

Q&A ΜΕ ΤΗ ΝΟΕΛ ΜΠΑΞΕΡ
Το μυθιστόρημά σας Από δρυ παλιά κι από πέτρα αποτελεί το πρώτο μέρος μιας διλογίας που ολοκληρώνεται με την Επιστροφή της Πηνελόπης. Μια οικογενειακή σάγκα που διατρέχει περισσότερο από έναν αιώνα Ιστορίας. Μιλήστε μου για τα πρόσωπα της ιστορίας σας, αλλά και την ισχύ της Ιστορίας που καθορίζει τις ζωές τους.
Θα ξεκινήσω από την ισχύ της Ιστορίας, καθώς αυτή έχει τη δύναμη της ανατροπής. Της ρίχνω ευθύνη, γιατί επαναλαμβάνεται! Στις ακραίες καταστάσεις όπως είναι οι πόλεμοι και οι εκδιωγμοί πληθυσμών, οι άνθρωποι άγονται και φέρονται. Καλύτερη απόδειξη αυτού από την ανταλλαγή των πληθυσμών που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν υπάρχει!
Σ’ αυτόν τον κυκλώνα της αρχής του 20ού αιώνα, τα μέλη μιας ελληνοβρετανικής οικογένειας της Σμύρνης (Ελληνίδα εκείνη από το Αϊδίνι, Βρετανός δάσκαλος αυτός) παρασύρονται κι αυτοί στη δίνη. Αναποδογυρίστηκε ο κόσμος τους όπως όλων των προσφύγων που έφτασαν τότε στην Αθήνα κατεστραμμένοι και συντετριμμένοι. Τα πρόσωπα της μυθιστορίας κινούνται μέσα στο πραγματικό περιβάλλον της εποχής τους, του ελληνικού 20ού αιώνα, ο οποίος είχε πολλά σκαμπανεβάσματα, έτριζε και πέταγε τους ανθρώπους μια από δω και μια από κει. Άλλοτε στη λύπη και άλλοτε στη χαρά. Πολλοί αναγνώστες θα βρουν κοινά σημεία με την ιστορία της δικής τους οικογένειας.
Τα παιδιά των παιδιών εκείνων των ανθρώπων, η τρίτη γενιά απογόνων φέρει τη γινωμένη αυτή εμπειρία σήμερα ως συλλογική μνήμη. Προηγείται η ατομική φυσικά, το πώς διαχειρίζεται ο καθένας το δικό του οικογενειακό παρελθόν. Η εγγονή της Σμυρνιάς Πηνελόπης του ’22 επισκέπτεται τον πατρογονικό της τόπο στο μυθιστόρημα Η επιστροφή της Πηνελόπης. Θαρρώ ότι η Ιστορία, που της αρέσουν οι κύκλοι, βοηθάει, σε μια γραμμή γενεών, το τέλος να ακουμπήσει την αρχή. Πάντως η προγονική Σμύρνη περίμενε την απόγονο Πένι στο βιβλίο!
Στη διλογία σας υπάρχει έντονο το στοιχείο της επιστροφής. Η Πηνελόπη του από Δρυ παλιά κι από πέτρα επιστρέφει από την Κύπρο στη Σμύρνη, και η εγγονή της στην Επιστροφή της Πηνελόπης νιώθει την ανάγκη να «επιστρέψει» στη Σμύρνη, τη γη των προγόνων της. Τι επιζητούν οι ήρωές σας με την επιστροφή τους σε ένα οδυνηρό παρελθόν;
Να βάλουν τάξη. Να «τακτοποιήσουν» ένα τραυματικό γεγονός. Γιατί έχουν αυτή την ανάγκη; Κατά τη γνώμη μου, για να απελευθερωθούν και να δρουν ανεπηρέαστοι από αυτό στο εξής. Η πληγή του παρελθόντος που φροντίζεται λειτουργεί ανακουφιστικά. Είναι ανάγκη, λοιπόν, είναι όμως και ελπίδα, η ζωή τους στο εξής να γίνει καλύτερη. Έστω ομαλότερη. Στο ταξίδι επιστροφής κι αυτογνωσίας -γιατί έτσι εξελίσσεται, σας το λέω εκ πείρας- θα βρεθούν στον τόπο όπου συνέβησαν τα γεγονότα, κι εκεί η οπτική των πραγμάτων αλλάζει. Μόνο εκεί είναι διακριτή η αποφράδα γραμμή, η χαρακιά στον χρόνο που διαχωρίζει το πριν από το μετά. Την ευημερία και την ασφάλεια και την πρόοδο, από το γυμνό κατόπιν. Οι ορθές απαντήσεις στα χρόνια ερωτήματα δίνονται εκεί. Η θέση μου, που αναπτύσσεται στην διλογία, είναι ότι στην επιστροφή στον αρχικό τόπο βρίσκεται το βάλσαμο.
Κι εσείς όμως επιστρέφετε εμμέσως στους ήρωές σας, έστω και μέσα από τους απογόνους τους. Μιλήστε μας γι’ αυτή την ανάγκη σας. Τους φέρετε εντός σας;
Με τους ήρωες όλων των μυθιστορημάτων μου μου συμβαίνει αυτό. Ξεκινάω να τους σχεδιάζω στο χαρτί, προσθέτω αυτό, αφαιρώ το άλλο, δοκιμάζω εναλλακτικές, ώσπου κάποιο χρόνο μετά δείχνουν και στα δικά μου μάτια σαν πραγματικοί άνθρωποι. Οπότε ναι, έχουν απογόνους. Έχουν συνέχεια, δικαιούνται ένα μέλλον αφού τους έδωσα παρελθόν.
Η συγγραφή είναι πολύμηνη διαδικασία. Ζω με τους ήρωες των βιβλίων μου. Συγκατοικούμε στο παρόν μου. Γνωρίζω τις πιο μειλίχιες σκέψεις τους και τους βοηθώ να αποκαλύψουν τα συναισθήματά τους τη σωστή στιγμή, στη σελίδα που πρέπει. Με την έκδοση του βιβλίου φεύγουν οι ήρωες από μένα και εγκαθίστανται πλέον στους αναγνώστες, υπάρχει αποχωρισμός, αποξένωση όμως δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει με έναν άνθρωπο που αγαπάς βαθιά κι ας έχει μετοικίσει κάπου μακριά και θα κάνεις να τον δεις χρόνια.
Το να γράψω για την εγγονή της κεντρικής ηρωίδας του Από δρυ παλιά κι από πέτρα, επομένως, ήταν αναμενόμενο και μου έδωσε χαρά. Τα μέρη του κειμένου στο Η επιστροφή της Πηνελόπης όπου γιαγιά και εγγονή «συνομιλούν», η καθεμία από την εποχή της, ή που έχουν την ηχώ ενός ήρωα από το πρώτο βιβλίο της διλογίας, ήταν ιδιαίτερα απολαυστικά. Η τεχνική πρόκληση ήταν να προσαρμόζω στη γραφή το ύφος στην εποχή του κάθε συνομιλητή, με τρόπο όμως που να είναι πάντα γοητευτικός στον αναγνώστη. Ακόμα κι αυτή η πρόκληση ήταν χαρούμενη διαδικασία, διασκεδαστική σαν παιχνίδι.
Στη διλογία σας εντάσσονται στη διάρκεια της αφήγησης αρκετά αποσπάσματα από την Οδύσσεια, επιλεγμένα έτσι ώστε να έχουν αφηγηματική συνάφεια με το δικό σας κείμενο. Μιλήστε μας για αυτή τη σύνδεση. Τι εξυπηρετεί αφηγηματικά;
Οι στίχοι από τον Όμηρο μου επέτρεψαν να πω πολλά με λίγες λέξεις. Η μυθολογική Οδύσσεια περιέχει μηνύματα που αφορούσαν το θέμα της διλογίας: η έννοια της πατρίδας, η καταλυτική δύναμη της μνήμης, το περιπετειώδες ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα, η νοσταλγία για το σπίτι του και την οικογένεια. Στο τέλος του έπους, ο σκληρός αγώνας του Οδυσσέα, η λαμπρή μαχητικότητά του, για να διώξει τους μνηστήρες και να επανακτήσει τον χώρο του, κάνοντας μια νέα αρχή. Σε άλλο επίπεδο, λοιπόν, σε μια διαφορετική χρονική στρώση, κινήθηκε μέσω της Οδύσσειας μια παράλληλη ιστορία τα κοινά σημεία της οποίας με τα γεγονότα της Σμύρνης και το τι προκάλεσε στους παθόντες δεν μπορούσε να παραβλέψει ο αναγνώστης. Με αυτό τον τρόπο η δική μας Καταστροφή του 20ού αιώνα τοποθετήθηκε σε μια ευρύτερη κλίμακα, όπου η Ιστορία των γεγονότων απέκτησε μια ενδιαφέρουσα εγγύτητα με τους μύθους ενός έπους. Η παράθεση επιλεγμένων αποσπάσματων από την Οδύσσεια, και στα δύο βιβλία, εκτιμάται από τους αναγνώστες ως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία τους, κι αυτό με χαροποιεί ιδιαίτερα.
Στην αφήγησή σας γινόμαστε μάρτυρες των δύο μεγαλύτερων εθνικών καταστροφών του 20ού αιώνα. Της Μικρασιατικής Καταστροφής και της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. Μιλήστε μας για την επιλογή σας να συνδέσετε αυτά τα δύο γεγονότα στο μυθιστόρημά σας Από δρυ παλιά και από πέτρα.
Και τα δύο αυτά τραγικά γεγονότα προκάλεσαν πολλές χιλιάδες πρόσφυγες. Πάντα εστιάζω στον άνθρωπο, όπως ξέρετε. Τα χώριζαν πενήντα δύο μόνο χρόνια. Τα ένωσε ο ίδιος αιώνας τους. Το Από δρυ παλιά κι από πέτρα ξεκινάει από την Κύπρο, επίτηδες από την Κερύνεια. Εκεί θα ζήσει, στο βιβλίο, τα παιδικά χρόνια της η Πηνελόπη υιοθετημένη από μια κυπριακή οικογένεια. Τοποθέτησα γύρω της μια ομάδα από δευτερεύοντες ήρωες, οι οποίοι εξελίχθηκαν φυσικά στον χρόνο κι αυτοί, κι εμφάνιζα διάσπαρτα επεισόδιά τους στη μετέπειτα πλοκή ώστε ο αναγνώστης να μην τους ξεχάσει. Όταν η εξιστόρηση του βιβλίου φτάνει στο 1974, με την Πηνελόπη γηραιά στην Αθήνα, ενεργοποίησα πάλι δευτερεύοντες ήρωες της πρώτης περιόδου της Κύπρου ώστε να σημαδέψω τον ανθρωπιστικό όλεθρο της εισβολής.
Τεχνικά έγινε μ’ αυτόν τον τρόπο. Ο αναγνώστης ήταν ήδη εξοικειωμένος μαζί τους, τους γνώριζε καλά, είχε τον χρόνο να τους συμπαθήσει, κι αυτό ενίσχυσε ασφαλώς το συναισθηματικό φορτίο του αναγνώστη διαβάζοντας τις σχετικές σελίδες του 1974. Για να το συνδέσω μάλιστα ακόμα πιο πολύ, και να το κορυφώσω, έβαλα μια «δυνατή» Κύπρια ηρωίδα του μυθιστορήματος, την Αφροδίτη, να είναι μια από τις άτυχες μάνες που εικονίζονται στις φωτογραφίες να κρατούν και να δείχνουν τη φωτογραφία του αγνοούμενου γιου τους, και οι οποίες είναι κολλημένες παντού στις στάσεις των λεωφορείων και στις κολόνες της Αθήνας. Την έφερα μαζί με τον μεγάλο καημό της κι ένα ανθρωπιστικό μήνυμα στο κέντρο της εξέλιξης της μυθιστορίας. Δίπλα στην Πηνελόπη της κατεστραμμένης Σμύρνης του 1922.
Τι επίδραση έχει στους ήρωες της διλογίας σας η συνθήκη του τραύματος και πώς διαχειρίζονται το ανεξίτηλο αποτύπωμά του;
Είναι ανεξίτηλο, πράγματι. Μια ουλή. Θα ζήσεις με την ουλή, δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς. Δεν έβαλα κανέναν από τους ήρωές μου να την κρύβει. Οι πρόσφυγες του ’22 ήταν γενναίοι άνθρωποι, συμπεριφέρθηκαν έτσι, και το ίδιο θέλησα φυσικά και για τους μυθιστορηματικούς ανθρώπους της διλογίας. Ο καθένας τους το διαχειρίστηκε ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του. Άλλοι πιο μαχητικά, άλλοι πιο παθητικά… Κάποιοι ήρωες, μάλιστα, βρήκαν καταφύγιο στον αυτοσαρκασμό, όπως η Κασσάνδρα Χαρίτογλου, μια ιδιαίτερη γυναίκα που έφτασε στο έσχατο σημείο κατά την Καταστροφή. Ο αυτοσαρκασμός έχει πολλές όψεις. Εδώ επρόκειτο, φανερά, για μικρούς αυτοτραυματισμούς. Αναζητούσαν ανακούφιση στον μεγάλο πόνο τους.
Και οι ευτυχισμένες μέρες τι θέση έχουν στις ζωές τους; Πώς αντιλαμβάνονται την έννοια της ευτυχίας οι ήρωές σας;
Η ζωή συνεχίζεται κι αυτήν τη μεγάλη και πικρή αλήθεια την είδαμε με τα μάτια μας στην περίοδο της Μετεγκατάστασης. Συστατικό της ζωής είναι κι η χαρά. Ουσιαστική και συνάμα τραγική διαφορά στην περίπτωση του κόσμου του ’22 ήταν η γνώση πως δίπλα στη χαρά περιμένει η λύπη. Το γέλιο, όταν μετράς από μέσα σου για πόσο θα κρατήσει, δεν είναι ευτυχία. Είμαι βέβαιη όμως ότι οι άνθρωποι εκείνοι, οι αφόρητα λυπημένοι και πονεμένοι, ακόμα κι έτσι, το λογάριαζαν ως ευλογία.
Το μυθιστόρημά σας Από δρυ παλιά κι από πέτρα αποτελεί το πρώτο μέρος μιας διλογίας που ολοκληρώνεται με την Επιστροφή της Πηνελόπης. Μια οικογενειακή σάγκα που διατρέχει περισσότερο από έναν αιώνα Ιστορίας. Μιλήστε μου για τα πρόσωπα της ιστορίας σας, αλλά και την ισχύ της Ιστορίας που καθορίζει τις ζωές τους.
Θα ξεκινήσω από την ισχύ της Ιστορίας, καθώς αυτή έχει τη δύναμη της ανατροπής. Της ρίχνω ευθύνη, γιατί επαναλαμβάνεται! Στις ακραίες καταστάσεις όπως είναι οι πόλεμοι και οι εκδιωγμοί πληθυσμών, οι άνθρωποι άγονται και φέρονται. Καλύτερη απόδειξη αυτού από την ανταλλαγή των πληθυσμών που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν υπάρχει!
Σ’ αυτόν τον κυκλώνα της αρχής του 20ού αιώνα, τα μέλη μιας ελληνοβρετανικής οικογένειας της Σμύρνης (Ελληνίδα εκείνη από το Αϊδίνι, Βρετανός δάσκαλος αυτός) παρασύρονται κι αυτοί στη δίνη. Αναποδογυρίστηκε ο κόσμος τους όπως όλων των προσφύγων που έφτασαν τότε στην Αθήνα κατεστραμμένοι και συντετριμμένοι. Τα πρόσωπα της μυθιστορίας κινούνται μέσα στο πραγματικό περιβάλλον της εποχής τους, του ελληνικού 20ού αιώνα, ο οποίος είχε πολλά σκαμπανεβάσματα, έτριζε και πέταγε τους ανθρώπους μια από δω και μια από κει. Άλλοτε στη λύπη και άλλοτε στη χαρά. Πολλοί αναγνώστες θα βρουν κοινά σημεία με την ιστορία της δικής τους οικογένειας.
Τα παιδιά των παιδιών εκείνων των ανθρώπων, η τρίτη γενιά απογόνων φέρει τη γινωμένη αυτή εμπειρία σήμερα ως συλλογική μνήμη. Προηγείται η ατομική φυσικά, το πώς διαχειρίζεται ο καθένας το δικό του οικογενειακό παρελθόν. Η εγγονή της Σμυρνιάς Πηνελόπης του ’22 επισκέπτεται τον πατρογονικό της τόπο στο μυθιστόρημα Η επιστροφή της Πηνελόπης. Θαρρώ ότι η Ιστορία, που της αρέσουν οι κύκλοι, βοηθάει, σε μια γραμμή γενεών, το τέλος να ακουμπήσει την αρχή. Πάντως η προγονική Σμύρνη περίμενε την απόγονο Πένι στο βιβλίο!
Στη διλογία σας υπάρχει έντονο το στοιχείο της επιστροφής. Η Πηνελόπη του από Δρυ παλιά κι από πέτρα επιστρέφει από την Κύπρο στη Σμύρνη, και η εγγονή της στην Επιστροφή της Πηνελόπης νιώθει την ανάγκη να «επιστρέψει» στη Σμύρνη, τη γη των προγόνων της. Τι επιζητούν οι ήρωές σας με την επιστροφή τους σε ένα οδυνηρό παρελθόν;
Να βάλουν τάξη. Να «τακτοποιήσουν» ένα τραυματικό γεγονός. Γιατί έχουν αυτή την ανάγκη; Κατά τη γνώμη μου, για να απελευθερωθούν και να δρουν ανεπηρέαστοι από αυτό στο εξής. Η πληγή του παρελθόντος που φροντίζεται λειτουργεί ανακουφιστικά. Είναι ανάγκη, λοιπόν, είναι όμως και ελπίδα, η ζωή τους στο εξής να γίνει καλύτερη. Έστω ομαλότερη. Στο ταξίδι επιστροφής κι αυτογνωσίας -γιατί έτσι εξελίσσεται, σας το λέω εκ πείρας- θα βρεθούν στον τόπο όπου συνέβησαν τα γεγονότα, κι εκεί η οπτική των πραγμάτων αλλάζει. Μόνο εκεί είναι διακριτή η αποφράδα γραμμή, η χαρακιά στον χρόνο που διαχωρίζει το πριν από το μετά. Την ευημερία και την ασφάλεια και την πρόοδο, από το γυμνό κατόπιν. Οι ορθές απαντήσεις στα χρόνια ερωτήματα δίνονται εκεί. Η θέση μου, που αναπτύσσεται στην διλογία, είναι ότι στην επιστροφή στον αρχικό τόπο βρίσκεται το βάλσαμο.
Κι εσείς όμως επιστρέφετε εμμέσως στους ήρωές σας, έστω και μέσα από τους απογόνους τους. Μιλήστε μας γι’ αυτή την ανάγκη σας. Τους φέρετε εντός σας;
Με τους ήρωες όλων των μυθιστορημάτων μου μου συμβαίνει αυτό. Ξεκινάω να τους σχεδιάζω στο χαρτί, προσθέτω αυτό, αφαιρώ το άλλο, δοκιμάζω εναλλακτικές, ώσπου κάποιο χρόνο μετά δείχνουν και στα δικά μου μάτια σαν πραγματικοί άνθρωποι. Οπότε ναι, έχουν απογόνους. Έχουν συνέχεια, δικαιούνται ένα μέλλον αφού τους έδωσα παρελθόν.
Η συγγραφή είναι πολύμηνη διαδικασία. Ζω με τους ήρωες των βιβλίων μου. Συγκατοικούμε στο παρόν μου. Γνωρίζω τις πιο μειλίχιες σκέψεις τους και τους βοηθώ να αποκαλύψουν τα συναισθήματά τους τη σωστή στιγμή, στη σελίδα που πρέπει. Με την έκδοση του βιβλίου φεύγουν οι ήρωες από μένα και εγκαθίστανται πλέον στους αναγνώστες, υπάρχει αποχωρισμός, αποξένωση όμως δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει με έναν άνθρωπο που αγαπάς βαθιά κι ας έχει μετοικίσει κάπου μακριά και θα κάνεις να τον δεις χρόνια.
Το να γράψω για την εγγονή της κεντρικής ηρωίδας του Από δρυ παλιά κι από πέτρα, επομένως, ήταν αναμενόμενο και μου έδωσε χαρά. Τα μέρη του κειμένου στο Η επιστροφή της Πηνελόπης όπου γιαγιά και εγγονή «συνομιλούν», η καθεμία από την εποχή της, ή που έχουν την ηχώ ενός ήρωα από το πρώτο βιβλίο της διλογίας, ήταν ιδιαίτερα απολαυστικά. Η τεχνική πρόκληση ήταν να προσαρμόζω στη γραφή το ύφος στην εποχή του κάθε συνομιλητή, με τρόπο όμως που να είναι πάντα γοητευτικός στον αναγνώστη. Ακόμα κι αυτή η πρόκληση ήταν χαρούμενη διαδικασία, διασκεδαστική σαν παιχνίδι.
Στη διλογία σας εντάσσονται στη διάρκεια της αφήγησης αρκετά αποσπάσματα από την Οδύσσεια, επιλεγμένα έτσι ώστε να έχουν αφηγηματική συνάφεια με το δικό σας κείμενο. Μιλήστε μας για αυτή τη σύνδεση. Τι εξυπηρετεί αφηγηματικά;
Οι στίχοι από τον Όμηρο μου επέτρεψαν να πω πολλά με λίγες λέξεις. Η μυθολογική Οδύσσεια περιέχει μηνύματα που αφορούσαν το θέμα της διλογίας: η έννοια της πατρίδας, η καταλυτική δύναμη της μνήμης, το περιπετειώδες ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα, η νοσταλγία για το σπίτι του και την οικογένεια. Στο τέλος του έπους, ο σκληρός αγώνας του Οδυσσέα, η λαμπρή μαχητικότητά του, για να διώξει τους μνηστήρες και να επανακτήσει τον χώρο του, κάνοντας μια νέα αρχή. Σε άλλο επίπεδο, λοιπόν, σε μια διαφορετική χρονική στρώση, κινήθηκε μέσω της Οδύσσειας μια παράλληλη ιστορία τα κοινά σημεία της οποίας με τα γεγονότα της Σμύρνης και το τι προκάλεσε στους παθόντες δεν μπορούσε να παραβλέψει ο αναγνώστης. Με αυτό τον τρόπο η δική μας Καταστροφή του 20ού αιώνα τοποθετήθηκε σε μια ευρύτερη κλίμακα, όπου η Ιστορία των γεγονότων απέκτησε μια ενδιαφέρουσα εγγύτητα με τους μύθους ενός έπους. Η παράθεση επιλεγμένων αποσπάσματων από την Οδύσσεια, και στα δύο βιβλία, εκτιμάται από τους αναγνώστες ως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία τους, κι αυτό με χαροποιεί ιδιαίτερα.
Στην αφήγησή σας γινόμαστε μάρτυρες των δύο μεγαλύτερων εθνικών καταστροφών του 20ού αιώνα. Της Μικρασιατικής Καταστροφής και της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. Μιλήστε μας για την επιλογή σας να συνδέσετε αυτά τα δύο γεγονότα στο μυθιστόρημά σας Από δρυ παλιά και από πέτρα.
Και τα δύο αυτά τραγικά γεγονότα προκάλεσαν πολλές χιλιάδες πρόσφυγες. Πάντα εστιάζω στον άνθρωπο, όπως ξέρετε. Τα χώριζαν πενήντα δύο μόνο χρόνια. Τα ένωσε ο ίδιος αιώνας τους. Το Από δρυ παλιά κι από πέτρα ξεκινάει από την Κύπρο, επίτηδες από την Κερύνεια. Εκεί θα ζήσει, στο βιβλίο, τα παιδικά χρόνια της η Πηνελόπη υιοθετημένη από μια κυπριακή οικογένεια. Τοποθέτησα γύρω της μια ομάδα από δευτερεύοντες ήρωες, οι οποίοι εξελίχθηκαν φυσικά στον χρόνο κι αυτοί, κι εμφάνιζα διάσπαρτα επεισόδιά τους στη μετέπειτα πλοκή ώστε ο αναγνώστης να μην τους ξεχάσει. Όταν η εξιστόρηση του βιβλίου φτάνει στο 1974, με την Πηνελόπη γηραιά στην Αθήνα, ενεργοποίησα πάλι δευτερεύοντες ήρωες της πρώτης περιόδου της Κύπρου ώστε να σημαδέψω τον ανθρωπιστικό όλεθρο της εισβολής.
Τεχνικά έγινε μ’ αυτόν τον τρόπο. Ο αναγνώστης ήταν ήδη εξοικειωμένος μαζί τους, τους γνώριζε καλά, είχε τον χρόνο να τους συμπαθήσει, κι αυτό ενίσχυσε ασφαλώς το συναισθηματικό φορτίο του αναγνώστη διαβάζοντας τις σχετικές σελίδες του 1974. Για να το συνδέσω μάλιστα ακόμα πιο πολύ, και να το κορυφώσω, έβαλα μια «δυνατή» Κύπρια ηρωίδα του μυθιστορήματος, την Αφροδίτη, να είναι μια από τις άτυχες μάνες που εικονίζονται στις φωτογραφίες να κρατούν και να δείχνουν τη φωτογραφία του αγνοούμενου γιου τους, και οι οποίες είναι κολλημένες παντού στις στάσεις των λεωφορείων και στις κολόνες της Αθήνας. Την έφερα μαζί με τον μεγάλο καημό της κι ένα ανθρωπιστικό μήνυμα στο κέντρο της εξέλιξης της μυθιστορίας. Δίπλα στην Πηνελόπη της κατεστραμμένης Σμύρνης του 1922.
Τι επίδραση έχει στους ήρωες της διλογίας σας η συνθήκη του τραύματος και πώς διαχειρίζονται το ανεξίτηλο αποτύπωμά του;
Είναι ανεξίτηλο, πράγματι. Μια ουλή. Θα ζήσεις με την ουλή, δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς. Δεν έβαλα κανέναν από τους ήρωές μου να την κρύβει. Οι πρόσφυγες του ’22 ήταν γενναίοι άνθρωποι, συμπεριφέρθηκαν έτσι, και το ίδιο θέλησα φυσικά και για τους μυθιστορηματικούς ανθρώπους της διλογίας. Ο καθένας τους το διαχειρίστηκε ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του. Άλλοι πιο μαχητικά, άλλοι πιο παθητικά… Κάποιοι ήρωες, μάλιστα, βρήκαν καταφύγιο στον αυτοσαρκασμό, όπως η Κασσάνδρα Χαρίτογλου, μια ιδιαίτερη γυναίκα που έφτασε στο έσχατο σημείο κατά την Καταστροφή. Ο αυτοσαρκασμός έχει πολλές όψεις. Εδώ επρόκειτο, φανερά, για μικρούς αυτοτραυματισμούς. Αναζητούσαν ανακούφιση στον μεγάλο πόνο τους.
Και οι ευτυχισμένες μέρες τι θέση έχουν στις ζωές τους; Πώς αντιλαμβάνονται την έννοια της ευτυχίας οι ήρωές σας;
Η ζωή συνεχίζεται κι αυτήν τη μεγάλη και πικρή αλήθεια την είδαμε με τα μάτια μας στην περίοδο της Μετεγκατάστασης. Συστατικό της ζωής είναι κι η χαρά. Ουσιαστική και συνάμα τραγική διαφορά στην περίπτωση του κόσμου του ’22 ήταν η γνώση πως δίπλα στη χαρά περιμένει η λύπη. Το γέλιο, όταν μετράς από μέσα σου για πόσο θα κρατήσει, δεν είναι ευτυχία. Είμαι βέβαιη όμως ότι οι άνθρωποι εκείνοι, οι αφόρητα λυπημένοι και πονεμένοι, ακόμα κι έτσι, το λογάριαζαν ως ευλογία.











