

ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΟΡΓΟΥΕΛ
Ποιες ήταν οι μεταφραστικές προκλήσεις που συναντήσατε στη Φάρμα των ζώων και στο 1984;
Και στα δύο βιβλία, η πρόκληση δεν ήταν το ίδιο το κείμενο, όσο το αλληγορικό τους βάρος. Ίσως να μην υπάρχουν άλλα έργα του 20ού αιώνα που να προκάλεσαν τόσες συζητήσεις ως προς τις προθέσεις και το νόημά τους. Και τα δύο βιβλία, στις δεκαετίες που μεσολάβησαν από την έκδοσή τους, αναλύθηκαν με τα εργαλεία της πολιτικής, της λογοτεχνικής θεωρίας, της κοινωνιολογίας, της ηθικής, της ψυχανάλυσης. Εισέβαλαν στην καθημερινή μας ζωή, αναστάτωσαν ιδεολογικές και πολιτικές βεβαιότητες, αιφνιδίασαν με την τόλμη τους και την ενορατική τους δύναμη. Οι λέξεις και οι έννοιες που επινόησε ο Όργουελ, στο 1984 ιδιαίτερα, είτε βρήκαν τη θέση τους στο καθημερινό μας λεξιλόγιο είτε χρησιμοποιήθηκαν βάναυσα από τη βιομηχανία του θεάματος. Θέλησα να τις αποκαταστήσω, αποφεύγοντας αναχρονισμούς, γειώνοντας το έργο στην εποχή του.
Συμβουλευτήκατε άλλες παλαιότερες μεταφράσεις στα ελληνικά ή σε κάποια άλλη γλώσσα, όσο εργαζόσασταν στη δική σας;
Δεν τις «συμβουλεύτηκα» ακριβώς, απλώς διέτρεξα εν τάχει τα πρώτα κεφάλαια, θέλοντας να δω πώς απέδωσαν παλαιότεροι μεταφραστές την απλότητα του οργουελικού ύφους. Αλλά έκλεισα γρήγορα τα βιβλία και τα ξανάβαλα στο ράφι τους. Για τον μεταφραστή που επανέρχεται σε ένα ήδη μεταφρασμένο βιβλίο, πάντα καραδοκεί ένας κίνδυνος: ανατρέχοντας στη δουλειά ενός άλλου, μπορεί να παγιδευτεί από τις λύσεις του, να δυσκολευτεί να βρει τον δικό του βηματισμό.
Τι κάνει αυτά τα βιβλία σήμερα τόσο επίκαιρα; Πώς εξηγείτε το μεγάλο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού γι’ αυτά;
Αυτό που είναι συναρπαστικό στον Όργουελ είναι η πολιτική του ανεξαρτησία, το ότι καταδίκαζε με το ίδιο σφρίγος και την ίδια διαύγεια τόσο τον καπιταλισμό όσο και τον κομμουνισμό. Το ότι διέκρινε ότι ο ολοκληρωτισμός είναι εγγενής σε κάθε πολιτικό σύστημα· ότι η δημοκρατία όσο πολύτιμη άλλο τόσο εύθραυστη είναι· ότι χρειάζεται συνεχή επαγρύπνηση και περιφρούρηση για να μην ολισθήσει στον ολοκληρωτισμό. Και στη Φάρμα των ζώων και στο 1984 θέλησε να αποκαλύψει, αφτιασίδωτο, το αδιαπέραστο και άτρωτο πρόσωπο του ολοκληρωτισμού. Θέλησε να δείξει πόσο εύκολα μπορεί να ενδώσει ο μέσος άνθρωπος στη σαγήνη του. Ο σημερινός κόσμος τον επιβεβαιώνει περίτρανα. «Το “Υπουργείο Αλήθειας” του 1984 είναι σήμερα το Facebook, η Google, η καλωδιακή τηλεόραση. Έχουμε γνωρίσει τον Μεγάλο Αδελφό και είναι εμείς» έγραφε πρόσφατα ένας κριτικός στο περιοδικό The Atlantic.
Αλλά η πιο προφητική επινόηση του Όργουελ, στο 1984, είναι η έννοια της «διπλής σκέψης». Αν ζούσε σήμερα και παρακολουθούσε τα όσα συμβαίνουν στην Αμερική αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, ίσως να είχε τρομάξει και ο ίδιος. Και θα απελπιζόταν διπλά, διαπιστώνοντας ότι ο μέσος άνθρωπος έχει προσχωρήσει ενθουσιωδώς και αυτοβούλως στη «διπλή σκέψη». Ότι αποδέχεται, δηλαδή, μια σαφώς ψευδή δήλωση ως αλήθεια, ή και δύο αμοιβαία αντιφατικές απόψεις ως σωστές, όσο κι αν αντιστρατεύονται τη δική του αίσθηση της πραγματικότητας. Ότι θεωρεί απολύτως θεμιτή την εναλλαξιμότητα μαύρου/άσπρου, αληθούς/ψευδούς, ότι ψηφίζει τους χειραγωγούς του, ότι παραδίδεται στα διακινούμενα από το διαδίκτυο ψεύδη. Η διακυβέρνηση Τραμπ είναι το πιο πρόσφατο, κραυγαλέο παράδειγμα. Αν κάτι την καθιστά όχι μόνο απεχθή αλλά και τρομακτική, δεν είναι ότι ο Πρόεδρος επιχείρησε να καταλύσει τη δημοκρατία. Είναι ότι οι Αμερικανοί πολίτες τον έφεραν σε μια θέση από την οποία μπορούσε να το προσπαθήσει.
Δημοσιεύτηκε στη διαδικτυακή πύλη για το βιβλίο BOOK PRESS στις 24 Ιανουαρίου 2021.
Ποιες ήταν οι μεταφραστικές προκλήσεις που συναντήσατε στη Φάρμα των ζώων και στο 1984;
Και στα δύο βιβλία, η πρόκληση δεν ήταν το ίδιο το κείμενο, όσο το αλληγορικό τους βάρος. Ίσως να μην υπάρχουν άλλα έργα του 20ού αιώνα που να προκάλεσαν τόσες συζητήσεις ως προς τις προθέσεις και το νόημά τους. Και τα δύο βιβλία, στις δεκαετίες που μεσολάβησαν από την έκδοσή τους, αναλύθηκαν με τα εργαλεία της πολιτικής, της λογοτεχνικής θεωρίας, της κοινωνιολογίας, της ηθικής, της ψυχανάλυσης. Εισέβαλαν στην καθημερινή μας ζωή, αναστάτωσαν ιδεολογικές και πολιτικές βεβαιότητες, αιφνιδίασαν με την τόλμη τους και την ενορατική τους δύναμη. Οι λέξεις και οι έννοιες που επινόησε ο Όργουελ, στο 1984 ιδιαίτερα, είτε βρήκαν τη θέση τους στο καθημερινό μας λεξιλόγιο είτε χρησιμοποιήθηκαν βάναυσα από τη βιομηχανία του θεάματος. Θέλησα να τις αποκαταστήσω, αποφεύγοντας αναχρονισμούς, γειώνοντας το έργο στην εποχή του.
Συμβουλευτήκατε άλλες παλαιότερες μεταφράσεις στα ελληνικά ή σε κάποια άλλη γλώσσα, όσο εργαζόσασταν στη δική σας;
Δεν τις «συμβουλεύτηκα» ακριβώς, απλώς διέτρεξα εν τάχει τα πρώτα κεφάλαια, θέλοντας να δω πώς απέδωσαν παλαιότεροι μεταφραστές την απλότητα του οργουελικού ύφους. Αλλά έκλεισα γρήγορα τα βιβλία και τα ξανάβαλα στο ράφι τους. Για τον μεταφραστή που επανέρχεται σε ένα ήδη μεταφρασμένο βιβλίο, πάντα καραδοκεί ένας κίνδυνος: ανατρέχοντας στη δουλειά ενός άλλου, μπορεί να παγιδευτεί από τις λύσεις του, να δυσκολευτεί να βρει τον δικό του βηματισμό.
Τι κάνει αυτά τα βιβλία σήμερα τόσο επίκαιρα; Πώς εξηγείτε το μεγάλο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού γι’ αυτά;
Αυτό που είναι συναρπαστικό στον Όργουελ είναι η πολιτική του ανεξαρτησία, το ότι καταδίκαζε με το ίδιο σφρίγος και την ίδια διαύγεια τόσο τον καπιταλισμό όσο και τον κομμουνισμό. Το ότι διέκρινε ότι ο ολοκληρωτισμός είναι εγγενής σε κάθε πολιτικό σύστημα· ότι η δημοκρατία όσο πολύτιμη άλλο τόσο εύθραυστη είναι· ότι χρειάζεται συνεχή επαγρύπνηση και περιφρούρηση για να μην ολισθήσει στον ολοκληρωτισμό. Και στη Φάρμα των ζώων και στο 1984 θέλησε να αποκαλύψει, αφτιασίδωτο, το αδιαπέραστο και άτρωτο πρόσωπο του ολοκληρωτισμού. Θέλησε να δείξει πόσο εύκολα μπορεί να ενδώσει ο μέσος άνθρωπος στη σαγήνη του. Ο σημερινός κόσμος τον επιβεβαιώνει περίτρανα. «Το “Υπουργείο Αλήθειας” του 1984 είναι σήμερα το Facebook, η Google, η καλωδιακή τηλεόραση. Έχουμε γνωρίσει τον Μεγάλο Αδελφό και είναι εμείς» έγραφε πρόσφατα ένας κριτικός στο περιοδικό The Atlantic.
Αλλά η πιο προφητική επινόηση του Όργουελ, στο 1984, είναι η έννοια της «διπλής σκέψης». Αν ζούσε σήμερα και παρακολουθούσε τα όσα συμβαίνουν στην Αμερική αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, ίσως να είχε τρομάξει και ο ίδιος. Και θα απελπιζόταν διπλά, διαπιστώνοντας ότι ο μέσος άνθρωπος έχει προσχωρήσει ενθουσιωδώς και αυτοβούλως στη «διπλή σκέψη». Ότι αποδέχεται, δηλαδή, μια σαφώς ψευδή δήλωση ως αλήθεια, ή και δύο αμοιβαία αντιφατικές απόψεις ως σωστές, όσο κι αν αντιστρατεύονται τη δική του αίσθηση της πραγματικότητας. Ότι θεωρεί απολύτως θεμιτή την εναλλαξιμότητα μαύρου/άσπρου, αληθούς/ψευδούς, ότι ψηφίζει τους χειραγωγούς του, ότι παραδίδεται στα διακινούμενα από το διαδίκτυο ψεύδη. Η διακυβέρνηση Τραμπ είναι το πιο πρόσφατο, κραυγαλέο παράδειγμα. Αν κάτι την καθιστά όχι μόνο απεχθή αλλά και τρομακτική, δεν είναι ότι ο Πρόεδρος επιχείρησε να καταλύσει τη δημοκρατία. Είναι ότι οι Αμερικανοί πολίτες τον έφεραν σε μια θέση από την οποία μπορούσε να το προσπαθήσει.
Δημοσιεύτηκε στη διαδικτυακή πύλη για το βιβλίο BOOK PRESS στις 24 Ιανουαρίου 2021.









