

«Η ζωή είναι δύσκολη» του Kieran Setiya
Η ιδέα για το βιβλίο μου με τίτλο Η ζωή είναι δύσκολη: Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε τον δρόμο μας μου ήρθε πριν από το ξέσπασμα της πανδημίας του Covid-19. Ξεκινώντας από το καλοκαίρι του 2020, χρειάστηκα 18 μήνες συγκέντρωση που ερχόταν κι έφευγε για να το γράψω, ενώ ο κόσμος γύρω μου κατέρρεε. Είμαι ένας φιλόσοφος που προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα του πώς να ζήσουμε, και οι δοκιμασίες της ζωής ποτέ δεν φάνταζαν τόσο δύσκολες. Ήθελα να τις συλλάβω στο σωστό τους μέγεθος.
Για μένα, η φιλοσοφία ήταν ένας τρόπος απόδρασης από την καθημερινότητα. Θαυμάζω ακόμη τη φιλοσοφία στις πιο απόκρυφες μορφές της και θα τις υπερασπίζομαι μέχρι τέλους. Μια κοινωνία που δεν θέλει να θέσει στον εαυτό της ερωτήματα για την πραγματικότητα και τη θέση μας σ’ αυτήν –ακόμα και ερωτήματα στα οποία η επιστήμη αδυνατεί να απαντήσει– καθίσταται έτσι αναγκαστικά πιο φτωχή.
Η φιλοσοφία όμως μπορεί να είναι και κάτι παραπάνω απ’ αυτό – και πράγματι είναι. Μελετώντας τη, γινόμαστε αυθεντίες του διαλόγου και μαθαίνουμε να διυλίζουμε αξεπέραστα προβλήματα με μόνο μας εργαλείο τη λογική. Αυτό έμαθα να κάνω στο πανε- πιστήμιο· αυτό δίδασκα με περισσή πεποίθηση τόσα χρόνια. Κι όμως, στην πορεία ήθελα μια φιλοσοφία που να μπορεί να μας μιλήσει πιο οικεία για τη ζωή. Στις τελικές εξετάσεις μου στο πανεπιστήμιο, τα σχόλια των εξεταστών στην πλειονότητά τους ήταν θετικά. Αυτό που συγκράτησα όμως ήταν μια επικριτική πρόταση: οι ιδέες μου, όπως με προειδοποιούσαν οι εξεταστές μου, δεν είχαν «δοκιμαστεί στο πεδίο της άμεσης ηθικής εμπειρίας». Με τους φίλους μου διασκεδάσαμε πολύ με την παρατήρηση αυτή. Αλλά αποτυπώθηκε στη μνήμη μου. Το νόημα δεν ήταν τόσο ότι η εμπειρία θα αποδείκνυε πως οι εκκολαπτόμενες θεωρίες μου ήταν αβάσιμες, αλλά πιο πολύ ότι οι θεωρίες μου αυτές απείχαν πολύ από την πραγματικότητα.
Σαν τι θα έμοιαζε επομένως η φιλοσοφία που θα είχε λάβει το βάπτισμα του πυρός στην άμεση ηθική εμπειρία; Κανενός η εμπειρία δεν είναι τόσο ευρεία ή βαθιά ώστε να μας αντιπροσωπεύει όλους. Μπορεί όμως να υπάρξει και φιλοσοφία που βασίζεται στα βιώματά μας, ενώ ταυτόχρονα αντλεί έμπνευση από επιχειρήματα και νοητικά πειράματα, φιλοσοφικές θεωρίες και διακρίσεις· μια φιλοσοφία που να θολώνει τη γραμμή ανάμεσα σε μια έκθεση επιχειρημάτων κι ένα προσωπικό δοκίμιο, ανάμεσα στον κλάδο της φιλοσοφίας και τα βιώματα κάποιου που θεωρεί τη φιλοσοφία στήριγμα, εργαλείο με το οποίο να ξεπερνάει τις αντιξοότητες της ζωής. Θα επιστρέφαμε έτσι στην αρχική έννοια της λέξης «φιλοσοφία» –την αγάπη για τη σοφία– και στη φιλοσοφία ως τρόπο ζωής.
Με αυτό το πνεύμα έγραψα το βιβλίο αυτό σε δύσκολους καιρούς.
Και πάμε τώρα στα… δύσκολα:
Η ζωή, φίλοι μου, είναι δύσκολη – και πρέπει να το λέμε. Είναι δυσκολότερη για μερικούς απ’ ό,τι για άλλους. Κάθε ζωή θα γνωρίσει μια καταιγίδα, κι ενόσω οι τυχεροί κάθονται να στεγνώσουν κοντά στη φωτιά, άλλοι κατακλύζονται από θύελλες και πλημμύρες, κυριολεκτικές αλλά και μεταφορικές.
Βλέπω παντού γύρω μου δυστυχία σε τεράστια κλίμακα. Καθώς γράφω τις λέξεις αυτές, εκατομμύρια ζουν απομονωμένοι στα σπίτια τους, μόνοι και απελπισμένοι εξαιτίας του Covid-19. Πολλοί έχουν χάσει τη δουλειά τους και αδυνατούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους. Αγαπημένα πρόσωπα αρρωσταίνουν ή πεθαίνουν· πρόκειται για μια πραγματική πανδημία θλίψης. Η ανισότητα αυξάνεται ολοένα, τα δημοκρατικά καθεστώτα κλονίζονται. Και μία ακόμα καταιγίδα βρίσκεται προ των πυλών, καθώς βιώνουμε τις προειδοποιητικές βολές της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Τι υποτίθεται ότι πρέπει να κάνουμε λοιπόν εμείς;
Δεν υπάρχει θεραπεία για την ανθρώπινη κατάσταση. Ύστερα όμως από είκοσι χρόνια που διδάσκω και μελετάω την ηθική φιλοσοφία, νομίζω ότι αυτή μπορεί να μας βοηθήσει. Και σκοπός του βιβλίου μου αυτού είναι να εξηγήσω το πώς.
Το θέμα της ηθικής φιλοσοφίας είναι ευρύ και περιλαμβάνει καθετί που αφορά τη ζωή. Οι φιλόσοφοι αναρωτιούνται τι είναι καλό για τον άνθρωπο, ποιες φιλοδοξίες πρέπει να έχει, ποιες αρετές να καλλιεργεί ή να θαυμάζει. Μας καθοδηγούν και μας παραθέτουν τα επιχειρήματά τους· σχηματίζουν θεωρίες για τον βέλτιστο τρόπο ζωής. Υπάρχει μια ακαδημαϊκή πλευρά σε όλο αυτό: οι φιλόσοφοι μελετούν αφηρημένες έννοιες και αμφισβητούν τα ευρήματα των άλλων· ανταλλάσσουν νοητικά πειράματα που μετατρέπουν το οικείο σε παράδοξο. Αλλά η ηθική φιλοσοφία έχει σκοπό πρακτικό. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, δεν είχε υπάρξει διάκριση μεταξύ της φιλοσοφικής ηθικής και της «αυτοβοήθειας». Είχε κυριαρχήσει η εικασία ότι η φιλοσοφική σκέψη για το πώς πρέπει να ζούμε θα έκανε αυτομάτως τη ζωή μας καλύτερη.
Εντούτοις, η φιλοδοξία της καλής ζωής συχνά περιλαμβάνει κι έναν πιο ανέφικτο στόχο: τη βέλτιστη, ιδανική ζωή. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ακόμα κι εκείνοι που θέτουν λίγο πιο ταπεινούς στόχους τείνουν να μιλούν θεωρητικά για την καλή ζωή, όχι για την κακή. Εστιάζουν στην ηδονή και όχι στον πόνο· στην αγάπη και όχι στην απώλεια· στα επιτεύγματα και όχι στην αποτυχία. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των σχολών σκέψης είναι ότι πρέπει να παραβλέπουμε τις κακουχίες ενόσω επιδιώκουμε την ευδαιμονία.Μια υπόθεση του βιβλίου είναι ότι ολόκληρη αυτή η προσέγγιση είναι λανθασμένη. Δεν πρέπει να αποστρέφουμε το βλέμμα από τις κακουχίες· και η ιδανική ζωή είναι ανέφικτη. Η αναζήτησή της μόνο δυστυχία υπόσχεται. Δεν έχουμε παρά να ανοίξουμε τα μάτια μας για να αντικρίσουμε κάποια μορφή δυστυχίας – αναπηρία, μοναξιά, θλίψη, αποτυχία, αδικία, παραλογισμός. Αντί να αποστρέψουμε το βλέμμα, πρέπει να κοιτάξουμε πιο προσεκτικά. Η μόνη θεραπεία για την πάθησή μας είναι η αναγνώρισή της.
Αυτή την παρόρμηση πρεσβεύει το βιβλίο μου. Είναι ένας χάρτης που θα μας βοηθήσει να βρούμε τον προσανατολισμό μας σε δύσβατες περιοχές, ένας οδηγός αντιμετώπισης των δυσκολιών, από τα προσωπικά τραύματα ως την αδικία και τον παραλογισμό του κόσμου γύρω μας.
Πόνος, μοναξιά, αδικία, πένθος… Ελπίδα;
Ξεπεράστε τις δυσκολίες με φιλοσοφία και καλή παρέα.
Η ιδέα για το βιβλίο μου με τίτλο Η ζωή είναι δύσκολη: Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε τον δρόμο μας μου ήρθε πριν από το ξέσπασμα της πανδημίας του Covid-19. Ξεκινώντας από το καλοκαίρι του 2020, χρειάστηκα 18 μήνες συγκέντρωση που ερχόταν κι έφευγε για να το γράψω, ενώ ο κόσμος γύρω μου κατέρρεε. Είμαι ένας φιλόσοφος που προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα του πώς να ζήσουμε, και οι δοκιμασίες της ζωής ποτέ δεν φάνταζαν τόσο δύσκολες. Ήθελα να τις συλλάβω στο σωστό τους μέγεθος.
Για μένα, η φιλοσοφία ήταν ένας τρόπος απόδρασης από την καθημερινότητα. Θαυμάζω ακόμη τη φιλοσοφία στις πιο απόκρυφες μορφές της και θα τις υπερασπίζομαι μέχρι τέλους. Μια κοινωνία που δεν θέλει να θέσει στον εαυτό της ερωτήματα για την πραγματικότητα και τη θέση μας σ’ αυτήν –ακόμα και ερωτήματα στα οποία η επιστήμη αδυνατεί να απαντήσει– καθίσταται έτσι αναγκαστικά πιο φτωχή.
Η φιλοσοφία όμως μπορεί να είναι και κάτι παραπάνω απ’ αυτό – και πράγματι είναι. Μελετώντας τη, γινόμαστε αυθεντίες του διαλόγου και μαθαίνουμε να διυλίζουμε αξεπέραστα προβλήματα με μόνο μας εργαλείο τη λογική. Αυτό έμαθα να κάνω στο πανε- πιστήμιο· αυτό δίδασκα με περισσή πεποίθηση τόσα χρόνια. Κι όμως, στην πορεία ήθελα μια φιλοσοφία που να μπορεί να μας μιλήσει πιο οικεία για τη ζωή. Στις τελικές εξετάσεις μου στο πανεπιστήμιο, τα σχόλια των εξεταστών στην πλειονότητά τους ήταν θετικά. Αυτό που συγκράτησα όμως ήταν μια επικριτική πρόταση: οι ιδέες μου, όπως με προειδοποιούσαν οι εξεταστές μου, δεν είχαν «δοκιμαστεί στο πεδίο της άμεσης ηθικής εμπειρίας». Με τους φίλους μου διασκεδάσαμε πολύ με την παρατήρηση αυτή. Αλλά αποτυπώθηκε στη μνήμη μου. Το νόημα δεν ήταν τόσο ότι η εμπειρία θα αποδείκνυε πως οι εκκολαπτόμενες θεωρίες μου ήταν αβάσιμες, αλλά πιο πολύ ότι οι θεωρίες μου αυτές απείχαν πολύ από την πραγματικότητα.
Σαν τι θα έμοιαζε επομένως η φιλοσοφία που θα είχε λάβει το βάπτισμα του πυρός στην άμεση ηθική εμπειρία; Κανενός η εμπειρία δεν είναι τόσο ευρεία ή βαθιά ώστε να μας αντιπροσωπεύει όλους. Μπορεί όμως να υπάρξει και φιλοσοφία που βασίζεται στα βιώματά μας, ενώ ταυτόχρονα αντλεί έμπνευση από επιχειρήματα και νοητικά πειράματα, φιλοσοφικές θεωρίες και διακρίσεις· μια φιλοσοφία που να θολώνει τη γραμμή ανάμεσα σε μια έκθεση επιχειρημάτων κι ένα προσωπικό δοκίμιο, ανάμεσα στον κλάδο της φιλοσοφίας και τα βιώματα κάποιου που θεωρεί τη φιλοσοφία στήριγμα, εργαλείο με το οποίο να ξεπερνάει τις αντιξοότητες της ζωής. Θα επιστρέφαμε έτσι στην αρχική έννοια της λέξης «φιλοσοφία» –την αγάπη για τη σοφία– και στη φιλοσοφία ως τρόπο ζωής.
Με αυτό το πνεύμα έγραψα το βιβλίο αυτό σε δύσκολους καιρούς.
Και πάμε τώρα στα… δύσκολα:
Η ζωή, φίλοι μου, είναι δύσκολη – και πρέπει να το λέμε. Είναι δυσκολότερη για μερικούς απ’ ό,τι για άλλους. Κάθε ζωή θα γνωρίσει μια καταιγίδα, κι ενόσω οι τυχεροί κάθονται να στεγνώσουν κοντά στη φωτιά, άλλοι κατακλύζονται από θύελλες και πλημμύρες, κυριολεκτικές αλλά και μεταφορικές.
Βλέπω παντού γύρω μου δυστυχία σε τεράστια κλίμακα. Καθώς γράφω τις λέξεις αυτές, εκατομμύρια ζουν απομονωμένοι στα σπίτια τους, μόνοι και απελπισμένοι εξαιτίας του Covid-19. Πολλοί έχουν χάσει τη δουλειά τους και αδυνατούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους. Αγαπημένα πρόσωπα αρρωσταίνουν ή πεθαίνουν· πρόκειται για μια πραγματική πανδημία θλίψης. Η ανισότητα αυξάνεται ολοένα, τα δημοκρατικά καθεστώτα κλονίζονται. Και μία ακόμα καταιγίδα βρίσκεται προ των πυλών, καθώς βιώνουμε τις προειδοποιητικές βολές της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Τι υποτίθεται ότι πρέπει να κάνουμε λοιπόν εμείς;
Δεν υπάρχει θεραπεία για την ανθρώπινη κατάσταση. Ύστερα όμως από είκοσι χρόνια που διδάσκω και μελετάω την ηθική φιλοσοφία, νομίζω ότι αυτή μπορεί να μας βοηθήσει. Και σκοπός του βιβλίου μου αυτού είναι να εξηγήσω το πώς.
Το θέμα της ηθικής φιλοσοφίας είναι ευρύ και περιλαμβάνει καθετί που αφορά τη ζωή. Οι φιλόσοφοι αναρωτιούνται τι είναι καλό για τον άνθρωπο, ποιες φιλοδοξίες πρέπει να έχει, ποιες αρετές να καλλιεργεί ή να θαυμάζει. Μας καθοδηγούν και μας παραθέτουν τα επιχειρήματά τους· σχηματίζουν θεωρίες για τον βέλτιστο τρόπο ζωής. Υπάρχει μια ακαδημαϊκή πλευρά σε όλο αυτό: οι φιλόσοφοι μελετούν αφηρημένες έννοιες και αμφισβητούν τα ευρήματα των άλλων· ανταλλάσσουν νοητικά πειράματα που μετατρέπουν το οικείο σε παράδοξο. Αλλά η ηθική φιλοσοφία έχει σκοπό πρακτικό. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, δεν είχε υπάρξει διάκριση μεταξύ της φιλοσοφικής ηθικής και της «αυτοβοήθειας». Είχε κυριαρχήσει η εικασία ότι η φιλοσοφική σκέψη για το πώς πρέπει να ζούμε θα έκανε αυτομάτως τη ζωή μας καλύτερη.
Εντούτοις, η φιλοδοξία της καλής ζωής συχνά περιλαμβάνει κι έναν πιο ανέφικτο στόχο: τη βέλτιστη, ιδανική ζωή. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ακόμα κι εκείνοι που θέτουν λίγο πιο ταπεινούς στόχους τείνουν να μιλούν θεωρητικά για την καλή ζωή, όχι για την κακή. Εστιάζουν στην ηδονή και όχι στον πόνο· στην αγάπη και όχι στην απώλεια· στα επιτεύγματα και όχι στην αποτυχία. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των σχολών σκέψης είναι ότι πρέπει να παραβλέπουμε τις κακουχίες ενόσω επιδιώκουμε την ευδαιμονία.Μια υπόθεση του βιβλίου είναι ότι ολόκληρη αυτή η προσέγγιση είναι λανθασμένη. Δεν πρέπει να αποστρέφουμε το βλέμμα από τις κακουχίες· και η ιδανική ζωή είναι ανέφικτη. Η αναζήτησή της μόνο δυστυχία υπόσχεται. Δεν έχουμε παρά να ανοίξουμε τα μάτια μας για να αντικρίσουμε κάποια μορφή δυστυχίας – αναπηρία, μοναξιά, θλίψη, αποτυχία, αδικία, παραλογισμός. Αντί να αποστρέψουμε το βλέμμα, πρέπει να κοιτάξουμε πιο προσεκτικά. Η μόνη θεραπεία για την πάθησή μας είναι η αναγνώρισή της.
Αυτή την παρόρμηση πρεσβεύει το βιβλίο μου. Είναι ένας χάρτης που θα μας βοηθήσει να βρούμε τον προσανατολισμό μας σε δύσβατες περιοχές, ένας οδηγός αντιμετώπισης των δυσκολιών, από τα προσωπικά τραύματα ως την αδικία και τον παραλογισμό του κόσμου γύρω μας.
Πόνος, μοναξιά, αδικία, πένθος… Ελπίδα;
Ξεπεράστε τις δυσκολίες με φιλοσοφία και καλή παρέα.








