

Ποιος ήταν ο Arthur Machen;
Ο Arthur Machen (1863-1947) δεν ήταν απλώς ένας πεζογράφος. Σήμερα θεωρείται μια εμβληματική μορφή του υπερφυσικού τρόμου, ένας συγγραφέας που ενέπνευσε λογοτεχνικούς τιτάνες όπως ο H. P. Lovecraft, ο Jorge Luis Borges, ο Stephen King, ο Oscar Wilde και ο T. S. Eliot. Πρωτοποριακός και βαθιά επιδραστικός, ο Machen μετουσίωσε τις πολιτισμικές εντάσεις της εποχής του και τους προσωπικούς προβληματισμούς του σε ιστορίες τρόμου που λειτουργούν ως λογοτεχνική κριτική και υπαρξιακή διερεύνηση.
Η λογοτεχνία του Machen αποκαλύπτει έναν άνθρωπο σε διαρκή σύγκρουση με τον ασφυκτικό επιστημονικό υλισμό της εποχής του. Ο Lovecraft στη μελέτη του Υπερφυσικός τρόμος στη λογοτεχνία αναφέρει τον Machen ως έναν από τους τέσσερις κορυφαίους μάστορες του είδους (οι άλλοι τρεις είναι οι Άλτζερνον Μπλάκγουντ, Μ. Ρ. Τζέιμς και Λόρδος Ντάνσανι). Μεγαλωμένος στην ουαλική επαρχία, ανάμεσα σε ρωμαϊκά ερείπια, ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο θαυμασμό για τα κειμήλια του παρελθόντος. Χάρη στα βιβλία, από μικρός μυήθηκε στη μεσαιωνική ιστορία και το υπερβατικό στοιχείο. Σε ηλικία 20 ετών μετακόμισε στο Λονδίνο, ωστόσο η μετάβαση από την ήρεμη επαρχία στη χαοτική πρωτεύουσα δημιούργησε στον συγγραφέα συναισθήματα θαυμασμού αλλά και απέχθειας, καθώς από τη μια πλευρά υπήρχε το οργανωμένο αστικό τοπίο και από την άλλη η νοσταλγία για το μακρινό παρελθόν της φύσης. Εξάλλου, όλα προέρχονται από τη φύση και πάντα σ’ αυτήν επιστρέφουμε. Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν αρχίζουν να ξεγλιστρούν τα πέπλα του πολιτισμού μας;
Στο σταυροδρόμι μιας εποχής
Σ’ ένα Λονδίνο ζοφερό, οι αναζητήσεις του συγγραφέα κινούνταν στα ρευστά όρια μεταξύ πραγματικότητας κι ονείρου, ορθολογισμού και έκστασης, ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, την τέχνη και τη ζωή. Με καυστικό και υποδόριο χιούμορ, o Machen αγγίζει ενδιαφέροντα στερεότυπα της όψιμης βικτοριανής κουλτούρας και διανόησης. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του πρωταγωνιστικού ζευγαριού των Ντάισον και Φίλιπς, που σε πρώτη ανάγνωση μοιάζουν να ενσαρκώνουν το δίπολο θρησκείας κι επιστήμης. Ωστόσο είναι αχώριστοι φίλοι. Ο Ντάισον είναι θεωρητικός, άνθρωπος της λογοτεχνίας. Πιστεύει στις υπόγειες συνδέσεις, τα σύμβολα, τη μοίρα. Αντιπροσωπεύει την αποτυχία του αισθητισμού να διεισδύσει στις σκοτεινές δυνάμεις που κυβερνούν το σύμπαν. Τον έλκει το μυστήριο, όμως προσπαθεί να το διαλευκάνει χρησιμοποιώντας τα λάθος εργαλεία. Όταν γίνεται μάρτυρας ενός ξέφρενου ανθρωποκυνηγητού, πέφτει στα χέρια του ο χρυσός Τιβέριος, ένα νόμισμα που σύμφωνα με τον θρύλο εξαφανίζεται και εμφανίζεται περίπου κάθε αιώνα, σε διαφορετική ήπειρο κάθε φορά. Ανοίγει, έτσι, τις πύλες του υπερφυσικού, δηλώνοντας: «Τα βήματά μας αποδώ και πέρα θα τα καταδιώκει το μυστήριο, και τα πιο κοινότοπα συμβάντα θα βρίθουν νοήματος». Ο Φίλιπς απαντάει: «Δεν θα αφήσω έναν χρυσό Τιβέριο να με σκλαβώσει, έστω και αν στριφογυρίζει κάπως μελοδραματικά στο μυαλό μου».
Αν και πιο πρακτικός και ορθολογιστής, ο χαρακτήρας του Φίλιπς αναδεικνύει την αντίθεση που υπάρχει μεταξύ του αθεϊσμού και της ακατανίκητης έλξης του μυστηριώδους. Εκφράζει μια πιο κυνική άποψη, αμφισβητώντας συχνά τη γνησιότητα των εμπειριών γύρω του. Ωστόσο ο σκεπτικισμός του αμφισβητείται συνεχώς καθώς κυλά η αφήγηση, φανερώνοντας τη δυσκολία διατήρησης μιας ορθολογιστικής στάσης όταν έρχεται αντιμέτωπος με ανεξήγητα γεγονότα.
Αυτή η αίσθηση του ανεξήγητου φαίνεται να κυριαρχεί στην κοινωνία εκείνης της εποχής. Στο τέλος του 19ου αιώνα τα φαντάσματα επισκέπτονταν συχνά τα βικτοριανά σπίτια. Οι λάμπες γκαζιού είχαν μπει για τα καλά στις ζωές των ανθρώπων και οι διαρροές υγραερίου ήταν συχνό φαινόμενο. Η ίδια η επιστήμη της εποχής δημιουργούσε φαντάσματα. Οι επιβλαβείς αναθυμιάσεις, όπως το μονοξείδιο του άνθρακα και το διοξείδιο του αζώτου, προκαλούσαν παραισθήσεις, λιποθυμίες, ναυτία και επηρέαζαν αρνητικά την κρίση των ανθρώπων, ιδιαίτερα όταν ο αερισμός ήταν ανεπαρκής. Τα συμπτώματα αυτά ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνα για όσα άτομα περνούσαν πολλές ώρες σε δωμάτια που φωτίζονταν από λάμπες γκαζιού, γεγονός σύνηθες την εποχή εκείνη. Ο ίδιος ο Machen δημιουργεί αρκετές νυχτερινές σκηνές γύρω από λάμπες γκαζιού, με μια αίσθηση του απόκοσμου να πλανιέται στον αέρα («όλοι αυτοί δεν ξεχώριζαν ως αυτόνομες, ακλόνητες υπάρξεις, μα έμοιαζαν να τρεμοπαίζουν και να αιωρούνται μέσα στο παιχνίδι των φωτεινών λάμψεων»).
Ποιοι είναι οι τρεις απατεώνες;
Είναι οι ιστορίες τους αληθινές ή περίτεχνες παραπλανήσεις; Είναι μυστικοί θεατρικοί πράκτορες μιας εσωτερικής τάξης, καθένας τους δεξιοτέχνης της μεταμφίεσης και της απάτης.
Στη μεγάλη αντιπαράθεση μεταξύ του ορθολογισμού και του υπερφυσικού/υπερβατικού, οι απατεώνες αποτελούν την ολέθρια άρνηση και των δύο: δείχνουν ότι και η λογική μπορεί να παραπλανηθεί, ότι η λογική δεν είναι άμυνα απέναντι σε ό,τι φαίνεται αληθινό αλλά δεν είναι, και ότι το υπερφυσικό δεν χρειάζεται να υπάρχει για να έχει ακόμη δύναμη. Οι ιστορίες τους είναι πλούσιες, αλλόκοτες, γεμάτες μάσκες, μύθους και κρυμμένες επιθυμίες. Αλλά σε βαθύτερο επίπεδο, οι τρεις φιγούρες αντιπροσωπεύουν την ίδια την αφήγηση ‒ ειδικά τον τύπο της αφήγησης που μαγνητίζει και τελικά σε αφήνει με περισσότερα ερωτήματα. Αμφισβητούν την πεποίθησή μας ότι τα βιβλία από μόνα τους δίνουν τις απαντήσεις. Αντίθετα, κάνουν τον ορθολογικό κόσμο να προβληματίζεται και να αναρωτιέται. Κι αυτός παραμένει ο σκοπός της λογοτεχνίας.
Η περίφημη συλλογή ιστοριών του Arthur Machen Οι τρεις απατεώνες ή Οι μεταμορφώσεις, μια νέα προσθήκη στη σειρά κλασικού τρόμου «Tenebrae», κυκλοφορεί πρώτη φορά ολόκληρη στα ελληνικά, σε μετάφραση του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη.
Ο Arthur Machen (1863-1947) δεν ήταν απλώς ένας πεζογράφος. Σήμερα θεωρείται μια εμβληματική μορφή του υπερφυσικού τρόμου, ένας συγγραφέας που ενέπνευσε λογοτεχνικούς τιτάνες όπως ο H. P. Lovecraft, ο Jorge Luis Borges, ο Stephen King, ο Oscar Wilde και ο T. S. Eliot. Πρωτοποριακός και βαθιά επιδραστικός, ο Machen μετουσίωσε τις πολιτισμικές εντάσεις της εποχής του και τους προσωπικούς προβληματισμούς του σε ιστορίες τρόμου που λειτουργούν ως λογοτεχνική κριτική και υπαρξιακή διερεύνηση.
Η λογοτεχνία του Machen αποκαλύπτει έναν άνθρωπο σε διαρκή σύγκρουση με τον ασφυκτικό επιστημονικό υλισμό της εποχής του. Ο Lovecraft στη μελέτη του Υπερφυσικός τρόμος στη λογοτεχνία αναφέρει τον Machen ως έναν από τους τέσσερις κορυφαίους μάστορες του είδους (οι άλλοι τρεις είναι οι Άλτζερνον Μπλάκγουντ, Μ. Ρ. Τζέιμς και Λόρδος Ντάνσανι). Μεγαλωμένος στην ουαλική επαρχία, ανάμεσα σε ρωμαϊκά ερείπια, ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο θαυμασμό για τα κειμήλια του παρελθόντος. Χάρη στα βιβλία, από μικρός μυήθηκε στη μεσαιωνική ιστορία και το υπερβατικό στοιχείο. Σε ηλικία 20 ετών μετακόμισε στο Λονδίνο, ωστόσο η μετάβαση από την ήρεμη επαρχία στη χαοτική πρωτεύουσα δημιούργησε στον συγγραφέα συναισθήματα θαυμασμού αλλά και απέχθειας, καθώς από τη μια πλευρά υπήρχε το οργανωμένο αστικό τοπίο και από την άλλη η νοσταλγία για το μακρινό παρελθόν της φύσης. Εξάλλου, όλα προέρχονται από τη φύση και πάντα σ’ αυτήν επιστρέφουμε. Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν αρχίζουν να ξεγλιστρούν τα πέπλα του πολιτισμού μας;
Στο σταυροδρόμι μιας εποχής
Σ’ ένα Λονδίνο ζοφερό, οι αναζητήσεις του συγγραφέα κινούνταν στα ρευστά όρια μεταξύ πραγματικότητας κι ονείρου, ορθολογισμού και έκστασης, ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, την τέχνη και τη ζωή. Με καυστικό και υποδόριο χιούμορ, o Machen αγγίζει ενδιαφέροντα στερεότυπα της όψιμης βικτοριανής κουλτούρας και διανόησης. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του πρωταγωνιστικού ζευγαριού των Ντάισον και Φίλιπς, που σε πρώτη ανάγνωση μοιάζουν να ενσαρκώνουν το δίπολο θρησκείας κι επιστήμης. Ωστόσο είναι αχώριστοι φίλοι. Ο Ντάισον είναι θεωρητικός, άνθρωπος της λογοτεχνίας. Πιστεύει στις υπόγειες συνδέσεις, τα σύμβολα, τη μοίρα. Αντιπροσωπεύει την αποτυχία του αισθητισμού να διεισδύσει στις σκοτεινές δυνάμεις που κυβερνούν το σύμπαν. Τον έλκει το μυστήριο, όμως προσπαθεί να το διαλευκάνει χρησιμοποιώντας τα λάθος εργαλεία. Όταν γίνεται μάρτυρας ενός ξέφρενου ανθρωποκυνηγητού, πέφτει στα χέρια του ο χρυσός Τιβέριος, ένα νόμισμα που σύμφωνα με τον θρύλο εξαφανίζεται και εμφανίζεται περίπου κάθε αιώνα, σε διαφορετική ήπειρο κάθε φορά. Ανοίγει, έτσι, τις πύλες του υπερφυσικού, δηλώνοντας: «Τα βήματά μας αποδώ και πέρα θα τα καταδιώκει το μυστήριο, και τα πιο κοινότοπα συμβάντα θα βρίθουν νοήματος». Ο Φίλιπς απαντάει: «Δεν θα αφήσω έναν χρυσό Τιβέριο να με σκλαβώσει, έστω και αν στριφογυρίζει κάπως μελοδραματικά στο μυαλό μου».
Αν και πιο πρακτικός και ορθολογιστής, ο χαρακτήρας του Φίλιπς αναδεικνύει την αντίθεση που υπάρχει μεταξύ του αθεϊσμού και της ακατανίκητης έλξης του μυστηριώδους. Εκφράζει μια πιο κυνική άποψη, αμφισβητώντας συχνά τη γνησιότητα των εμπειριών γύρω του. Ωστόσο ο σκεπτικισμός του αμφισβητείται συνεχώς καθώς κυλά η αφήγηση, φανερώνοντας τη δυσκολία διατήρησης μιας ορθολογιστικής στάσης όταν έρχεται αντιμέτωπος με ανεξήγητα γεγονότα.
Αυτή η αίσθηση του ανεξήγητου φαίνεται να κυριαρχεί στην κοινωνία εκείνης της εποχής. Στο τέλος του 19ου αιώνα τα φαντάσματα επισκέπτονταν συχνά τα βικτοριανά σπίτια. Οι λάμπες γκαζιού είχαν μπει για τα καλά στις ζωές των ανθρώπων και οι διαρροές υγραερίου ήταν συχνό φαινόμενο. Η ίδια η επιστήμη της εποχής δημιουργούσε φαντάσματα. Οι επιβλαβείς αναθυμιάσεις, όπως το μονοξείδιο του άνθρακα και το διοξείδιο του αζώτου, προκαλούσαν παραισθήσεις, λιποθυμίες, ναυτία και επηρέαζαν αρνητικά την κρίση των ανθρώπων, ιδιαίτερα όταν ο αερισμός ήταν ανεπαρκής. Τα συμπτώματα αυτά ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνα για όσα άτομα περνούσαν πολλές ώρες σε δωμάτια που φωτίζονταν από λάμπες γκαζιού, γεγονός σύνηθες την εποχή εκείνη. Ο ίδιος ο Machen δημιουργεί αρκετές νυχτερινές σκηνές γύρω από λάμπες γκαζιού, με μια αίσθηση του απόκοσμου να πλανιέται στον αέρα («όλοι αυτοί δεν ξεχώριζαν ως αυτόνομες, ακλόνητες υπάρξεις, μα έμοιαζαν να τρεμοπαίζουν και να αιωρούνται μέσα στο παιχνίδι των φωτεινών λάμψεων»).
Ποιοι είναι οι τρεις απατεώνες;
Είναι οι ιστορίες τους αληθινές ή περίτεχνες παραπλανήσεις; Είναι μυστικοί θεατρικοί πράκτορες μιας εσωτερικής τάξης, καθένας τους δεξιοτέχνης της μεταμφίεσης και της απάτης.
Στη μεγάλη αντιπαράθεση μεταξύ του ορθολογισμού και του υπερφυσικού/υπερβατικού, οι απατεώνες αποτελούν την ολέθρια άρνηση και των δύο: δείχνουν ότι και η λογική μπορεί να παραπλανηθεί, ότι η λογική δεν είναι άμυνα απέναντι σε ό,τι φαίνεται αληθινό αλλά δεν είναι, και ότι το υπερφυσικό δεν χρειάζεται να υπάρχει για να έχει ακόμη δύναμη. Οι ιστορίες τους είναι πλούσιες, αλλόκοτες, γεμάτες μάσκες, μύθους και κρυμμένες επιθυμίες. Αλλά σε βαθύτερο επίπεδο, οι τρεις φιγούρες αντιπροσωπεύουν την ίδια την αφήγηση ‒ ειδικά τον τύπο της αφήγησης που μαγνητίζει και τελικά σε αφήνει με περισσότερα ερωτήματα. Αμφισβητούν την πεποίθησή μας ότι τα βιβλία από μόνα τους δίνουν τις απαντήσεις. Αντίθετα, κάνουν τον ορθολογικό κόσμο να προβληματίζεται και να αναρωτιέται. Κι αυτός παραμένει ο σκοπός της λογοτεχνίας.
Η περίφημη συλλογή ιστοριών του Arthur Machen Οι τρεις απατεώνες ή Οι μεταμορφώσεις, μια νέα προσθήκη στη σειρά κλασικού τρόμου «Tenebrae», κυκλοφορεί πρώτη φορά ολόκληρη στα ελληνικά, σε μετάφραση του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη.







