

Jo Nesbο: Ένας σταρ της σύγχρονης λογοτεχνίας
Στις 28 Σεπτεμβρίου 2023 ο Νορβηγός συγγραφέας Jo Nesbo αναγορεύτηκε Επίτιμος Διδάκτωρ του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, έπειτα από πρόταση του Καθηγητή Γεώργιου Γιαννακόπουλου.
Διαβάστε παρακάτω την ομιλία του Καθηγητή που εκφώνησε στην τελετή αναγόρευσης.
Ο Γιου Νέσμπε είναι μια πολυσχιδής προσωπικότητα με διεθνή ακτινοβολία και σημαντικό συγγραφικό έργο. Η επαγγελματική του πορεία μοιάζει με μυθιστόρημα, του οποίου η πλοκή, καθώς εξελίσσεται, οδηγεί τον πρωταγωνιστή σε όλο και πιο μεγάλη επιτυχία. Από το ποδόσφαιρο και τη μουσική ως τη συγγραφή, ο Νέσμπε διακρίνεται σε ό,τι καταπιάνεται. Γεννημένος στο Όσλο το 1960, υπήρξε ποδοσφαιρικό ταλέντο στην εφηβεία του, σπούδασε οικονομικά και δούλεψε ως οικονομικός αναλυτής και δημοσιογράφος. Στη συνέχεια, στράφηκε στη μουσική με μεγάλη επιτυχία στη χώρα του μέχρι να φθάσει σε αυτό που είναι σήμερα: ένας από τους κορυφαίους σύγχρονους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, τα έργα του οποίου διαβάζονται από εκατομμύρια αναγνώστες σε όλο τον κόσμο.
Η αστυνομική λογοτεχνία, όπου στη Σκανδιναβία αντιμετωπίζεται τόσο από τους αναγνώστες όσο και από τους δημιουργούς και τους κριτικούς ως ισάξιο λογοτεχνικό είδος της εν γένει πεζογραφικής παραγωγής, έχει κερδίσει πλέον τη θέση της διεθνώς, καθώς εν πολλοίς το αστυνομικό έχει εξελιχθεί στο σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα. Η μεγάλη απήχηση του Νέσμπε δεν είναι ασφαλώς τυχαία. Τα βιβλία του με τη λιτή τους γλώσσα, τη σφιχτοδεμένη τους πλοκή και τους καλά σχεδιασμένους χαρακτήρες αγγίζουν το σύγχρονο αναγνωστικό κοινό. Στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι πέντε χρόνων τα σκοτεινά, συναρπαστικά μυθιστορήματα του Nέσμπε, καθώς και τα σενάριά του για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, τον έχουν αναδείξει σε έναν από τους κορυφαίους εκπροσώπους του είδους.
Οι αφηγήσεις των έργων του κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον των αναγνωστών ισορροπώντας επιδέξια μεταξύ παράδοσης και καινοτομίας. Σεβόμενος τις συμβάσεις της αστυνομικής μυθοπλασίας, ο Νέσμπε επιλέγει προσεκτικά τα πρόσωπα των ιστοριών του, ενώ τοποθετεί τα τυπικά συστατικά του μύθου, κατά τρόπο που ενεργοποιεί τον αναγνώστη και τον προσκαλεί να συμμετάσχει στη δράση. Όπως όλοι οι σημαντικοί εκπρόσωποι της αστυνομικής λογοτεχνίας, παρασέρνει τον αναγνώστη να εμπλακεί στην εξιχνίαση του εγκλήματος και στη φανέρωση της αλήθειας.
Τα μυθιστορήματά του χαρακτηρίζονται από τη δεξιοτεχνική οργάνωση μιας σειράς από στοιχεία, τα οποία αποκαλύπτονται σταδιακά στον ερευνητή και τον αναγνώστη. Η πλοκή των έργων του μοιάζει με καλοστημένη κατασκευή αινιγμάτων που προβάλονται απειλητικά στο μυθοπλαστικό σύμπαν και προκαλούν τον κάθε αναγνώστη να συμβάλλει στη λύση τους. Μέχρι την τελική αποκάλυψη και την αριστοτελική κάθαρση, γεγονός που δικαιώνει την αναντικατάστατη λειτουργία της ανάγνωσης, ο συγγραφέας συνδυάζει το σασπένς με τη δράση, την αγωνία με το μυστήριο και τη βία με την κατάδειξη των συνεπειών της στο άτομο και στο συλλογικό σώμα της κοινωνίας. Τα έργα του εξελίσσονται στο πλαίσιο ενός δεδομένου πολιτικού και κοινωνικού συστήματος και φυσικά εμπεριέχουν πολιτικές αναφορές σε σύγχρονα θέματα, όπως για παράδειγμα την οικονομική κρίση ή τη σχέση εξουσίας και οργανωμένου εγκλήματος. Όπως ο ίδιος έχει πει, ξεκίνησε να γράφει για τα δύο πράγματα που αξίζει να γράψει κανείς: τον έρωτα και το έγκλημα.
Οι περιγραφές των θυμάτων, οι τεχνικές παρουσίασης των υπόπτων και των κινήτρων τους, ο σαρδόνιος αφηγηματικός χειρισμός των όποιων αντιφάσεών τους, οι συναισθηματικές μεταπτώσεις και τα ηθικά διλήμματα των πρωταγωνιστών του, όπως και οι στιγμές καταιγιστικής δράσης έως τη φανέρωση των πραγματικών υπαίτιων και την τελική λύση υποστηρίζουν αποτελεσματικά τη βαθμιαία συναρμολόγηση ενός παζλ που οδηγεί στην αποκατάσταση (έστω και μερική) μιας μορφής δικαιοσύνης.
Ωστόσο, ο Νέσμπε δεν αρέσκεται σε βολικά τελεσίδικες και μονολιθικές αποφάνσεις περί καλού και κακού στα έργα του. Συνεχίζοντας την ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος αγωνίας και τη σκανδιναβική παράδοση που δημιούργησαν συγγραφείς, όπως ο Χένινγκ Μάνκελ, ο Νέσμπε απεικονίζει στα έργα του ένα τόσο ρευστό κοινωνικό φόντο, όπου κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τίποτα. Οι έννοιες της αθωότητας και της ενοχής δεν είναι εύκολο να οριστούν και συχνά οι πράξεις εκδήλωσής τους συγκλίνουν επικίνδυνα στο λογοτεχνικό κείμενο.
Ο συγγραφέας εξετάζει στη μυθοπλασία του τις αντοχές των παραδοσιακών αξιών στις σύγχρονες μεταβαλλόμενες κοινωνικές συνθήκες, όπου οι τεχνολογικές αλλαγές έχουν αντίκτυπο και στον χώρο του εγκλήματος. Η ταχύτητα της αφήγησης αποτυπώνει σχεδόν κινηματογραφικά τις πιεστικές και έκρυθμες καταστάσεις τις οποίες αντιμετωπίζουν τα πρόσωπα, ενώ οριοθετεί το χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο χρειάζεται να δράσουν και να αντιδράσουν. Επομένως, η εξιλέωση δεν είναι βέβαιη, ενώ ο φόνος μοιάζει φυσικότερος στο σκοτεινό αστικό περιβάλλον που συνήθως περιγράφει.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο Νέσμπε δεν είναι ένας ακόμα συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας, αλλά διαλέγεται με την παράδοση πρωτίστως της κοινωνικής πεζογραφίας και σε δεύτερο επίπεδο του ψυχολογικού μυθιστορήματος. Μέσα από αυτούς τους δρόμους, καταφέρνει να είναι απόλυτα συνεπής (χρονικά και ποιοτικά) απέναντι στο κοινό του και εξελίσσεται βαθμιαία σε έναν πρεσβευτή της ανάγνωσης κερδίζοντας συνεχώς νέους αναγνώστες κάθε ηλικιακής κατηγορίας.
Μεγάλο μέρος αυτής της επιτυχίας του οφείλεται στο γεγονός ότι τα μυθοπλαστικά του πρόσωπα είναι αληθοφανή και πειστικά πολύπλοκα. Η ενάργεια με την οποία αποδίδονται στα κείμενά του ωθεί τους αναγνώστες να συνδεθούν μαζί τους, όπως και να αγωνιούν για την τύχη τους. Οι χαρακτήρες του κουβαλούν το φως και το σκοτάδι τους, τοποθετημένοι σε ένα καλοδουλεμένο κοινωνικό τοπίο που ανατέμνει τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις και τη ρευστότητα των κοινωνικών συστημάτων του δυτικού κόσμου.
Όμως, μία από τις πιο σημαντικές συμβολές του στο είδος, είναι το πορτρέτο του επιθεωρητή της νορβηγικής αστυνομίας Χάρι Χόλε. Ο Νέσμπε συστήνει τον Χάρι Χόλε στο πρώτο μυθιστόρημά του τη Νυχτερίδα (1996) το οποίο θα τιμηθεί με το βραβείο Riverton για το καλύτερο αστυνομικό μυθιστόρημα στη Νορβηγία. Θα ακολουθήσει το βραβείο Glass Key (1998) και το Booksellers’ Prize (2000 και 2007), ενώ το μυθιστόρημά του Νέμεσις ήταν υποψήφιο για το βραβείο Edgar Allan Poe (2010).
Πρωτότυπη μείξη της διεισδυτικότητας του επιθεωρητή Μαιγκρέ του Ζωρζ Σιμενόν και της κυκλοθυμίας του Κουρτ Βαλάντερ του Χένινγκ Μάνκελ, ο Χάρι Χόλε του Νέσμπε συνιστά έναν από τους πιο εθιστικούς και δημοφιλείς λογοτεχνικούς ήρωες των καιρών μας. Η προσωπικότητά του μοιάζει να έχει το εσωτερικό μέγεθος ενός ρομαντικού ήρωα, καλά κρυμμένου κάτω από το προσωπείο ενός ρεαλιστικού αντιήρωα.
Ο Χόλε παλεύει με τις δικές του φοβίες και πάθη, προσπαθώντας συχνά να ξεχάσει τα προσωπικά του αδιέξοδα. Οδηγούμενος από μια εσωτερική αίσθηση δικαιοσύνης, αποτελεί μάλλον έναν αντιήρωα με ηρωικές στιγμές, με τον οποίο ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων μπορεί να συμφωνήσει και να διαφωνήσει. Αυτή η υβριδική προσωπικότητα τον κάνει ιδιαίτερα γοητευτικό στον αναγνώστη, αναγκάζοντάς τον να εμπλακεί και να αξιολογήσει τις επιλογές του. Η αντιδραστική του συμπεριφορά, ο δυναμισμός του όσο και η ευαισθησία του, η πάλη του ενάντια στις εξαρτήσεις, η προσπάθεια για εσωτερική γαλήνη σε έναν κόσμο βίας, όπως και οι προβληματισμοί του περί δικαιοσύνης δίνουν μια φιλοσοφική και υπαρξιακή διάσταση στα μυθιστορήματα του Νέσμπε.
Για όλους τους παραπάνω λόγους, ο Νέσμπε είναι ιδιαίτερα δημοφιλής και στην Ελλάδα, πράγμα που φάνηκε κι εχθές κατά την παρουσίαση του νέου του βιβλίου. Κι αυτός όμως διατηρεί μια στενή σχέση με τη χώρα μας και ιδιαίτερα με το νησί της Καλύμνου, όπου επιδίδεται στο αγαπημένο του σπορ, την αναρρίχηση. Οξύς παρατηρητής του κοινωνικού περίγυρου, δείχνει να γνωρίζει καλά την ελληνική ιδιοσυγκρασία και όπως έχει δηλώσει, έχει επηρεαστεί από αυτήν. Το διήγημά του «Ο Άρχοντας της Ζήλιας», μια ιστορία που διαδραματίζεται στην κοινότητα των αναρριχητών που συρρέουν στην Κάλυμνο είναι ενδεικτική. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει 21 βιβλία του Νέσμπε, μυθιστορήματα στην πλειονότητά τους, στα 13 από τα οποία πρωταγωνιστεί ο σκληροτράχηλος, αυτοκαταστροφικός και αντισυμβατικός Χάρι Χόλε, με αδυναμίες και ικανότητες που τον καθιστούν μοναδικό.
Σημαντική στιγμή στη λογοτεχνική πορεία του Νορβηγού συγγραφέα υπήρξε αναμφισβήτητα η συμμετοχή του στο Hogarth Shakespeare Project, με αφορμή τη συμπλήρωση 400 χρόνων από τον θάνατο του Σαίξπηρ. Σύγχρονοι συγγραφείς κλήθηκαν να δημιουργήσουν νέα μυθιστορήματα βασισμένα σε θεατρικά έργα του Σαίξπηρ. Έτσι, προέκυψε ο Μάκβεθ ένα πολυσέλιδο αστυνομικό μυθιστόρημα εμπνευσμένο από το κλασικό θεατρικό έργο. Ο Νέσμπε καταφέρνει να διηγηθεί εκ νέου την ουσία του σαιξπηρικού δράματος, δημιουργώντας μια αληθινά δική του ιστορία. Οι χαρακτήρες μεταφέρονται σε μια σκοτεινή πόλη της δεκαετίας του ’70 και ο Μάκβεθ από στρατηγός του βασιλιά, παρουσιάζεται ως αστυνομικός της δημοκρατίας. Όπως και στο σαιξπηρικό κείμενο, ο Μάκβεθ θα σκοτώσει για να αναρριχηθεί στην εξουσία, σπρωγμένος από μια αδυσώπητη μοίρα, που θα εκπληρώσει τις ατέρμονες φιλοδοξίες του αλλά θα τον μετατρέψει σε αιμοσταγές τέρας πριν τον οδηγήσει στον θάνατο. Ο Γιου Νέσμπε με τη γνωστή του μαεστρία επινοεί μια βίαιη αστυνομική ιστορία, η οποία πραγματεύεται το αιώνιο θέμα του πεπρωμένου και αποτελεί σπουδή για την ανθρώπινη φύση και την ακατανίκητη δίψα για εξουσία.
(Μικρή παρένθεση για να αναφέρω απλώς ότι ο Γιου Νέσμπε γράφει επίσης βιβλία για παιδιά.)

Εν κατακλείδι, μπορούμε επιγραμματικά να επισημάνουμε ότι ο Γιου Νέσμπε ανανέωσε την αστυνομική πεζογραφία, καθώς: α. ανέδειξε τη δυναμική της αστυνομικής μυθοπλασίας να διεισδύει στις δομές των σύγχρονων πολυπολιτισμικών κοινωνιών, β. δημιούργησε ένα δημοφιλές πορτρέτο νέου πρωταγωνιστή αστυνομικών ιστοριών με τον χαρακτήρα του Νορβηγού αστυνομικού Χάρι Χόλε, ο οποίος συνδυάζει αποτελεσματικά τον τύπο του ευφυούς ντετέκτιβ της κλασικής αστυνομικής λογοτεχνίας με τον περιπετειώδη χαρακτήρα της αμερικανικής σχολής, γ. υπήρξε από τους πρώτους συγγραφείς του είδους που αξιοποίησε σε τέτοια έκταση γεγονότα της νεότερης και σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας ως πυρήνες της πλοκής των έργων του, δ. πρόβαλε αισθητικά τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης τόσο στον χώρο του οργανωμένου εγκλήματος όσο και στις ανθρώπινες σχέσεις στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις, και ε. ενίσχυσε την αλληλεπίδραση λογοτεχνικής και κινηματογραφικής αφήγησης στα μυθιστορήματά του, αναδεικνύοντας τον βαθμό που ο διακαλλιτεχνικός διάλογος συνιστά βασικό μοτίβο της σύγχρονης πεζογραφίας.

Ασφαλώς είναι μεγάλη τιμή και χαρά να έχουμε τον Γιου Νέσμπε, έναν αληθινό σταρ της σύγχρονης λογοτεχνίας, ως τον πρώτο επίτιμο διδάκτορα του τμήματός μας και ελπίζουμε ότι κάποια στιγμή στο κοντινό μέλλον θα βρει λίγο χρόνο να δώσει μια διάλεξη για τους φοιτητές μας, που έρχονται στα μαθήματα κρατώντας τα βιβλία του.
Γεώργιος Γιαννακόπουλος
Καθηγητής στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.
Στις 28 Σεπτεμβρίου 2023 ο Νορβηγός συγγραφέας Jo Nesbo αναγορεύτηκε Επίτιμος Διδάκτωρ του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, έπειτα από πρόταση του Καθηγητή Γεώργιου Γιαννακόπουλου.
Διαβάστε παρακάτω την ομιλία του Καθηγητή που εκφώνησε στην τελετή αναγόρευσης.
Ο Γιου Νέσμπε είναι μια πολυσχιδής προσωπικότητα με διεθνή ακτινοβολία και σημαντικό συγγραφικό έργο. Η επαγγελματική του πορεία μοιάζει με μυθιστόρημα, του οποίου η πλοκή, καθώς εξελίσσεται, οδηγεί τον πρωταγωνιστή σε όλο και πιο μεγάλη επιτυχία. Από το ποδόσφαιρο και τη μουσική ως τη συγγραφή, ο Νέσμπε διακρίνεται σε ό,τι καταπιάνεται. Γεννημένος στο Όσλο το 1960, υπήρξε ποδοσφαιρικό ταλέντο στην εφηβεία του, σπούδασε οικονομικά και δούλεψε ως οικονομικός αναλυτής και δημοσιογράφος. Στη συνέχεια, στράφηκε στη μουσική με μεγάλη επιτυχία στη χώρα του μέχρι να φθάσει σε αυτό που είναι σήμερα: ένας από τους κορυφαίους σύγχρονους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, τα έργα του οποίου διαβάζονται από εκατομμύρια αναγνώστες σε όλο τον κόσμο.
Η αστυνομική λογοτεχνία, όπου στη Σκανδιναβία αντιμετωπίζεται τόσο από τους αναγνώστες όσο και από τους δημιουργούς και τους κριτικούς ως ισάξιο λογοτεχνικό είδος της εν γένει πεζογραφικής παραγωγής, έχει κερδίσει πλέον τη θέση της διεθνώς, καθώς εν πολλοίς το αστυνομικό έχει εξελιχθεί στο σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα. Η μεγάλη απήχηση του Νέσμπε δεν είναι ασφαλώς τυχαία. Τα βιβλία του με τη λιτή τους γλώσσα, τη σφιχτοδεμένη τους πλοκή και τους καλά σχεδιασμένους χαρακτήρες αγγίζουν το σύγχρονο αναγνωστικό κοινό. Στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι πέντε χρόνων τα σκοτεινά, συναρπαστικά μυθιστορήματα του Nέσμπε, καθώς και τα σενάριά του για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, τον έχουν αναδείξει σε έναν από τους κορυφαίους εκπροσώπους του είδους.
Οι αφηγήσεις των έργων του κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον των αναγνωστών ισορροπώντας επιδέξια μεταξύ παράδοσης και καινοτομίας. Σεβόμενος τις συμβάσεις της αστυνομικής μυθοπλασίας, ο Νέσμπε επιλέγει προσεκτικά τα πρόσωπα των ιστοριών του, ενώ τοποθετεί τα τυπικά συστατικά του μύθου, κατά τρόπο που ενεργοποιεί τον αναγνώστη και τον προσκαλεί να συμμετάσχει στη δράση. Όπως όλοι οι σημαντικοί εκπρόσωποι της αστυνομικής λογοτεχνίας, παρασέρνει τον αναγνώστη να εμπλακεί στην εξιχνίαση του εγκλήματος και στη φανέρωση της αλήθειας.
Τα μυθιστορήματά του χαρακτηρίζονται από τη δεξιοτεχνική οργάνωση μιας σειράς από στοιχεία, τα οποία αποκαλύπτονται σταδιακά στον ερευνητή και τον αναγνώστη. Η πλοκή των έργων του μοιάζει με καλοστημένη κατασκευή αινιγμάτων που προβάλονται απειλητικά στο μυθοπλαστικό σύμπαν και προκαλούν τον κάθε αναγνώστη να συμβάλλει στη λύση τους. Μέχρι την τελική αποκάλυψη και την αριστοτελική κάθαρση, γεγονός που δικαιώνει την αναντικατάστατη λειτουργία της ανάγνωσης, ο συγγραφέας συνδυάζει το σασπένς με τη δράση, την αγωνία με το μυστήριο και τη βία με την κατάδειξη των συνεπειών της στο άτομο και στο συλλογικό σώμα της κοινωνίας. Τα έργα του εξελίσσονται στο πλαίσιο ενός δεδομένου πολιτικού και κοινωνικού συστήματος και φυσικά εμπεριέχουν πολιτικές αναφορές σε σύγχρονα θέματα, όπως για παράδειγμα την οικονομική κρίση ή τη σχέση εξουσίας και οργανωμένου εγκλήματος. Όπως ο ίδιος έχει πει, ξεκίνησε να γράφει για τα δύο πράγματα που αξίζει να γράψει κανείς: τον έρωτα και το έγκλημα.
Οι περιγραφές των θυμάτων, οι τεχνικές παρουσίασης των υπόπτων και των κινήτρων τους, ο σαρδόνιος αφηγηματικός χειρισμός των όποιων αντιφάσεών τους, οι συναισθηματικές μεταπτώσεις και τα ηθικά διλήμματα των πρωταγωνιστών του, όπως και οι στιγμές καταιγιστικής δράσης έως τη φανέρωση των πραγματικών υπαίτιων και την τελική λύση υποστηρίζουν αποτελεσματικά τη βαθμιαία συναρμολόγηση ενός παζλ που οδηγεί στην αποκατάσταση (έστω και μερική) μιας μορφής δικαιοσύνης.
Ωστόσο, ο Νέσμπε δεν αρέσκεται σε βολικά τελεσίδικες και μονολιθικές αποφάνσεις περί καλού και κακού στα έργα του. Συνεχίζοντας την ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος αγωνίας και τη σκανδιναβική παράδοση που δημιούργησαν συγγραφείς, όπως ο Χένινγκ Μάνκελ, ο Νέσμπε απεικονίζει στα έργα του ένα τόσο ρευστό κοινωνικό φόντο, όπου κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τίποτα. Οι έννοιες της αθωότητας και της ενοχής δεν είναι εύκολο να οριστούν και συχνά οι πράξεις εκδήλωσής τους συγκλίνουν επικίνδυνα στο λογοτεχνικό κείμενο.
Ο συγγραφέας εξετάζει στη μυθοπλασία του τις αντοχές των παραδοσιακών αξιών στις σύγχρονες μεταβαλλόμενες κοινωνικές συνθήκες, όπου οι τεχνολογικές αλλαγές έχουν αντίκτυπο και στον χώρο του εγκλήματος. Η ταχύτητα της αφήγησης αποτυπώνει σχεδόν κινηματογραφικά τις πιεστικές και έκρυθμες καταστάσεις τις οποίες αντιμετωπίζουν τα πρόσωπα, ενώ οριοθετεί το χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο χρειάζεται να δράσουν και να αντιδράσουν. Επομένως, η εξιλέωση δεν είναι βέβαιη, ενώ ο φόνος μοιάζει φυσικότερος στο σκοτεινό αστικό περιβάλλον που συνήθως περιγράφει.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο Νέσμπε δεν είναι ένας ακόμα συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας, αλλά διαλέγεται με την παράδοση πρωτίστως της κοινωνικής πεζογραφίας και σε δεύτερο επίπεδο του ψυχολογικού μυθιστορήματος. Μέσα από αυτούς τους δρόμους, καταφέρνει να είναι απόλυτα συνεπής (χρονικά και ποιοτικά) απέναντι στο κοινό του και εξελίσσεται βαθμιαία σε έναν πρεσβευτή της ανάγνωσης κερδίζοντας συνεχώς νέους αναγνώστες κάθε ηλικιακής κατηγορίας.
Μεγάλο μέρος αυτής της επιτυχίας του οφείλεται στο γεγονός ότι τα μυθοπλαστικά του πρόσωπα είναι αληθοφανή και πειστικά πολύπλοκα. Η ενάργεια με την οποία αποδίδονται στα κείμενά του ωθεί τους αναγνώστες να συνδεθούν μαζί τους, όπως και να αγωνιούν για την τύχη τους. Οι χαρακτήρες του κουβαλούν το φως και το σκοτάδι τους, τοποθετημένοι σε ένα καλοδουλεμένο κοινωνικό τοπίο που ανατέμνει τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις και τη ρευστότητα των κοινωνικών συστημάτων του δυτικού κόσμου.
Όμως, μία από τις πιο σημαντικές συμβολές του στο είδος, είναι το πορτρέτο του επιθεωρητή της νορβηγικής αστυνομίας Χάρι Χόλε. Ο Νέσμπε συστήνει τον Χάρι Χόλε στο πρώτο μυθιστόρημά του τη Νυχτερίδα (1996) το οποίο θα τιμηθεί με το βραβείο Riverton για το καλύτερο αστυνομικό μυθιστόρημα στη Νορβηγία. Θα ακολουθήσει το βραβείο Glass Key (1998) και το Booksellers’ Prize (2000 και 2007), ενώ το μυθιστόρημά του Νέμεσις ήταν υποψήφιο για το βραβείο Edgar Allan Poe (2010).
Πρωτότυπη μείξη της διεισδυτικότητας του επιθεωρητή Μαιγκρέ του Ζωρζ Σιμενόν και της κυκλοθυμίας του Κουρτ Βαλάντερ του Χένινγκ Μάνκελ, ο Χάρι Χόλε του Νέσμπε συνιστά έναν από τους πιο εθιστικούς και δημοφιλείς λογοτεχνικούς ήρωες των καιρών μας. Η προσωπικότητά του μοιάζει να έχει το εσωτερικό μέγεθος ενός ρομαντικού ήρωα, καλά κρυμμένου κάτω από το προσωπείο ενός ρεαλιστικού αντιήρωα.
Ο Χόλε παλεύει με τις δικές του φοβίες και πάθη, προσπαθώντας συχνά να ξεχάσει τα προσωπικά του αδιέξοδα. Οδηγούμενος από μια εσωτερική αίσθηση δικαιοσύνης, αποτελεί μάλλον έναν αντιήρωα με ηρωικές στιγμές, με τον οποίο ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων μπορεί να συμφωνήσει και να διαφωνήσει. Αυτή η υβριδική προσωπικότητα τον κάνει ιδιαίτερα γοητευτικό στον αναγνώστη, αναγκάζοντάς τον να εμπλακεί και να αξιολογήσει τις επιλογές του. Η αντιδραστική του συμπεριφορά, ο δυναμισμός του όσο και η ευαισθησία του, η πάλη του ενάντια στις εξαρτήσεις, η προσπάθεια για εσωτερική γαλήνη σε έναν κόσμο βίας, όπως και οι προβληματισμοί του περί δικαιοσύνης δίνουν μια φιλοσοφική και υπαρξιακή διάσταση στα μυθιστορήματα του Νέσμπε.
Για όλους τους παραπάνω λόγους, ο Νέσμπε είναι ιδιαίτερα δημοφιλής και στην Ελλάδα, πράγμα που φάνηκε κι εχθές κατά την παρουσίαση του νέου του βιβλίου. Κι αυτός όμως διατηρεί μια στενή σχέση με τη χώρα μας και ιδιαίτερα με το νησί της Καλύμνου, όπου επιδίδεται στο αγαπημένο του σπορ, την αναρρίχηση. Οξύς παρατηρητής του κοινωνικού περίγυρου, δείχνει να γνωρίζει καλά την ελληνική ιδιοσυγκρασία και όπως έχει δηλώσει, έχει επηρεαστεί από αυτήν. Το διήγημά του «Ο Άρχοντας της Ζήλιας», μια ιστορία που διαδραματίζεται στην κοινότητα των αναρριχητών που συρρέουν στην Κάλυμνο είναι ενδεικτική. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει 21 βιβλία του Νέσμπε, μυθιστορήματα στην πλειονότητά τους, στα 13 από τα οποία πρωταγωνιστεί ο σκληροτράχηλος, αυτοκαταστροφικός και αντισυμβατικός Χάρι Χόλε, με αδυναμίες και ικανότητες που τον καθιστούν μοναδικό.
Σημαντική στιγμή στη λογοτεχνική πορεία του Νορβηγού συγγραφέα υπήρξε αναμφισβήτητα η συμμετοχή του στο Hogarth Shakespeare Project, με αφορμή τη συμπλήρωση 400 χρόνων από τον θάνατο του Σαίξπηρ. Σύγχρονοι συγγραφείς κλήθηκαν να δημιουργήσουν νέα μυθιστορήματα βασισμένα σε θεατρικά έργα του Σαίξπηρ. Έτσι, προέκυψε ο Μάκβεθ ένα πολυσέλιδο αστυνομικό μυθιστόρημα εμπνευσμένο από το κλασικό θεατρικό έργο. Ο Νέσμπε καταφέρνει να διηγηθεί εκ νέου την ουσία του σαιξπηρικού δράματος, δημιουργώντας μια αληθινά δική του ιστορία. Οι χαρακτήρες μεταφέρονται σε μια σκοτεινή πόλη της δεκαετίας του ’70 και ο Μάκβεθ από στρατηγός του βασιλιά, παρουσιάζεται ως αστυνομικός της δημοκρατίας. Όπως και στο σαιξπηρικό κείμενο, ο Μάκβεθ θα σκοτώσει για να αναρριχηθεί στην εξουσία, σπρωγμένος από μια αδυσώπητη μοίρα, που θα εκπληρώσει τις ατέρμονες φιλοδοξίες του αλλά θα τον μετατρέψει σε αιμοσταγές τέρας πριν τον οδηγήσει στον θάνατο. Ο Γιου Νέσμπε με τη γνωστή του μαεστρία επινοεί μια βίαιη αστυνομική ιστορία, η οποία πραγματεύεται το αιώνιο θέμα του πεπρωμένου και αποτελεί σπουδή για την ανθρώπινη φύση και την ακατανίκητη δίψα για εξουσία.
(Μικρή παρένθεση για να αναφέρω απλώς ότι ο Γιου Νέσμπε γράφει επίσης βιβλία για παιδιά.)

Εν κατακλείδι, μπορούμε επιγραμματικά να επισημάνουμε ότι ο Γιου Νέσμπε ανανέωσε την αστυνομική πεζογραφία, καθώς: α. ανέδειξε τη δυναμική της αστυνομικής μυθοπλασίας να διεισδύει στις δομές των σύγχρονων πολυπολιτισμικών κοινωνιών, β. δημιούργησε ένα δημοφιλές πορτρέτο νέου πρωταγωνιστή αστυνομικών ιστοριών με τον χαρακτήρα του Νορβηγού αστυνομικού Χάρι Χόλε, ο οποίος συνδυάζει αποτελεσματικά τον τύπο του ευφυούς ντετέκτιβ της κλασικής αστυνομικής λογοτεχνίας με τον περιπετειώδη χαρακτήρα της αμερικανικής σχολής, γ. υπήρξε από τους πρώτους συγγραφείς του είδους που αξιοποίησε σε τέτοια έκταση γεγονότα της νεότερης και σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας ως πυρήνες της πλοκής των έργων του, δ. πρόβαλε αισθητικά τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης τόσο στον χώρο του οργανωμένου εγκλήματος όσο και στις ανθρώπινες σχέσεις στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις, και ε. ενίσχυσε την αλληλεπίδραση λογοτεχνικής και κινηματογραφικής αφήγησης στα μυθιστορήματά του, αναδεικνύοντας τον βαθμό που ο διακαλλιτεχνικός διάλογος συνιστά βασικό μοτίβο της σύγχρονης πεζογραφίας.

Ασφαλώς είναι μεγάλη τιμή και χαρά να έχουμε τον Γιου Νέσμπε, έναν αληθινό σταρ της σύγχρονης λογοτεχνίας, ως τον πρώτο επίτιμο διδάκτορα του τμήματός μας και ελπίζουμε ότι κάποια στιγμή στο κοντινό μέλλον θα βρει λίγο χρόνο να δώσει μια διάλεξη για τους φοιτητές μας, που έρχονται στα μαθήματα κρατώντας τα βιβλία του.
Γεώργιος Γιαννακόπουλος
Καθηγητής στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.














