινωνικοποίηση. Μία ώρα την εβδομάδα, στο μάθημα της Γυμναστικής, ο Μάνος πηγαίνει σε μια αίθουσα με άλλα παιδιά που εθελοντικά προσφέρονται να παίξουν μαζί του. Ο Μάνος αγαπάει πολύ το σχολείο. Το ίδιο και τα άλλα παιδιά. Δεν βλέπουν την ώρα να μάθουν τι θα συμβεί την επόμενη εβδομάδα, που η ομάδα κοινωνικοποίησης θα ξανασυναντηθεί.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΡΑΣ
Η Σάντρα, που κοντεύει 13 χρονών, έχει πια συνηθίσει τον αυτισμό της. Ξέρει σε τι είναι καλή και σε ποια πράγματα χρειάζεται ακόμα δουλίτσα. Αλλά μερικές φορές της αρέσει απλώς να νιώθει όπως όλοι οι άλλοι. Καθώς πλησιάζουν τα γενέθλιά της, η Σάντρα είναι ενθουσιασμένη, γιατί η μαμά της υποσχέθηκε να της πάρει ένα κινητό τηλέφωνο. Ήδη έχει επιλέξει το τηλέφωνο και μια όμορφη θήκη με εικόνες με ροζ άλογα.
Τη μεγάλη μέρα, η μαμά της μιλάει για τους κανόνες που χρειάζεται να ακολουθήσει για τη χρήση του νέου της κινητού. Κανόνας 1: Η Σάντρα δεν μπορεί να χρησιμοποιεί το κινητό της το πρωί την ώρα που ετοιμάζεται για το σχολείο της, γιατί της αποσπά την προσοχή. Κανόνας 2: Δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιεί το τηλέφωνό της στο σχολείο. Κανόνας 3: Μόλις επιστρέφει η μαμά της από τη δουλειά, η Σάντρα πρέπει να της παραδίδει το κινητό, γιατί τα βράδια είναι αφιερωμένα στα σχολικά καθήκοντα και σε χρόνο με την οικογένεια.
«ΤΙ;!»
Όλα τα άλλα παιδιά που γνωρίζει η Σάντρα μπορούν να έχουν τα κινητά τους όποτε θέλουν. Η Σάντρα αποφάσισε να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί. Για αρκετές ώρες μετά το σχολείο κάθε μέρα, χρησιμοποιούσε το κινητό της για να συνδέεται με το διαδίκτυο και να μιλάει με τις φίλες της. Στην αρχή όλα πήγαιναν καλά. Η Σάντρα ήταν ενθουσιασμένη με το κινητό της και σχεδόν δεν την ένοιαζε που το παρέδιδε στη μαμά της όταν αυτή επέστρεφε σπίτι. Αλλά σύντομα η Σάντρα άρχισε να νιώθει ματαίωση, όταν δεν μπορούσε να έχει το κινητό της ακόμα και όταν είχε τελειώσει με τα καθήκοντά της και είχε πολύ χρόνο μέχρι την ώρα του ύπνου. Αναρωτιόταν τι πόσταραν οι φίλες της και τι έλεγαν μεταξύ τους.
Σύντομα άρχισαν οι καβγάδες για το κινητό. Όταν η μαμά τής ζητούσε το τηλέφωνο, η Σάντρα απαντούσε απότομα ή ικέτευε να το κρατήσει λίγο παραπάνω. Η μαμά της έφτανε στο σημείο να της το τραβάει από τα χέρια.
Τότε η μαμά της είχε την ιδέα να της κρύβει το τηλέφωνο τη νύχτα. Η Σάντρα το έσκαγε στα κρυφά από το δωμάτιό της όταν όλοι είχαν πέσει για ύπνο για να βρει την κρυψώνα. Το έβρισκε και τσέκαρε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αργά μέσα στη νύχτα και μετά θυμόταν να βάλει πάλι στη θέση του το κινητό. Τι κι αν το πρωί ήταν πιο νυσταγμένη; Τι κι αν ένιωθε όλη μέρα κουρασμένη στο σχολείο; Η Σάντρα επιτέλους ένιωθε σαν ένα κανονικό παιδί, σαν να είχε ενταχθεί με τους άλλους. Μια μέρα όμως στο σχολείο, η Σάντρα αποκοιμήθηκε στην τάξη. Η δασκάλα ειδοποίησε τον σύμβουλο του σχολείου και αυτός ειδοποίησε τη μαμά της Σάντρας.
Αμάν! Η Σάντρα έκανε έναν τεράστιο καβγά με τη μαμά της. Αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι ξενυχτούσε. Ομολόγησε ότι χρησιμοποιούσε μετά τα μεσάνυχτα το κινητό της. Η μαμά της της είπε ότι έπρεπε να έχει «αυτοέλεγχο». Ο αυτοέλεγχος βέβαια είναι δύσκολος για όλους, ιδίως για κάποιον που έχει αυτισμό.
Η Σάντρα και η μαμά της δεν είναι σίγουρες πώς να λύσουν αυτήν την αντιπαράθεση. Έτσι, πάνε να συμβουλευτούν τον σχολικό σύμβουλο. Αυτός τους συστήνει, αντί να απομακρύνεται το κινητό τα βράδια, να επιτρέπεται στη Σάντρα να κερδίσει λίγο περισσότερο χρόνο χρήσης, αφού έκανε όλα της τα καθήκοντα και τις δραστηριότητες. Αν η Σάντρα κάνει όλα της τα μαθήματα μετά το σχολείο, τότε μπορεί να έχει το κινητό της για άλλη μισή ώρα. Μετά το βραδινό γεύμα, η Σάντρα μπορεί να κάνει μερικές αγγαρείες για να κερδίσει λίγο ακόμα χρόνο. Σαν μπόνους έκπληξη, η μαμά μπορεί να της προσφέρει το κινητό για λίγο και όταν η Σάντρα συμπεριφέρεται πολύ καλά. Ωστόσο το κινητό πρέπει να «πηγαίνει για ύπνο» κάθε νύχτα και να παραμένει εκεί.
Η Σάντρα και η μαμά της άρχισαν να ακολουθούν αυτό το πλάνο και η ζωή στο σπίτι άρχισε να βελτιώνεται. Η Σάντρα δεν ξενυχτάει. Προσπαθεί να γίνει πιο υπεύθυνη και στη μαμά της αρέσουν οι αλλαγές που συμβαίνουν. Η Σάντρα νιώθει περήφανη και αποφασίζει να κάνει στο σχολείο μια εργασία για το πώς οι έφηβοι μπορούν να κάνουν καλύτερη διαχείριση των κινητών τους. Η Σάντρα παίρνει Α για την εργασία της αυτή και –έκπληξη!– η μαμά της αποφασίζει να την ανταμείψει με λίγο παραπάνω χρόνο χρήσης.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΕΝΙΑΣ
Η Βένια είναι 8 ετών και έχει αυτισμό. Έχει πολλούς φίλους, ενέργεια και ενδιαφέροντα. Μερικές φορές νιώθει λες και το κεφάλι της θα εκραγεί από τις πολλές ιδέες.
Όταν είναι η ώρα των Μαθηματικών, η Βένια μπορεί να σκέφτεται το αγαπημένο της χόμπι: τη συλλογή από πλαστικά βραχιολάκια. Έχει περισσότερα από διακόσια βραχιολάκια. Της αρέσει να τα οργανώνει κάθε βράδυ και να βάζει μερικά στην τσάντα της την επόμενη μέρα. Μερικές φορές μπαίνει σε μπελάδες στο σχολείο, γιατί δεν μπορεί να πάψει να σκέφτεται τα βραχιολάκια της.
Η δασκάλα της Βένιας είπε ότι η Βένια μιλάει πολύ την ώρα του μαθήματος, διακόπτει τους άλλους και δυσκολεύεται να μείνει συγκεντρωμένη. Έτσι, η Βένια, ο πατέρας της και η δασκάλα της έκαναν μια συνάντηση με την ψυχολόγο του σχολείου. Μαζί αποφάσισαν ότι θα ήταν μια καλή ιδέα να ρωτήσουν έναν γιατρό για το αν υπάρχουν φάρμακα που θα τη βοηθούσαν.
Έπειτα από μερικά ραντεβού με τη γιατρό, αυτή συνταγογραφεί μια φαρμακευτική αγωγή για τη Βένια, που θα τη βοηθήσει με τη συγκέντρωση και την προσοχή της. Η Βένια μαθαίνει ότι μπορεί να υπάρξουν παρενέργειες, όπως δυσκολίες με τον ύπνο ή αλλαγές στην όρεξή της. Η γιατρός επίσης εξηγεί ότι η Βένια θα πρέπει να ενημερώνει τον μπαμπά της, αν προσέξει ότι αισθάνεται «παράξενα», όπως αν δεν πεινάει ενώ είναι ώρες νηστική ή αν νιώθει νευρικότητα και αναστάτωση.
Η Βένια ξεκινάει τη φαρμακευτική αγωγή. Από την πρώτη κιόλας μέρα παρατηρεί μια διαφορά. Μπορεί να προσέχει πιο εύκολα στο μάθημα. Δεν μιλάει τόσο πολύ. Μπορεί να περιμένει τη σειρά της και υπομονετικά σηκώνει το χέρι στην τάξη αντί να διακόψει. Η δασκάλα της τηλεφωνεί στον πατέρα της Βένιας για να μοιραστεί μαζί του τα καλά νέα.
Η Βένια χαίρεται που νιώθει ευχαριστημένη και συγκεντρωμένη στο σχολείο. Αλλά τις ώρες μετά το σχολείο νιώθει απαίσια! Τα φάρμακα κατά τη διάρκεια της μέρας χάνουν τη δραστικότητά τους και η Βένια νιώθει χάλια. Στο σπίτι το βράδυ ουρλιάζει στην αδερφή της, κλαίει και δεν θέλει καν να παίξει με τα βραχιολάκια της.
Ο πατέρας της τηλεφωνεί στη γιατρό και την ενημερώνει για αυτές τις παρενέργειες. Τις επόμενες εβδομάδες η γιατρός της Βένιας κάνει αλλαγές στην αγωγή της. Τη μια αυξάνει τη δοσολογία, την άλλη τη μειώνει. Μερικές φορές η Βένια πρέπει να παίρνει ένα χάπι, άλλες φορές δύο. Αρχίζει να νιώθει περίεργα.
Έπειτα από μερικές εβδομάδες προσαρμογών της δοσολογίας, η οικογένεια της Βένιας αποφασίζει ότι τα φάρμακα τελικά δεν αποτελούν τη λύση. Είναι πιο σημαντικό να νιώθει η Βένια καλά όλη τη μέρα, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι θα δυσκολεύεται να προσέχει στο σχολείο.
Τώρα πια η Βένια νιώθει και πάλι ο εαυτός της. Ξέρει ότι πρέπει να καταβάλει περισσότερη προσπάθεια για να συγκεντρώνεται, αλλά το παλεύει. Και έχει αποφασίσει, μαζί με την υποστήριξη του πατέρα της, ότι όταν μεγαλώσει, μπορεί να ξαναδοκιμάσει να πάρει φάρμακα.
Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει επίμετρο της δρ Ειδικής Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Ντορέττας Αστέρη για την υποστήριξη των παιδιών με ΔΑΦ στην Ελλάδα.









