

Μήπως η Ουκρανία είναι μόνο η αρχή;
Η ηρωίδα βρίσκεται σε ασφυκτική πίεση. Ο κακοποιός την έχει ακινητοποιήσει με μια λαβή στον λαιμό· το όπλο της είναι εκτός εμβέλειας· το αεροπλάνο, γεμάτο εκρηκτικά, κατευθύνεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς τον Λευκό Οίκο. Οι θεατές κρατούν την ανάσα τους. Η κατάσταση μοιάζει αδιέξοδη. Και τότε, απρόσμενα εντελώς, έρχεται η ανατροπή! Η γυναίκα ξεγλιστράει, αρπάζει το όπλο, τραβάει το χειριστήριο, το αεροπλάνο παίρνει πάλι ύψος. Ηappy end – έστω την τελευταία στιγμή.
Έχουμε μάθει να πιστεύουμε πως στο τέλος όλα θα πάνε καλά. Έτσι γίνεται στο Χόλιγουντ.
Έτσι έγινε και το 1945 και το 1989. Όχι φυσικά αμέσως – θα ήταν άλλωστε βαρετό. Στο τέλος όμως, ναι, όλα πήγαν καλά.
Βέβαια η δημοκρατία μας, η Ουκρανία, η Δύση βρίσκονται υπό πίεση. Οι λαϊκιστές καταγράφουν άνοδο στα ποσοστά τους, τα ρωσικά στρατεύματα προελαύνουν, ο Ντόναλντ Τραμπ είναι πρόεδρος. Κι όμως, στο τέλος δεν θα είναι και τόσο άσχημα τα πράγματα. Η Ρωσία δεν πρόκειται να μας επιτεθεί, η δημοκρατία μας θα τα καταφέρει, η Δύση θα παραμείνει ισχυρή. Αν όμως δεν πάνε έτσι τα πράγματα; Τι γίνεται τότε; Τι γίνεται αν η Ρωσία νικήσει;
Για να κατανοήσουμε ποιο ακριβώς είναι το διακύβευμα, και ποιες συνέπειες μπορεί να έχουν οι διάφορες αποφάσεις, πρέπει να γνωρίζουμε τι θα μπορούσε να συμβεί. Αυτό είναι το δυνατό σημείο της σεναριογραφικής σκέψης. Στην επιστήμη, αλλά και στον πολιτικό και στρατιωτικό σχεδιασμό, η σύνταξη σεναρίων αποτελεί μια μέθοδο προσομοίωσης μελλοντικών εξελίξεων με βάση τις τρέχουσες τάσεις και τα πρόσφατα γεγονότα. Στόχος είναι να δούμε με διαύγεια τις συνθήκες, τις προϋποθέσεις και τους παράγοντες που ενδεχομένως καθορίσουν αυτές τις εξελίξεις, και με ανάλογη διαύγεια να σκεφτούμε δημιουργικά την τρέχουσα κατάσταση των πραγμάτων.
Τα σενάρια διευρύνουν τους ορίζοντες της σκέψης μας· συμβάλλουν στην υπέρβαση της πνευματικής αδράνειας και των κοντόφθαλμων, βραχυπρόθεσμων πολιτικών οριζόντων. Μόνο αν αναλογιστούμε τι μπορεί να συμβεί αν, τελικά, τα πράγματα δεν εξελιχθούν καλά, θα συνειδητοποιήσουμε αυτό που πραγματικά διακυβεύεται στην Ουκρανία – και γενικότερα στις μέρες μας.
Το ενδεχόμενο μιας ρωσικής νίκης επί της Ουκρανίας είναι απολύτως υπαρκτό. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα αν η έκβαση θα έχει ήδη κριθεί κατά την έκδοση του βιβλίου. Αν και, κατά την προσωπική μου κρίση, ένας ρωσικός θρίαμβος θεωρείται ήδη δεδομένος εφόσον η Μόσχα καταφέρει να διατηρήσει τα εδάφη που έχει κατακτήσει ως σήμερα. Για κάποιους η Ουκρανία μπορεί να μη σημαίνει πολλά. Αρκετοί νιώθουν ανακούφιση με το ενδεχόμενο να λήξει επιτέλους ο πόλεμος· πιστεύουν πως η καθημερινότητα θα μπορούσε να ξαναβρεί τον ρυθμό της· πως αν απλώς ικανοποιηθούν τα αιτήματα της Ρωσίας, θα επικρατήσει πάλι η κανονικότητα. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Είναι πράγματι η Ουκρανία το μοναδικό διακύβευμα; Και τι θα συμβεί αν αυτό που βλέπουμε είναι μόνο η αρχή; Αν στην πραγματικότητα διακυβεύονται η ευρωπαϊκή ασφάλεια και ολόκληρη η διεθνής τάξη, ενώ εμείς, για μία ακόμα φορά, αποφεύγουμε να δούμε κατάματα ένα τέτοιο ενδεχόμενο; Το σενάριο που παρουσιάζω σε αυτό το βιβλίο εξετάζει πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί μια τέτοια προοπτική.
Το μέλλον παραμένει ασφαλώς πάντα απρόβλεπτο. Κανείς δεν το γνωρίζει, κανείς δεν μπορεί να έχει μια συνολική εποπτεία των παραγόντων και των σχέσεων που το διαμορφώνουν. Ένα σενάριο, επομένως, δεν είναι παρά μία –και όχι η μοναδική– εκδοχή πιθανών εξελίξεων. Αυτό ο αναγνώστης του βιβλίου οφείλει να το έχει κατά νου. Σκοπός μου άλλωστε δεν είναι να παραστήσω τον προφήτη. Σκοπός μου είναι να προωθήσω τη σκέψη, τον διάλογο, πέρα από αυτό το κείμενο. Εδώ θα ήθελα να τονίσω κάτι ακόμα που θεωρώ ουσιώδες: τα σενάρια συνήθως τα επεξεργαζόμαστε για να αποφύγουμε ακριβώς ό,τι περιγράφουν.
Το σενάριό μου βασίζεται λοιπόν σε πραγματικά δεδομένα, σε επιστημονικά πορίσματα και στην ανταλλαγή απόψεων, τα δύο τελευταία χρόνια, με πολλούς συναδέλφους, αλλά και με στελέχη υπουργείων και επιτελείς των ενόπλων δυνάμεων, οι οποίοι καταγίνονται με το ερώτημα τι θα σήμαινε για τη μελλοντική εξέλιξη της ευρωπαϊκής ασφάλειας μια ρωσική νίκη στην Ουκρανία. Έχω ενσωματώσει επίσης συμπεράσματα από ασκήσεις επί χάρτου στις οποίες συμμετείχα είτε ενεργά είτε ως παρατηρητής. Ωστόσο, το σενάριο που παρουσιάζεται εδώ, στη συγκεκριμένη του μορφή, είναι προϊόν αποκλειστικά δικής μου επεξεργασίας. Στους κύκλους που χειρίζονται θέματα στρατηγικής ασφάλειας και άμυνας εξετάζονται και άλλα ενδεχόμενα – ακόμα και μια ευρείας κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση εναντίον κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ. Αυτό που παρουσιάζεται εδώ, απεναντίας, έχει μεν διαμορφωθεί στη βάση επιστημονικών προδιαγραφών, ωστόσο δεν πληροί αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Για λόγους αναγνωσιμότητας παρεμβάλλω στην περιγραφική παράθεση των εξελίξεων επινοημένα στιγμιότυπα και διαλόγους. Επίσης, το σενάριό μου είναι ηθελημένα συμπυκνωμένο. Η πραγματική εξέλιξη ανάλογων διεργασιών θα ήταν και σύνθετη και πολυεπίπεδη: θα συνεπαγόταν πολυάριθμες διαβουλεύσεις και συναντήσεις σε επιχειρησιακό επίπεδο, καθώς και εκατοντάδες τηλεφωνικές επαφές και τηλεδιασκέψεις μεταξύ των εμπλεκομένων. Τέτοια στοιχεία παραλείπονται, λοιπόν, και για λόγους αναγνωσιμότητας, ώστε η ανάλυση να περιοριστεί στα καθοριστικά γεγονότα.
Carlo Masala
Η ηρωίδα βρίσκεται σε ασφυκτική πίεση. Ο κακοποιός την έχει ακινητοποιήσει με μια λαβή στον λαιμό· το όπλο της είναι εκτός εμβέλειας· το αεροπλάνο, γεμάτο εκρηκτικά, κατευθύνεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς τον Λευκό Οίκο. Οι θεατές κρατούν την ανάσα τους. Η κατάσταση μοιάζει αδιέξοδη. Και τότε, απρόσμενα εντελώς, έρχεται η ανατροπή! Η γυναίκα ξεγλιστράει, αρπάζει το όπλο, τραβάει το χειριστήριο, το αεροπλάνο παίρνει πάλι ύψος. Ηappy end – έστω την τελευταία στιγμή.
Έχουμε μάθει να πιστεύουμε πως στο τέλος όλα θα πάνε καλά. Έτσι γίνεται στο Χόλιγουντ.
Έτσι έγινε και το 1945 και το 1989. Όχι φυσικά αμέσως – θα ήταν άλλωστε βαρετό. Στο τέλος όμως, ναι, όλα πήγαν καλά.
Βέβαια η δημοκρατία μας, η Ουκρανία, η Δύση βρίσκονται υπό πίεση. Οι λαϊκιστές καταγράφουν άνοδο στα ποσοστά τους, τα ρωσικά στρατεύματα προελαύνουν, ο Ντόναλντ Τραμπ είναι πρόεδρος. Κι όμως, στο τέλος δεν θα είναι και τόσο άσχημα τα πράγματα. Η Ρωσία δεν πρόκειται να μας επιτεθεί, η δημοκρατία μας θα τα καταφέρει, η Δύση θα παραμείνει ισχυρή. Αν όμως δεν πάνε έτσι τα πράγματα; Τι γίνεται τότε; Τι γίνεται αν η Ρωσία νικήσει;
Για να κατανοήσουμε ποιο ακριβώς είναι το διακύβευμα, και ποιες συνέπειες μπορεί να έχουν οι διάφορες αποφάσεις, πρέπει να γνωρίζουμε τι θα μπορούσε να συμβεί. Αυτό είναι το δυνατό σημείο της σεναριογραφικής σκέψης. Στην επιστήμη, αλλά και στον πολιτικό και στρατιωτικό σχεδιασμό, η σύνταξη σεναρίων αποτελεί μια μέθοδο προσομοίωσης μελλοντικών εξελίξεων με βάση τις τρέχουσες τάσεις και τα πρόσφατα γεγονότα. Στόχος είναι να δούμε με διαύγεια τις συνθήκες, τις προϋποθέσεις και τους παράγοντες που ενδεχομένως καθορίσουν αυτές τις εξελίξεις, και με ανάλογη διαύγεια να σκεφτούμε δημιουργικά την τρέχουσα κατάσταση των πραγμάτων.
Τα σενάρια διευρύνουν τους ορίζοντες της σκέψης μας· συμβάλλουν στην υπέρβαση της πνευματικής αδράνειας και των κοντόφθαλμων, βραχυπρόθεσμων πολιτικών οριζόντων. Μόνο αν αναλογιστούμε τι μπορεί να συμβεί αν, τελικά, τα πράγματα δεν εξελιχθούν καλά, θα συνειδητοποιήσουμε αυτό που πραγματικά διακυβεύεται στην Ουκρανία – και γενικότερα στις μέρες μας.
Το ενδεχόμενο μιας ρωσικής νίκης επί της Ουκρανίας είναι απολύτως υπαρκτό. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα αν η έκβαση θα έχει ήδη κριθεί κατά την έκδοση του βιβλίου. Αν και, κατά την προσωπική μου κρίση, ένας ρωσικός θρίαμβος θεωρείται ήδη δεδομένος εφόσον η Μόσχα καταφέρει να διατηρήσει τα εδάφη που έχει κατακτήσει ως σήμερα. Για κάποιους η Ουκρανία μπορεί να μη σημαίνει πολλά. Αρκετοί νιώθουν ανακούφιση με το ενδεχόμενο να λήξει επιτέλους ο πόλεμος· πιστεύουν πως η καθημερινότητα θα μπορούσε να ξαναβρεί τον ρυθμό της· πως αν απλώς ικανοποιηθούν τα αιτήματα της Ρωσίας, θα επικρατήσει πάλι η κανονικότητα. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Είναι πράγματι η Ουκρανία το μοναδικό διακύβευμα; Και τι θα συμβεί αν αυτό που βλέπουμε είναι μόνο η αρχή; Αν στην πραγματικότητα διακυβεύονται η ευρωπαϊκή ασφάλεια και ολόκληρη η διεθνής τάξη, ενώ εμείς, για μία ακόμα φορά, αποφεύγουμε να δούμε κατάματα ένα τέτοιο ενδεχόμενο; Το σενάριο που παρουσιάζω σε αυτό το βιβλίο εξετάζει πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί μια τέτοια προοπτική.
Το μέλλον παραμένει ασφαλώς πάντα απρόβλεπτο. Κανείς δεν το γνωρίζει, κανείς δεν μπορεί να έχει μια συνολική εποπτεία των παραγόντων και των σχέσεων που το διαμορφώνουν. Ένα σενάριο, επομένως, δεν είναι παρά μία –και όχι η μοναδική– εκδοχή πιθανών εξελίξεων. Αυτό ο αναγνώστης του βιβλίου οφείλει να το έχει κατά νου. Σκοπός μου άλλωστε δεν είναι να παραστήσω τον προφήτη. Σκοπός μου είναι να προωθήσω τη σκέψη, τον διάλογο, πέρα από αυτό το κείμενο. Εδώ θα ήθελα να τονίσω κάτι ακόμα που θεωρώ ουσιώδες: τα σενάρια συνήθως τα επεξεργαζόμαστε για να αποφύγουμε ακριβώς ό,τι περιγράφουν.
Το σενάριό μου βασίζεται λοιπόν σε πραγματικά δεδομένα, σε επιστημονικά πορίσματα και στην ανταλλαγή απόψεων, τα δύο τελευταία χρόνια, με πολλούς συναδέλφους, αλλά και με στελέχη υπουργείων και επιτελείς των ενόπλων δυνάμεων, οι οποίοι καταγίνονται με το ερώτημα τι θα σήμαινε για τη μελλοντική εξέλιξη της ευρωπαϊκής ασφάλειας μια ρωσική νίκη στην Ουκρανία. Έχω ενσωματώσει επίσης συμπεράσματα από ασκήσεις επί χάρτου στις οποίες συμμετείχα είτε ενεργά είτε ως παρατηρητής. Ωστόσο, το σενάριο που παρουσιάζεται εδώ, στη συγκεκριμένη του μορφή, είναι προϊόν αποκλειστικά δικής μου επεξεργασίας. Στους κύκλους που χειρίζονται θέματα στρατηγικής ασφάλειας και άμυνας εξετάζονται και άλλα ενδεχόμενα – ακόμα και μια ευρείας κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση εναντίον κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ. Αυτό που παρουσιάζεται εδώ, απεναντίας, έχει μεν διαμορφωθεί στη βάση επιστημονικών προδιαγραφών, ωστόσο δεν πληροί αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Για λόγους αναγνωσιμότητας παρεμβάλλω στην περιγραφική παράθεση των εξελίξεων επινοημένα στιγμιότυπα και διαλόγους. Επίσης, το σενάριό μου είναι ηθελημένα συμπυκνωμένο. Η πραγματική εξέλιξη ανάλογων διεργασιών θα ήταν και σύνθετη και πολυεπίπεδη: θα συνεπαγόταν πολυάριθμες διαβουλεύσεις και συναντήσεις σε επιχειρησιακό επίπεδο, καθώς και εκατοντάδες τηλεφωνικές επαφές και τηλεδιασκέψεις μεταξύ των εμπλεκομένων. Τέτοια στοιχεία παραλείπονται, λοιπόν, και για λόγους αναγνωσιμότητας, ώστε η ανάλυση να περιοριστεί στα καθοριστικά γεγονότα.
Carlo Masala








