

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΤΟΥ 1806
Το μεγάλο ταξίδι του Σατωβριάνδου στην Ανατολή ξεκινά στις 13 Ιουλίου του 1806 από το Παρίσι και ολοκληρώνεται στις 5 Ιουνίου του 1807 με την επιστροφή του στην ίδια πόλη. Στην έκδοση που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2019 σε μετάφραση της Αριστέας Κομνηνέλλη περιλαμβάνεται το απόσπασμα που αφορά του ταξίδι του στην Ελλάδα μέχρι και την Κωνσταντινούπολη. Διαβάζουμε μεταξύ άλλων στον πρόλογο που υπογράφει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος:
Η Ελλάδα ως λογοτεχνικό αριστούργημα
Ο Βιντάλ Νακέ, στην ομιλία του για τη σχέση του Μακρυγιάννη με την αρχαία Ελλάδα, σημειώνει: «Δύο είναι τα είδη των ειδικών της αρχαίας Ελλάδας που δεν πρόκειται να καταλάβουν ποτέ ούτε την Ελλάδα του χθες, ούτε την Ελλάδα του σήμερα. Από τη μία όσοι ονειρεύονται να βρουν στους Δελφούς και την Αθήνα μια Ελλάδα μνημειακή, κι απ’ την άλλη όσοι θα ήθελαν να δουν σε όποιον Έλληνα συναντήσουν στο γραφείο ταξιδίων ή στο εστιατόριο έναν σύγχρονο του Πλάτωνα, ακόμη περισσότερο του Ομήρου, και του απευθύνονται μιλώντας ελληνικά με ερασμιακή προφορά».
Ο Σατωβριάνδος δεν είναι «ειδικός» με τη σημασία που δίνουμε σήμερα στη λέξη, ένας πανεπιστημιακός κατά προτίμηση που έχει ξοδέψει τη ζωή του στις βιβλιοθήκες και τα εργαστήρια. Κι όταν, για να ξεμουδιάσει τις γνώσεις του, αποφασίζει να ταξιδέψει, αναζητά στην πραγματικότητα την επιβεβαίωση των ευρημάτων που κουβαλάει στις διανοητικές αποσκευές του. Ο Σατωβριάνδος είναι παιδί αυτής της Γαλλίας, και της Ευρώπης κατ’ επέκταση, που δεν μπορούσε να διανοηθεί την καλλιέργεια χωρίς την ελληνική αρχαιότητα, απ’ τη μυθολογία ως τις διατριβές του Αριστοτέλη και την τέχνη του Πολύγνωτου. Εκτός αυτού έχει και το χάρισμα της γραφής. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της γαλλικής γλώσσας. Με άλλα λόγια έχει την ικανότητα να μεταμορφώνει την καλλιέργειά του σε αίσθημα ζωής.
Αίσθημα ζωής; Ναι, τίποτε λιγότερο και τίποτε περισσότερο. Ο Βρετόνος αριστοκράτης που περιφρονεί τον Ναπολέοντα είναι ένας άνθρωπος που συγκρούεται με τους καιρούς του, ένα είδος πρώιμου «αντιμοντέρνου». Ενώ στην αρχή αντιμετωπίζει με συμπάθεια και ενδιαφέρον την Επανάσταση, το 1791 φεύγει για το ταξίδι του στην Αμερική που θα διαρκέσει έναν χρόνο. Στην επιστροφή του δραπετεύει από τη Γαλλία της Τρομοκρατίας και κατατάσσεται στον στρατό των Εμιγκρέδων. Τραυματίζεται, συλλαμβάνεται και εξορίζεται στην Αγγλία. Επιστρέφει όταν ο Ναπολέων, στα χρόνια της Υπατείας, χορηγεί αμνηστία. Διαπρέπει ως αιρετικός σε μια Δημοκρατία των Γραμμάτων που κυριαρχείται από τον Διαφωτισμό και την κριτική θεώρηση της θρησκείας εκδίδοντας το Πνεύμα του χριστιανισμού. Στην άλλη άκρη της ηπείρου, η τσαρίνα Ελισάβετ Αλεξέγεβνα θα γοητευθεί από το πνεύμα του Γάλλου που υπερασπίζεται τη θρησκεία και θα τον ανταμείψει πλουσιοπάροχα. Τα χρήματα αυτά θα του επιτρέψουν το προσκύνημα στην Ιερουσαλήμ και το ταξίδι του στον Μοριά και την Ελλάδα το 1806.
Ποιος είναι ο καταλύτης της περιέργειας; Για την Ελλάδα τουλάχιστον είναι ένας ωκεανός από λέξεις που ξεκινά από τον Όμηρο, τον Πλούταρχο και τον Παυσανία και φτάνει ως τον αβά Μπαρτελεμί και το Ταξίδι του νεαρού Ανάχαρσι που έχει διαμορφώσει την αντίληψη για την Ελλάδα σε γενιές ολόκληρες Γάλλων. Τι περιμένει να βρει; Στη Σπάρτη διαδραματίζεται ένα από τα διασημότερα επεισόδια του Οδοιπορικού. Ο ταξιδιώτης μας βλέπει κάτι πέτρες να ασπρίζουν κάπου στο βάθος, αποφασίζει ότι είναι ο τάφος του Λεωνίδα με τις συνοπτικές διαδικασίες μιας φαντασίας για την οποία το λιγότερο που μπορείς να πεις είναι ότι υπήρξε γόνιμη. Καλπάζει. Φτάνει στο σημείο και αρχίζει να φωνάζει: «Leonidas! Leonidas!» Πλην όμως το πνεύμα του βασιλιά δεν ανταποκρίνεται στις εκκλήσεις του. Ίσως επειδή δεν αναγνώριζε το όνομά του τονισμένο στη λήγουσα. Τα ερείπια μένουν βουβά. Επειδή βέβαια έχουμε να κάνουμε με τον Σατωβριάνδο, μπορούμε κάλλιστα να υποθέσουμε ότι τη σκηνή την έπλασε όταν έγραφε το Οδοιπορικό του. Ελάχιστη σημασία έχει. Σημασία έχει η πρόθεση.
Η πρόθεση είναι ειλικρινής: ο Σατωβριάνδος πιστεύει ότι είναι ικανός να αναστήσει το πνεύμα της αρχαίας Ελλάδας. Γράφει την εισαγωγή στον αιώνα του Ρομαντισμού για τον οποίο η ανακάλυψη της σύγχρονης Ελλάδας είναι το βήμα για την αναγέννηση της ελληνικής αρχαιότητας. Στο κάτω κάτω της γραφής, η φαντασία του Σατωβριάνδου δεν διαφέρει και πολύ απ’ αυτήν του Σλήμαν ο οποίος, όταν έσκαβε τις Μυκήνες, αναγνώριζε τον τάφο του Ατρέα σε κάθε τάφο που έφερνε στην επιφάνεια. Ο αιώνας του Ρομαντισμού γοητεύει ακόμη διότι αναδεικνύει πτυχές της ύπαρξης που φορτίζουν την πραγματικότητα με το απαραίτητο για την ελευθερία «εν δυνάμει» της. Και όπως είχε πει ο Ουγκό στα νιάτα του: «Ή θα γίνω Σατωβριάνδος ή δεν θα γίνω τίποτε». Έγινε όμως ο Ουγκό.
Ο αναγνώστης του Οδοιπορικού δεν πρέπει να περιμένει οίκτο ή συμπόνια για τον χειμαζόμενο ακόμη ελληνικό λαό. Αυτόν τον λαό εν πάση περιπτώσει που θα βρει την ταυτότητά του συνομιλώντας με τα ερείπια και θα χύσει το αίμα του γι’ αυτήν. Ο Σατωβριάνδος είναι έντιμος παρατηρητής. Καταγράφει μόνον αυτό που βλέπουν τα μάτια του καθοδηγημένα από το βλέμμα της περιέργειας, το βλέμμα του νου που έλεγε ο Ευριπίδης. «Ερείπια παντού και ούτε ένας άνθρωπος μέσα σ’ αυτά τα ερείπια!» γράφει στη Σπάρτη. Και στην Αθήνα αργότερα: «νόμιζα πως έβλεπα αρχαιότητες παντού». Κι αυτά τα ερείπια αντανακλούν το λυκαυγές που σε μερικά χρόνια μετά την επίσκεψή του θα γίνει η αυγή της σύγχρονης Ελλάδας. Η σύγχρονη Ελλάδα γεννήθηκε μέσα από τα ερείπια της αρχαιότητάς της και ο Σατωβριάνδος περιγράφει τη γέννησή της πολύ πριν την υποδεχθεί το μαιευτήριο της Ιστορίας.
Τάκης Θεοδωρόπουλος
Το μεγάλο ταξίδι του Σατωβριάνδου στην Ανατολή ξεκινά στις 13 Ιουλίου του 1806 από το Παρίσι και ολοκληρώνεται στις 5 Ιουνίου του 1807 με την επιστροφή του στην ίδια πόλη. Στην έκδοση που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2019 σε μετάφραση της Αριστέας Κομνηνέλλη περιλαμβάνεται το απόσπασμα που αφορά του ταξίδι του στην Ελλάδα μέχρι και την Κωνσταντινούπολη. Διαβάζουμε μεταξύ άλλων στον πρόλογο που υπογράφει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος:
Η Ελλάδα ως λογοτεχνικό αριστούργημα
Ο Βιντάλ Νακέ, στην ομιλία του για τη σχέση του Μακρυγιάννη με την αρχαία Ελλάδα, σημειώνει: «Δύο είναι τα είδη των ειδικών της αρχαίας Ελλάδας που δεν πρόκειται να καταλάβουν ποτέ ούτε την Ελλάδα του χθες, ούτε την Ελλάδα του σήμερα. Από τη μία όσοι ονειρεύονται να βρουν στους Δελφούς και την Αθήνα μια Ελλάδα μνημειακή, κι απ’ την άλλη όσοι θα ήθελαν να δουν σε όποιον Έλληνα συναντήσουν στο γραφείο ταξιδίων ή στο εστιατόριο έναν σύγχρονο του Πλάτωνα, ακόμη περισσότερο του Ομήρου, και του απευθύνονται μιλώντας ελληνικά με ερασμιακή προφορά».
Ο Σατωβριάνδος δεν είναι «ειδικός» με τη σημασία που δίνουμε σήμερα στη λέξη, ένας πανεπιστημιακός κατά προτίμηση που έχει ξοδέψει τη ζωή του στις βιβλιοθήκες και τα εργαστήρια. Κι όταν, για να ξεμουδιάσει τις γνώσεις του, αποφασίζει να ταξιδέψει, αναζητά στην πραγματικότητα την επιβεβαίωση των ευρημάτων που κουβαλάει στις διανοητικές αποσκευές του. Ο Σατωβριάνδος είναι παιδί αυτής της Γαλλίας, και της Ευρώπης κατ’ επέκταση, που δεν μπορούσε να διανοηθεί την καλλιέργεια χωρίς την ελληνική αρχαιότητα, απ’ τη μυθολογία ως τις διατριβές του Αριστοτέλη και την τέχνη του Πολύγνωτου. Εκτός αυτού έχει και το χάρισμα της γραφής. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της γαλλικής γλώσσας. Με άλλα λόγια έχει την ικανότητα να μεταμορφώνει την καλλιέργειά του σε αίσθημα ζωής.
Αίσθημα ζωής; Ναι, τίποτε λιγότερο και τίποτε περισσότερο. Ο Βρετόνος αριστοκράτης που περιφρονεί τον Ναπολέοντα είναι ένας άνθρωπος που συγκρούεται με τους καιρούς του, ένα είδος πρώιμου «αντιμοντέρνου». Ενώ στην αρχή αντιμετωπίζει με συμπάθεια και ενδιαφέρον την Επανάσταση, το 1791 φεύγει για το ταξίδι του στην Αμερική που θα διαρκέσει έναν χρόνο. Στην επιστροφή του δραπετεύει από τη Γαλλία της Τρομοκρατίας και κατατάσσεται στον στρατό των Εμιγκρέδων. Τραυματίζεται, συλλαμβάνεται και εξορίζεται στην Αγγλία. Επιστρέφει όταν ο Ναπολέων, στα χρόνια της Υπατείας, χορηγεί αμνηστία. Διαπρέπει ως αιρετικός σε μια Δημοκρατία των Γραμμάτων που κυριαρχείται από τον Διαφωτισμό και την κριτική θεώρηση της θρησκείας εκδίδοντας το Πνεύμα του χριστιανισμού. Στην άλλη άκρη της ηπείρου, η τσαρίνα Ελισάβετ Αλεξέγεβνα θα γοητευθεί από το πνεύμα του Γάλλου που υπερασπίζεται τη θρησκεία και θα τον ανταμείψει πλουσιοπάροχα. Τα χρήματα αυτά θα του επιτρέψουν το προσκύνημα στην Ιερουσαλήμ και το ταξίδι του στον Μοριά και την Ελλάδα το 1806.
Ποιος είναι ο καταλύτης της περιέργειας; Για την Ελλάδα τουλάχιστον είναι ένας ωκεανός από λέξεις που ξεκινά από τον Όμηρο, τον Πλούταρχο και τον Παυσανία και φτάνει ως τον αβά Μπαρτελεμί και το Ταξίδι του νεαρού Ανάχαρσι που έχει διαμορφώσει την αντίληψη για την Ελλάδα σε γενιές ολόκληρες Γάλλων. Τι περιμένει να βρει; Στη Σπάρτη διαδραματίζεται ένα από τα διασημότερα επεισόδια του Οδοιπορικού. Ο ταξιδιώτης μας βλέπει κάτι πέτρες να ασπρίζουν κάπου στο βάθος, αποφασίζει ότι είναι ο τάφος του Λεωνίδα με τις συνοπτικές διαδικασίες μιας φαντασίας για την οποία το λιγότερο που μπορείς να πεις είναι ότι υπήρξε γόνιμη. Καλπάζει. Φτάνει στο σημείο και αρχίζει να φωνάζει: «Leonidas! Leonidas!» Πλην όμως το πνεύμα του βασιλιά δεν ανταποκρίνεται στις εκκλήσεις του. Ίσως επειδή δεν αναγνώριζε το όνομά του τονισμένο στη λήγουσα. Τα ερείπια μένουν βουβά. Επειδή βέβαια έχουμε να κάνουμε με τον Σατωβριάνδο, μπορούμε κάλλιστα να υποθέσουμε ότι τη σκηνή την έπλασε όταν έγραφε το Οδοιπορικό του. Ελάχιστη σημασία έχει. Σημασία έχει η πρόθεση.
Η πρόθεση είναι ειλικρινής: ο Σατωβριάνδος πιστεύει ότι είναι ικανός να αναστήσει το πνεύμα της αρχαίας Ελλάδας. Γράφει την εισαγωγή στον αιώνα του Ρομαντισμού για τον οποίο η ανακάλυψη της σύγχρονης Ελλάδας είναι το βήμα για την αναγέννηση της ελληνικής αρχαιότητας. Στο κάτω κάτω της γραφής, η φαντασία του Σατωβριάνδου δεν διαφέρει και πολύ απ’ αυτήν του Σλήμαν ο οποίος, όταν έσκαβε τις Μυκήνες, αναγνώριζε τον τάφο του Ατρέα σε κάθε τάφο που έφερνε στην επιφάνεια. Ο αιώνας του Ρομαντισμού γοητεύει ακόμη διότι αναδεικνύει πτυχές της ύπαρξης που φορτίζουν την πραγματικότητα με το απαραίτητο για την ελευθερία «εν δυνάμει» της. Και όπως είχε πει ο Ουγκό στα νιάτα του: «Ή θα γίνω Σατωβριάνδος ή δεν θα γίνω τίποτε». Έγινε όμως ο Ουγκό.
Ο αναγνώστης του Οδοιπορικού δεν πρέπει να περιμένει οίκτο ή συμπόνια για τον χειμαζόμενο ακόμη ελληνικό λαό. Αυτόν τον λαό εν πάση περιπτώσει που θα βρει την ταυτότητά του συνομιλώντας με τα ερείπια και θα χύσει το αίμα του γι’ αυτήν. Ο Σατωβριάνδος είναι έντιμος παρατηρητής. Καταγράφει μόνον αυτό που βλέπουν τα μάτια του καθοδηγημένα από το βλέμμα της περιέργειας, το βλέμμα του νου που έλεγε ο Ευριπίδης. «Ερείπια παντού και ούτε ένας άνθρωπος μέσα σ’ αυτά τα ερείπια!» γράφει στη Σπάρτη. Και στην Αθήνα αργότερα: «νόμιζα πως έβλεπα αρχαιότητες παντού». Κι αυτά τα ερείπια αντανακλούν το λυκαυγές που σε μερικά χρόνια μετά την επίσκεψή του θα γίνει η αυγή της σύγχρονης Ελλάδας. Η σύγχρονη Ελλάδα γεννήθηκε μέσα από τα ερείπια της αρχαιότητάς της και ο Σατωβριάνδος περιγράφει τη γέννησή της πολύ πριν την υποδεχθεί το μαιευτήριο της Ιστορίας.
Τάκης Θεοδωρόπουλος








