

«ΠΑΠΥΡΟΣ»: ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ
Το λεξικό στο λήμμα σταυροβελονιά γράφει: το είδος της βελονιάς κατά το οποίο οι κλωστές ενώνονται μεταξύ τους χιαστί. Νομίζω πως αυτό κάνει στον Πάπυρο η Ιρένε Βαγιέχο· κεντάει. Η πρώτη βελονιά μάς ταξιδεύει στον αρχαίο κόσμο, και η αμέσως επόμενη μας μεταφέρει στη σύγχρονη εποχή, εστιάζοντας στα ορατά και αόρατα νήματα που ενώνουν τον γραπτό λόγο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Με αυτό το «παιχνίδι», μέσα από αναφορές και αναλογίες ανάμεσα στο τότε και το τώρα, παραθέτει με ανάλαφρο και γλαφυρό τρόπο λογοτεχνικά ανέκδοτα που κινούνται από την ιστορία ως τη μυθοπλασία, για να μας διηγηθεί, σαν να ’ταν παραμύθι, την ιστορία αυτού του θαυμαστού, διαχρονικού αντικειμένου· του βιβλίου. Όπως λέει χαρακτηριστικά στον πρόλογό της: «Μπορούμε ακόμη να διαβάσουμε ένα χειρόγραφο που κάποιος αντέγραψε υπομονετικά πριν από δέκα αιώνες, αλλά δεν μπορούμε πια να δούμε το περιεχόμενο μιας βιντεοκασέτας ή μιας δισκέτας».
Η αφήγηση δεν είναι αυστηρά γραμμική. Ξεκινά από τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και τους νόμιμους ή και παράνομους τρόπους με τους οποίους εμπλούτισε ο Πτολεμαίος ο Γ’ τα «ράφια» της, για να μας μιλήσει για την εξίσου σημαντική, κομβική εφεύρεση του ελληνικού αλφάβητου.
Χαρτογραφεί τη μετάβαση από τον προφορικό στον γραπτό λόγο και περιγράφει την εξέλιξη αυτού που σήμερα αποκαλούμε «γραφική ύλη»: το πέρασμα από τον φλοιό των δέντρων σε κηρωμένες πήλινες πινακίδες, έπειτα την ανάγκη γραφής πιο εκτεταμένων κειμένων άρα και την ανάγκη για μεγαλύτερες επιφάνειες γραφής, την ανακάλυψη του παπύρου, πρώτα με τη μορφή του κυλινδρικού ρολού, έπειτα με τη μορφή του κώδικα, αλλά και την περγαμηνή (που πήρε το όνομά της από την Πέργαμο όπως μαθαίνουμε στο κεφάλαιο με τίτλο Δερματο-γραφίες), καθώς και τη διάσωση της λογοτεχνίας μέσα στους αιώνες χάρη στην εργασία δεκάδων αντιγραφέων.
Μας μιλάει ακόμα η Βαγιέχο για τις βιβλιοθήκες, με κορωνίδα τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, και για την οργάνωσή της από τους πρώτους βιβλιοθηκονόμους: τον Δημήτριο Φαληρέα (που γνώριζε πώς είχε οργανώσει πρώτος ο Αριστοτέλης στην Αθήνα τη δική του πλούσια συλλογή βιβλίων), αλλά και για τον Καλλίμαχο, ο οποίος συνέταξε τον πρώτο κατάλογο στην ιστορία με όλα τα περιεχόμενα της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Η Βαγιέχο παραλληλίζει τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας με το διαδίκτυο:
«Φαντάζομαι την εμπειρία της εισόδου στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας με όρους αντίστοιχους με αυτό που ένιωσα εγώ όταν περιηγήθηκα για πρώτη φορά στο ίντερνετ: η έκπληξη, ο ίλιγγος της απεραντοσύνης. […] Καθένας από εμάς στη σημερινή εποχή θα σκεφτόταν το ίδιο: πουθενά δεν υπήρξε τόση συγκεντρωμένη πληροφορία, τόση εφικτή γνώση, τόσες αφηγήσεις ικανές να μας κάνουν να νιώσουμε τον φόβο και την απόλαυση του να είσαι ζωντανός».
Οι αναφορές στις βιβλιοθήκες (γνωστές και ως «ιατρεία της ψυχής») δεν εξαντλούνται φυσικά σε εκείνην της Αλεξάνδρειας. Από το «αντίπαλο δέος» της εποχής, τη Βιβλιοθήκη της Περγάμου, η Βαγιέχο μάς ταξιδεύει στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ του Μπόρχες κι από εκεί στη Μποντλιανή Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης και στα υπέργεια αλλά και τα υπόγεια παραρτήματά της, αφού η συλλογή της εμπλουτίζεται με περίπου χίλιες νέες εκδόσεις ημερησίως, επομένως «χρειάζεται περισσότερα από τρία χιλιόμετρα ράφια τον χρόνο».
Από Τα φτερά του έρωτα, την ταινία του Βιμ Βέντερς, και τη σκηνή που εκτυλίσσεται στην Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, το ταξίδι συνεχίζεται στη Βιβλιοθήκη της Χαττούσας στη Μεσοποταμία, αλλά και στην πρώτη δημοτική βιβλιοθήκη της παιδικής ηλικίας της ίδιας της Βαγιέχο στη Θαραγόθα (ή Σαραγόσα αν προτιμάτε), κι από εκεί πίσω στην αρχαία Ελλάδα και τις βιβλιοθήκες στα νησιά της Ρόδου και της Κω. Από τη βιβλιοθήκη του αβαείου στο Όνομα του Ρόδου του Ουμπέρτο Έκο, στη βομβαρδισμένη Εθνική Βιβλιοθήκη του Σαράγεβο το ’92. Από τη βιβλιοθήκη του Λούκουλλου, στη βιβλιοθήκη του Χίτλερ και από τις «δίδυμες»/διπλές βιβλιοθήκες της Ρώμης, για έργα γραμμένα στα ελληνικά και τα λατινικά, στη βιβλιοθήκη του Υπέροχου κυρίου Γκάτσμπι.
Αντίστοιχα, η Βαγιέχο μάς συστήνει τα πρώτα βιβλιοπωλεία στον κόσμο, που στην πραγματικότητα ήταν εργαστήρια αντιγραφής και μας μιλά για την αγωνία συγγραφέων όπως ο Ρωμαίος Μαρτιάλης για τις πωλήσεις των έργων τους. Βιβλιοπώλες και βιβλιοπωλεία από τον μυθοπλαστικό και τον πραγματικό κόσμο παρελαύνουν στις σελίδες του Παπύρου, όπως, για παράδειγμα, η πρώιμη καπιταλιστική περιπέτεια του Μάο Τσετούνγκ ως ιδιοκτήτη βιβλιοπωλείου.
Ένα τελευταίο σημείο που αξίζει να επισημανθεί είναι η ανάδειξη ορισμένων σημαντικών γυναικείων φωνών. Μπορεί να ξέρουμε όλοι τη Σαπφώ, την Υπατία και την Ασπασία, αλλά χάρη στη Βαγιέχο έχουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε την Ενχεντουάννα, πριγκίπισσα της Ακκαδίας, που έζησε περί το 2.200 π.Χ., την Κλεοβουλίνη, τη Λεόντιον, αλλά και τη Μαρία Μολινέρ, την Έλεν Χανφ, τη Μόνικα Ζγκούστοβα και πολλές ακόμα παραγνωρισμένες γυναικείες φωνές του χτες και του σήμερα.
Θα μπορούσαμε να μιλάμε για ώρες για ένα βιβλίο για τα βιβλία, με αναφορές σε πολλές δεκάδες συγγραφείς και βιβλία απ’ όλο τον κόσμο, από τον Όμηρο και τον Οβίδιο μέχρι τον Τζέιμς Τζόις, τον Πολ Όστερ και τον Καπισίνσκι, αλλά τα υπόλοιπα θα σας τα πει το ίδιο το βιβλίο.
Η Βαγιέχο με τον Πάπυρο κατορθώνει δύο πράγματα:
- Φωτίζει με τον φακό της συναρπαστικές λεπτομέρειες της περιπέτειας του βιβλίου που πολλοί –ακόμα και φανατικοί– αναγνώστες αγνοούν, και αποκαλύπτει το «θαύμα» της επιβίωσης των αρχαίων έργων, αφού, όπως επισημαίνει:
«Μέχρι την ανακάλυψη της τυπογραφίας, γνώσεις χιλιετιών έμειναν στα χέρια ελάχιστων ανθρώπων, οι οποίοι ανέλαβαν το ηρωικό και σχεδόν απίθανο έργο της διάσωσής τους. Εάν δεν χάθηκαν όλα· εάν οι ιδέες, τα επιστημονικά κατορθώματα, η φαντασία, οι νόμοι και οι εξεγέρσεις των Ελλήνων και των Ρωμαίων επέζησαν, το οφείλουμε στην απλή τελειότητα στην οποία, έπειτα από αιώνες αναζήτησης και πειραματισμών, είχαν φτάσει τα βιβλία».
- Η Βαγιέχο μάς θυμίζει ότι τα ανθρώπινα πάθη είναι κοινά και αιώνια και οι αρχαίοι συγγραφείς, ουσιαστικά, τα έχουν πει ΟΛΑ. Καθιστά απολύτως ξεκάθαρο πόσο επίκαιρη και διαχρονική είναι η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία. Και ενώ το βιβλίο αυτό μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για φιλολόγους, κλασικιστές αλλά και φοιτητές, η μεγαλύτερή του δύναμη είναι ότι δίνει σε όλους μας αφορμές και κίνητρα να ξαναδιαβάσουμε ή να γνωριστούμε από την αρχή με τα αρχαία κείμενα.
Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, μεταφράστρια του βιβλίου
Το λεξικό στο λήμμα σταυροβελονιά γράφει: το είδος της βελονιάς κατά το οποίο οι κλωστές ενώνονται μεταξύ τους χιαστί. Νομίζω πως αυτό κάνει στον Πάπυρο η Ιρένε Βαγιέχο· κεντάει. Η πρώτη βελονιά μάς ταξιδεύει στον αρχαίο κόσμο, και η αμέσως επόμενη μας μεταφέρει στη σύγχρονη εποχή, εστιάζοντας στα ορατά και αόρατα νήματα που ενώνουν τον γραπτό λόγο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Με αυτό το «παιχνίδι», μέσα από αναφορές και αναλογίες ανάμεσα στο τότε και το τώρα, παραθέτει με ανάλαφρο και γλαφυρό τρόπο λογοτεχνικά ανέκδοτα που κινούνται από την ιστορία ως τη μυθοπλασία, για να μας διηγηθεί, σαν να ’ταν παραμύθι, την ιστορία αυτού του θαυμαστού, διαχρονικού αντικειμένου· του βιβλίου. Όπως λέει χαρακτηριστικά στον πρόλογό της: «Μπορούμε ακόμη να διαβάσουμε ένα χειρόγραφο που κάποιος αντέγραψε υπομονετικά πριν από δέκα αιώνες, αλλά δεν μπορούμε πια να δούμε το περιεχόμενο μιας βιντεοκασέτας ή μιας δισκέτας».
Η αφήγηση δεν είναι αυστηρά γραμμική. Ξεκινά από τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και τους νόμιμους ή και παράνομους τρόπους με τους οποίους εμπλούτισε ο Πτολεμαίος ο Γ’ τα «ράφια» της, για να μας μιλήσει για την εξίσου σημαντική, κομβική εφεύρεση του ελληνικού αλφάβητου.
Χαρτογραφεί τη μετάβαση από τον προφορικό στον γραπτό λόγο και περιγράφει την εξέλιξη αυτού που σήμερα αποκαλούμε «γραφική ύλη»: το πέρασμα από τον φλοιό των δέντρων σε κηρωμένες πήλινες πινακίδες, έπειτα την ανάγκη γραφής πιο εκτεταμένων κειμένων άρα και την ανάγκη για μεγαλύτερες επιφάνειες γραφής, την ανακάλυψη του παπύρου, πρώτα με τη μορφή του κυλινδρικού ρολού, έπειτα με τη μορφή του κώδικα, αλλά και την περγαμηνή (που πήρε το όνομά της από την Πέργαμο όπως μαθαίνουμε στο κεφάλαιο με τίτλο Δερματο-γραφίες), καθώς και τη διάσωση της λογοτεχνίας μέσα στους αιώνες χάρη στην εργασία δεκάδων αντιγραφέων.
Μας μιλάει ακόμα η Βαγιέχο για τις βιβλιοθήκες, με κορωνίδα τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, και για την οργάνωσή της από τους πρώτους βιβλιοθηκονόμους: τον Δημήτριο Φαληρέα (που γνώριζε πώς είχε οργανώσει πρώτος ο Αριστοτέλης στην Αθήνα τη δική του πλούσια συλλογή βιβλίων), αλλά και για τον Καλλίμαχο, ο οποίος συνέταξε τον πρώτο κατάλογο στην ιστορία με όλα τα περιεχόμενα της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Η Βαγιέχο παραλληλίζει τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας με το διαδίκτυο:
«Φαντάζομαι την εμπειρία της εισόδου στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας με όρους αντίστοιχους με αυτό που ένιωσα εγώ όταν περιηγήθηκα για πρώτη φορά στο ίντερνετ: η έκπληξη, ο ίλιγγος της απεραντοσύνης. […] Καθένας από εμάς στη σημερινή εποχή θα σκεφτόταν το ίδιο: πουθενά δεν υπήρξε τόση συγκεντρωμένη πληροφορία, τόση εφικτή γνώση, τόσες αφηγήσεις ικανές να μας κάνουν να νιώσουμε τον φόβο και την απόλαυση του να είσαι ζωντανός».
Οι αναφορές στις βιβλιοθήκες (γνωστές και ως «ιατρεία της ψυχής») δεν εξαντλούνται φυσικά σε εκείνην της Αλεξάνδρειας. Από το «αντίπαλο δέος» της εποχής, τη Βιβλιοθήκη της Περγάμου, η Βαγιέχο μάς ταξιδεύει στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ του Μπόρχες κι από εκεί στη Μποντλιανή Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης και στα υπέργεια αλλά και τα υπόγεια παραρτήματά της, αφού η συλλογή της εμπλουτίζεται με περίπου χίλιες νέες εκδόσεις ημερησίως, επομένως «χρειάζεται περισσότερα από τρία χιλιόμετρα ράφια τον χρόνο».
Από Τα φτερά του έρωτα, την ταινία του Βιμ Βέντερς, και τη σκηνή που εκτυλίσσεται στην Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, το ταξίδι συνεχίζεται στη Βιβλιοθήκη της Χαττούσας στη Μεσοποταμία, αλλά και στην πρώτη δημοτική βιβλιοθήκη της παιδικής ηλικίας της ίδιας της Βαγιέχο στη Θαραγόθα (ή Σαραγόσα αν προτιμάτε), κι από εκεί πίσω στην αρχαία Ελλάδα και τις βιβλιοθήκες στα νησιά της Ρόδου και της Κω. Από τη βιβλιοθήκη του αβαείου στο Όνομα του Ρόδου του Ουμπέρτο Έκο, στη βομβαρδισμένη Εθνική Βιβλιοθήκη του Σαράγεβο το ’92. Από τη βιβλιοθήκη του Λούκουλλου, στη βιβλιοθήκη του Χίτλερ και από τις «δίδυμες»/διπλές βιβλιοθήκες της Ρώμης, για έργα γραμμένα στα ελληνικά και τα λατινικά, στη βιβλιοθήκη του Υπέροχου κυρίου Γκάτσμπι.
Αντίστοιχα, η Βαγιέχο μάς συστήνει τα πρώτα βιβλιοπωλεία στον κόσμο, που στην πραγματικότητα ήταν εργαστήρια αντιγραφής και μας μιλά για την αγωνία συγγραφέων όπως ο Ρωμαίος Μαρτιάλης για τις πωλήσεις των έργων τους. Βιβλιοπώλες και βιβλιοπωλεία από τον μυθοπλαστικό και τον πραγματικό κόσμο παρελαύνουν στις σελίδες του Παπύρου, όπως, για παράδειγμα, η πρώιμη καπιταλιστική περιπέτεια του Μάο Τσετούνγκ ως ιδιοκτήτη βιβλιοπωλείου.
Ένα τελευταίο σημείο που αξίζει να επισημανθεί είναι η ανάδειξη ορισμένων σημαντικών γυναικείων φωνών. Μπορεί να ξέρουμε όλοι τη Σαπφώ, την Υπατία και την Ασπασία, αλλά χάρη στη Βαγιέχο έχουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε την Ενχεντουάννα, πριγκίπισσα της Ακκαδίας, που έζησε περί το 2.200 π.Χ., την Κλεοβουλίνη, τη Λεόντιον, αλλά και τη Μαρία Μολινέρ, την Έλεν Χανφ, τη Μόνικα Ζγκούστοβα και πολλές ακόμα παραγνωρισμένες γυναικείες φωνές του χτες και του σήμερα.
Θα μπορούσαμε να μιλάμε για ώρες για ένα βιβλίο για τα βιβλία, με αναφορές σε πολλές δεκάδες συγγραφείς και βιβλία απ’ όλο τον κόσμο, από τον Όμηρο και τον Οβίδιο μέχρι τον Τζέιμς Τζόις, τον Πολ Όστερ και τον Καπισίνσκι, αλλά τα υπόλοιπα θα σας τα πει το ίδιο το βιβλίο.
Η Βαγιέχο με τον Πάπυρο κατορθώνει δύο πράγματα:
- Φωτίζει με τον φακό της συναρπαστικές λεπτομέρειες της περιπέτειας του βιβλίου που πολλοί –ακόμα και φανατικοί– αναγνώστες αγνοούν, και αποκαλύπτει το «θαύμα» της επιβίωσης των αρχαίων έργων, αφού, όπως επισημαίνει:
«Μέχρι την ανακάλυψη της τυπογραφίας, γνώσεις χιλιετιών έμειναν στα χέρια ελάχιστων ανθρώπων, οι οποίοι ανέλαβαν το ηρωικό και σχεδόν απίθανο έργο της διάσωσής τους. Εάν δεν χάθηκαν όλα· εάν οι ιδέες, τα επιστημονικά κατορθώματα, η φαντασία, οι νόμοι και οι εξεγέρσεις των Ελλήνων και των Ρωμαίων επέζησαν, το οφείλουμε στην απλή τελειότητα στην οποία, έπειτα από αιώνες αναζήτησης και πειραματισμών, είχαν φτάσει τα βιβλία».
- Η Βαγιέχο μάς θυμίζει ότι τα ανθρώπινα πάθη είναι κοινά και αιώνια και οι αρχαίοι συγγραφείς, ουσιαστικά, τα έχουν πει ΟΛΑ. Καθιστά απολύτως ξεκάθαρο πόσο επίκαιρη και διαχρονική είναι η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία. Και ενώ το βιβλίο αυτό μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για φιλολόγους, κλασικιστές αλλά και φοιτητές, η μεγαλύτερή του δύναμη είναι ότι δίνει σε όλους μας αφορμές και κίνητρα να ξαναδιαβάσουμε ή να γνωριστούμε από την αρχή με τα αρχαία κείμενα.
Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, μεταφράστρια του βιβλίου









