

Στον δρόμο προς την ουτοπία: Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα
Πριν από το 1870, η ανθρωπότητα ζούσε σε φρικτή φτώχεια. Στη συνέχεια όμως ήρθε μια μεγάλη μεταβολή: οι τεχνολογικές μας δυνατότητες πολλαπλασιάστηκαν, η οικονομία μεταμορφώθηκε. Παρότι όμως ο πλούτος έγινε πραγματικότητα, η ευημερία παραμένει ουτοπία. Γιατί συνέβη αυτό; Τι πρέπει να γίνει αποδώ και στο εξής; Ο Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, με σημαντική θέση στο Υπουργείο Οικονομικών επί προεδρίας Κλίντον, J. Bradford DeLong στην αποκαλυπτική μελέτη του με τίτλο Στον δρόμο προς την ουτοπία: Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα αναλύει πώς η εκρηκτική ανάπτυξη του 20ού αιώνα (1870-2010) δημιούργησε για πρώτη φορά πλεονάσματα τροφής, στέγης και υλικών αγαθών, ωστόσο απέτυχε να εδραιώσει την κοινωνική ισότητα, την οικονομική σταθερότητα, τον σεβασμό στις ατομικές ελευθερίες. Αν και ο αιώνας αυτός ξεκίνησε ως θριαμβευτική πορεία προόδου, έδειξε ότι η οικονομία της αγοράς δεν αρκεί για να φτάσουμε στον στόχο: χρειάζονται γενναίες αποφάσεις, τολμηρή, ευέλικτη και ικανή κυβερνητική διαχείριση.
Ας δούμε πώς ο ίδιος μας εισάγει στην οικονομική ιστορία του αιώνα που αποκαλεί «ο μακρύς 20ός».
Τα χρονικά όρια
Ο «μακρύς 20ός» αιώνας ξεκίνησε με τα καθοριστικά γεγονότα που συνέβησαν γύρω στο 1870 –την τριπλή ανάδυση της παγκοσμιοποίησης, του εργαστηρίου της βιομηχανικής έρευνας και της σύγχρονης εταιρείας–, επιφέροντας αλλαγές που άρχισαν να βγάζουν τον κόσμο από τη βαθιά φτώχεια, τη μόνιμη κατάσταση της ανθρωπότητας τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, μετά την ανακάλυψη της γεωργίας. Και ο αιώνας αυτός έληξε το 2010, με την οικονομική εμπροσθοφυλακή του πλανήτη, τις χώρες του Βόρειου Ατλαντικού, να υποφέρουν ακόμη από τις επιπτώσεις της Παγκόσμιας Ύφεσης του 2008 και να αδυνατούν να επαναφέρουν την οικονομική ανάπτυξη έστω και κοντά στο επίπεδο που είχε αποτελέσει τον κανόνα από το 1870.
Στο διάστημα αυτό τα πράγματα ήταν άλλοτε αξιοθαύμαστα και άλλοτε φριχτά, μα σε σύγκριση με όλη την υπόλοιπη ανθρώπινη ιστορία, πιο πολύ αξιοθαύμαστα παρά φριχτά. Τα 140 χρόνια του μακρού 20ού αιώνα, από το 1870 έως το 2010, ήταν η χρυσή εποχή της ανθρωπότητας. Ήταν ο πρώτος αιώνας κατά τον οποίο ο πιο σημαντικός μοχλός υπήρξε, στα μάτια όλων, ο οικονομικός, διότι σε αυτό τον αιώνα δώσαμε τέλος στη σχεδόν απόλυτη υλική μας ένδεια.
Στις σελίδες του διαφωτιστικού αυτού βιβλίου ο J. Bradford DeLong αναλύει τη δική του εκδοχή των γεγονότων εκείνων που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα.
Ως το 1870 η ανθρωπότητα δεν διέθετε ούτε την τεχνολογία ούτε την οργάνωση για να επιτρέψει στην οικονομία της αγοράς να ασχοληθεί με το ζήτημα του πλουτισμού της κοινωνίας. Παρόλο λοιπόν που η ανθρωπότητα είχε βιώσει οικονομίες της αγοράς, ή τουλάχιστον κάποια τμήματα οικονομίας της αγοράς εντός της ευρύτερης οικονομίας της, το μόνο που μπορούσαν να κάνουν οι αγορές επί χιλιάδες χρόνια, μέχρι και το 1870, ήταν να βρίσκουν πελάτες για προϊόντα πολυτελείας και άνεσης, να κάνουν τις ζωές των πλούσιων πολυτελείς και τις ζωές της μεσαίας τάξης βολικές και άνετες.
Τα κλειδιά της αλλαγής που ξεκλείδωσαν την πόρτα που μέχρι πρότινος κρατούσε την ανθρωπότητα φυλακισμένη στην ακραία φτώχεια ήταν οι θεσμοί που αποκτήθηκαν για την οργάνωση και την έρευνα και τις τεχνολογίες – την πλήρη παγκοσμιοποίηση, το εργαστήριο της βιομηχανικής έρευνας και τη σύγχρονη εταιρεία. Και από την άλλη πλευρά της πόρτας ανοιγόταν το μονοπάτι που οδηγούσε στην ουτοπία.
Οι ριζοσπαστικές αλλαγές της οικονομίας σε κάθε γενιά δεν μπορεί παρά να επιφέρουν ριζοσπαστικές αλλαγές και στην κοινωνία και την πολιτική, και μια κυβέρνηση που παλεύει να αντέξει τόσες επαναλαμβανόμενες ριζοσπαστικές αλλαγές δεν μπορεί παρά να δυσκολευτεί πολύ να διαχειριστεί και να προφυλάξει τον λαό της από τις θύελλες που μαίνονται. Ακολούθησαν πολλά καλά και πολλά κακά: οι άνθρωποι μπορούν (κι αυτό κάνουν) να χρησιμοποιούν την τεχνολογία –τόσο τις σκληρότερες μορφές της, για την εκμετάλλευση της φύσης, όσο και τις πιο βελούδινες, για την οργάνωση των ανθρώπων– προκειμένου να εκμεταλλευτούν, να κυριαρχήσουν, να καταδυναστεύσουν. Και στον μακρύ 20ό αιώνα ζήσαμε τις χειρότερες και πιο αιμοδιψείς τυραννίες της ιστορίας μας.
Ας υποθέσουμε πως επιστρέφουμε στο 1870 και λέμε στους ανθρώπους της εποχής πόσο πλούσια θα γινόταν η ανθρωπότητα μέχρι το 2010 σε σχέση με τους ίδιους. Πώς θα αντιδρούσαν; Σχεδόν σίγουρα θα θεωρούσαν τον κόσμο του 2010 παράδεισο, ουτοπία. Οι άνθρωποι να είναι 8,8 φορές πιο πλούσιοι; Μα αυτό σημαίνει αρκετή δύναμη να εκμεταλλευτείς τη γη και να οργανώσεις τους ανθρώπους ώστε να μη μείνει άλυτο κανένα πρόβλημα και ανυπέρβλητο κανένα εμπόδιο, πέρα από τα πιο τετριμμένα.
Κι όμως, όχι. Έχουν περάσει περισσότερα από εκατόν πενήντα χρόνια από τότε. Δεν φτάσαμε στο τέλος του μονοπατιού ούτε ζούμε σε κάποια ουτοπία. Είμαστε ακόμη στο μονοπάτι – ή έτσι νομίζουμε, διότι δεν βλέπουμε ξεκάθαρα ούτε το τέλος του ούτε τι έπεται ύστερα απ’ αυτό.
Άραγε τι πήγε λάθος;
Η οικονομία της αγοράς έλυνε τα προβλήματα που η ίδια έθετε στον εαυτό της, κανείς όμως δεν είχε ρωτήσει την κοινωνία εάν οι λύσεις τής άρεσαν – αυτή ήθελε λύσεις σε άλλα προβλήματα, που δεν τα είχε θέσει η ίδια η οικονομία της αγοράς στον εαυτό της, και για τα οποία δεν επαρκούσαν οι λύσεις που προσέφερε ο πληθοπορισμός.
Η οικονομία της αγοράς αναγνωρίζει το δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Θέτει στον εαυτό της το εξής πρόβλημα: πώς θα αποδώσει σε όσους κατέχουν ιδιοκτησία –ή, καλύτερα, σε όσους κατέχουν ιδιοκτησία στην οποία η αγορά αποφασίζει να αποδώσει αξία– αυτό που νομίζουν ότι θέλουν. Αν δεν έχεις ιδιοκτησία, δεν έχεις ούτε δικαιώματα. Και αν η ιδιοκτησία σου δεν έχει μεγάλη αξία, τα δικαιώματά σου είναι αναλόγως πενιχρά.
Ο κόσμος, όμως, θεωρεί πως έχει δικαιώματα – θεωρεί ότι όσοι δεν κατέχουν ιδιοκτησία με αξία δικαιούνται και πάλι να έχουν φωνή στην κοινωνία, και ότι οι κοινωνίες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους. Βέβαια, η οικονομία της αγοράς μπορεί πράγματι να ικανοποιεί τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους. Στον βαθμό όμως που το κάνει, πρόκειται για ατύχημα: μόνο αν η ικανοποίησή τους τυχαίνει να ταιριάζει με τις επιταγές της μέγιστης κερδοφορίας, όπως αυτή ορίζεται από τα τεστ της οικονομίας της αγοράς, η οποία επιλύει το πρόβλημα του πώς να αποδώσει στους κατόχους των ιδιοκτησιών με αξία όσο το δυνατόν περισσότερα από τα αγαθά που επιθυμούν οι πλούσιοι.
Σε όλη λοιπόν τη διάρκεια του μακρού 20ού αιώνα κοινωνίες και άνθρωποι έβλεπαν αυτά που τους απέδιδε η οικονομία της αγοράς και αναρωτιούνταν: «Αυτό παραγγείλαμε;». Και οι κοινωνίες ζητούσαν κάτι άλλο.
Τι είναι ουτοπία;
Η ουτοπία είναι εξ ορισμού το άλφα και το ωμέγα. «Ένα φανταστικό μέρος ή κατάσταση πραγμάτων όπου όλα είναι τέλεια» λέει το Oxford Reference. Έχουμε αφιερώσει πολύ μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας σε καταστροφικούς χαριεντισμούς με ποικίλα ιδεώδη της τελειότητας. Οι ουτοπικές φαντασιοπληξίες του μακρού 20ού αιώνα ευθύνονται για κάποιες από τις πιο αποκρουστικές θηριωδίες του.
Παρ’ όλη την ανισότητα που δημιούργησε ο μακρύς 20ός αιώνας, παρότι επέκτεινε την ανθρώπινη ευδαιμονία χωρίς ουδέποτε να πλησιάσει τα όριά της, παρ’ όλες τις εξόφθαλμες ατέλειές της, η οικονομία κατά την περίοδο αυτή υπήρξε σχεδόν θαυματουργή.
Οι συνέπειες του αιώνα αυτού υπήρξαν τεράστιες: Σήμερα, λιγότερο από το 9% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει κοντά στο, ή κάτω από το, βιοτικό επίπεδο των 2 δολαρίων την ημέρα, που αποκαλούμε «όριο της φτώχειας», σε αντίθεση με το 70% το 1870. Και από αυτό ακόμα το 9%, μεγάλο μέρος έχει πρόσβαση στη δημόσια περίθαλψη και τις τεχνολογίες επικοινωνίας μέσω κινητών τηλεφώνων, ανυπολόγιστης αξίας και ισχύος. Σήμερα, οι τυχερότερες οικονομίες του κόσμου έχουν επιτύχει την εικοσαπλάσια κατά κεφαλήν ευημερία σε σχέση με αυτές του 1870, και τουλάχιστον την εικοσιπενταπλάσια σε σχέση με το 1770 – και έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε πως η ευημερία θα συνεχίσει να αυξάνεται γεωμετρικά τους επόμενους αιώνες. Σήμερα, ο μέσος πολίτης των οικονομιών αυτών έχει στη διάθεσή του ευχέρειες –κινητικότητας, επικοινωνίας, δημιουργικότητας και καταστροφής– που λίγους αιώνες νωρίτερα θα αποδίδονταν σε μάγους ή σε θεούς. Ακόμα και η πλειονότητα όσων ζουν στις πιο άτυχες οικονομίες και τον «παγκόσμιο νότο» δεν βρίσκονται στο βιοτικό επίπεδο των 2 ή 3 δολαρίων των οικονομιών του 1800 ή του 1870, αλλά κατά μέσο όρο πιο κοντά στα 15 δολάρια την ημέρα.
Θα μπορούσε να πει κανείς ότι εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, πρέπει να βρισκόμαστε σε μια αναγνωρίσιμη, ξεκάθαρη ουτοπία. Το ότι το αρνούμαστε είναι άλλη μια συνέπεια του γεγονότος ότι ζούμε τις ζωές μας στη ροή της οικονομικής ιστορίας. Ενώ η ιστορία που κινείται με ουτοπικές φιλοδοξίες είναι ένα παιχνίδι του στιλ «ή όλα ή τίποτα», οι επιτυχίες και οι αποτυχίες της οικονομικής ιστορίας γίνονται πιο συχνά αισθητές στα περιθώρια.
Από το 1870 έως το 2010 η τεχνολογία και η οργάνωση έριξαν ολόκληρους γύρους στην ανθρώπινη γεννητικότητα. Η νεόπλουτη ανθρωπότητα θριάμβευσε σε βάρος των αυξητικών τάσεων του πληθυσμού και δεν επέτρεψε στη μεγαλύτερη σπανιότητα των πόρων να υπερκεράσει την αύξηση της γνώσης και τη βελτίωση της τεχνολογίας. Αλλά η υλική ευδαιμονία είναι άνισα κατανεμημένη στον πλανήτη σε βαθμό εξωφρενικό, αν όχι εγκληματικό. Και ο υλικός πλούτος δεν αρκεί για να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους σε έναν κόσμο όπου πολιτικοί και άλλοι ευημερούν βρίσκοντας νέους τρόπους να κάνουν τους ανθρώπους να δυστυχούν και να παραμένουν στην κατάσταση αυτή. Η ιστορία του μακρού 20ού αιώνα δεν είναι ένας περήφανος καλπασμός ή μια πομπή, ή ακόμα και μια πορεία προόδου στον δρόμο που θα μας φέρει πιο κοντά στην ουτοπία. Είναι περισσότερο ένα σύρσιμο. Στην καλύτερη περίπτωση, μάλιστα.
Η πηγή από την οποία προήλθαν τα πάντα ήταν η άνευ προηγουμένου έκρηξη του υλικού πλούτου: κατά τον μακρύ 20ό αιώνα, όσοι ανήκαν στη μεσαία τάξη και ζούσαν στον βιομηχανικό πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας έγιναν πλουσιότεροι απ’ ό,τι μπορούσε να φανταστεί και ο πιο ουτοπικός θεωρητικός των προηγούμενων αιώνων. Από την έκρηξη αυτή προήλθαν πέντε σημαντικές διαδικασίες και δυνάμεις που αποτελούν τον κορμό του βιβλίου αυτού:
Η ιστορία έγινε οικονομική: Εξαιτίας της έκρηξης του πλούτου, ο μακρύς 20ός αιώνας ήταν ο πρώτος κατά τον οποίο η ιστορία αποτέλεσε κατά κύριο λόγο ζήτημα οικονομικών: η οικονομία ήταν ο τομέας όπου συνέβαιναν και άλλαζαν τα περισσότερα, και οι οικονομικές αλλαγές ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από άλλες αλλαγές, με τρόπο πρωτοφανή ως τότε.
Ο κόσμος παγκοσμιοποιήθηκε: Πράγματα που συνέβαιναν σε άλλες ηπείρους αποτέλεσαν, σε βαθμό πρωτοφανή, όχι απλούς παράγοντες τριβής, αλλά καθοριστικούς παράγοντες όσων συνέβαιναν σε κάθε άλλο μέρος όπου ζούσαν άνθρωποι.
Η τεχνολογία ήταν το κέρας της Αμαλθείας: Αυτό που επέτρεψε την τεράστια αύξηση του υλικού πλούτου –το θεμελιώδες προαπαιτούμενό του, μάλιστα– ήταν η έκρηξη της ανθρώπινης τεχνολογικής γνώσης. Αυτή δεν απαίτησε μόνο έναν πολιτισμό κι ένα εκπαιδευτικό σύστημα ικανό να παράγει μεγάλους αριθμούς επιστημόνων και μηχανικών, και μέσα επικοινωνίας και καταγραφής, ώστε να μπορούν οι άνθρωποι να εκμεταλλευτούν προηγούμενες ανακαλύψεις, αλλά και μια οικονομία της αγοράς δομημένη κατά τέτοιο τρόπο, ώστε οι άνθρωποι να έχουν κάτι να αποκομίσουν από τη χρηματοδότηση των επιστημόνων και των μηχανικών, και οι τελευταίοι με τη σειρά τους να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους.
Οι κυβερνήσεις προέβησαν σε κακοδιαχείριση, δημιουργώντας ανασφάλεια και δυσαρέσκεια: Οι κυβερνήσεις του μακρού 20ού αιώνα δεν είχαν ιδέα πώς να ρυθμίσουν μια αγορά που δεν ρύθμιζε μόνη της τον εαυτό της για να διατηρήσουν την ευημερία, να εξασφαλίσουν την ύπαρξη ευκαιριών ή να δημιουργήσουν ουσιαστική ισότητα.
Οι τυραννίες εντάθηκαν: Οι τυραννίες του μακρού 20ού αιώνα ήταν οι ειδεχθέστερες και πιο αιμοδιψείς της ανθρώπινης ιστορίας – και κατά τρόπο περίεργο, περίπλοκο και μπερδεμένο σχετίζονταν με τις δυνάμεις που έκαναν τόσο ισχυρή την έκρηξη του πλούτου.
Μια εξαιρετική εξιστόρηση… Θέτει τα σωστά ερωτήματα για πολλά κρίσιμα θέματα.
Πολ Κρούγκμαν, Νόμπελ Οικονομίας 2008
Πριν από το 1870, η ανθρωπότητα ζούσε σε φρικτή φτώχεια. Στη συνέχεια όμως ήρθε μια μεγάλη μεταβολή: οι τεχνολογικές μας δυνατότητες πολλαπλασιάστηκαν, η οικονομία μεταμορφώθηκε. Παρότι όμως ο πλούτος έγινε πραγματικότητα, η ευημερία παραμένει ουτοπία. Γιατί συνέβη αυτό; Τι πρέπει να γίνει αποδώ και στο εξής; Ο Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, με σημαντική θέση στο Υπουργείο Οικονομικών επί προεδρίας Κλίντον, J. Bradford DeLong στην αποκαλυπτική μελέτη του με τίτλο Στον δρόμο προς την ουτοπία: Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα αναλύει πώς η εκρηκτική ανάπτυξη του 20ού αιώνα (1870-2010) δημιούργησε για πρώτη φορά πλεονάσματα τροφής, στέγης και υλικών αγαθών, ωστόσο απέτυχε να εδραιώσει την κοινωνική ισότητα, την οικονομική σταθερότητα, τον σεβασμό στις ατομικές ελευθερίες. Αν και ο αιώνας αυτός ξεκίνησε ως θριαμβευτική πορεία προόδου, έδειξε ότι η οικονομία της αγοράς δεν αρκεί για να φτάσουμε στον στόχο: χρειάζονται γενναίες αποφάσεις, τολμηρή, ευέλικτη και ικανή κυβερνητική διαχείριση.
Ας δούμε πώς ο ίδιος μας εισάγει στην οικονομική ιστορία του αιώνα που αποκαλεί «ο μακρύς 20ός».
Τα χρονικά όρια
Ο «μακρύς 20ός» αιώνας ξεκίνησε με τα καθοριστικά γεγονότα που συνέβησαν γύρω στο 1870 –την τριπλή ανάδυση της παγκοσμιοποίησης, του εργαστηρίου της βιομηχανικής έρευνας και της σύγχρονης εταιρείας–, επιφέροντας αλλαγές που άρχισαν να βγάζουν τον κόσμο από τη βαθιά φτώχεια, τη μόνιμη κατάσταση της ανθρωπότητας τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, μετά την ανακάλυψη της γεωργίας. Και ο αιώνας αυτός έληξε το 2010, με την οικονομική εμπροσθοφυλακή του πλανήτη, τις χώρες του Βόρειου Ατλαντικού, να υποφέρουν ακόμη από τις επιπτώσεις της Παγκόσμιας Ύφεσης του 2008 και να αδυνατούν να επαναφέρουν την οικονομική ανάπτυξη έστω και κοντά στο επίπεδο που είχε αποτελέσει τον κανόνα από το 1870.
Στο διάστημα αυτό τα πράγματα ήταν άλλοτε αξιοθαύμαστα και άλλοτε φριχτά, μα σε σύγκριση με όλη την υπόλοιπη ανθρώπινη ιστορία, πιο πολύ αξιοθαύμαστα παρά φριχτά. Τα 140 χρόνια του μακρού 20ού αιώνα, από το 1870 έως το 2010, ήταν η χρυσή εποχή της ανθρωπότητας. Ήταν ο πρώτος αιώνας κατά τον οποίο ο πιο σημαντικός μοχλός υπήρξε, στα μάτια όλων, ο οικονομικός, διότι σε αυτό τον αιώνα δώσαμε τέλος στη σχεδόν απόλυτη υλική μας ένδεια.
Στις σελίδες του διαφωτιστικού αυτού βιβλίου ο J. Bradford DeLong αναλύει τη δική του εκδοχή των γεγονότων εκείνων που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα.
Ως το 1870 η ανθρωπότητα δεν διέθετε ούτε την τεχνολογία ούτε την οργάνωση για να επιτρέψει στην οικονομία της αγοράς να ασχοληθεί με το ζήτημα του πλουτισμού της κοινωνίας. Παρόλο λοιπόν που η ανθρωπότητα είχε βιώσει οικονομίες της αγοράς, ή τουλάχιστον κάποια τμήματα οικονομίας της αγοράς εντός της ευρύτερης οικονομίας της, το μόνο που μπορούσαν να κάνουν οι αγορές επί χιλιάδες χρόνια, μέχρι και το 1870, ήταν να βρίσκουν πελάτες για προϊόντα πολυτελείας και άνεσης, να κάνουν τις ζωές των πλούσιων πολυτελείς και τις ζωές της μεσαίας τάξης βολικές και άνετες.
Τα κλειδιά της αλλαγής που ξεκλείδωσαν την πόρτα που μέχρι πρότινος κρατούσε την ανθρωπότητα φυλακισμένη στην ακραία φτώχεια ήταν οι θεσμοί που αποκτήθηκαν για την οργάνωση και την έρευνα και τις τεχνολογίες – την πλήρη παγκοσμιοποίηση, το εργαστήριο της βιομηχανικής έρευνας και τη σύγχρονη εταιρεία. Και από την άλλη πλευρά της πόρτας ανοιγόταν το μονοπάτι που οδηγούσε στην ουτοπία.
Οι ριζοσπαστικές αλλαγές της οικονομίας σε κάθε γενιά δεν μπορεί παρά να επιφέρουν ριζοσπαστικές αλλαγές και στην κοινωνία και την πολιτική, και μια κυβέρνηση που παλεύει να αντέξει τόσες επαναλαμβανόμενες ριζοσπαστικές αλλαγές δεν μπορεί παρά να δυσκολευτεί πολύ να διαχειριστεί και να προφυλάξει τον λαό της από τις θύελλες που μαίνονται. Ακολούθησαν πολλά καλά και πολλά κακά: οι άνθρωποι μπορούν (κι αυτό κάνουν) να χρησιμοποιούν την τεχνολογία –τόσο τις σκληρότερες μορφές της, για την εκμετάλλευση της φύσης, όσο και τις πιο βελούδινες, για την οργάνωση των ανθρώπων– προκειμένου να εκμεταλλευτούν, να κυριαρχήσουν, να καταδυναστεύσουν. Και στον μακρύ 20ό αιώνα ζήσαμε τις χειρότερες και πιο αιμοδιψείς τυραννίες της ιστορίας μας.
Ας υποθέσουμε πως επιστρέφουμε στο 1870 και λέμε στους ανθρώπους της εποχής πόσο πλούσια θα γινόταν η ανθρωπότητα μέχρι το 2010 σε σχέση με τους ίδιους. Πώς θα αντιδρούσαν; Σχεδόν σίγουρα θα θεωρούσαν τον κόσμο του 2010 παράδεισο, ουτοπία. Οι άνθρωποι να είναι 8,8 φορές πιο πλούσιοι; Μα αυτό σημαίνει αρκετή δύναμη να εκμεταλλευτείς τη γη και να οργανώσεις τους ανθρώπους ώστε να μη μείνει άλυτο κανένα πρόβλημα και ανυπέρβλητο κανένα εμπόδιο, πέρα από τα πιο τετριμμένα.
Κι όμως, όχι. Έχουν περάσει περισσότερα από εκατόν πενήντα χρόνια από τότε. Δεν φτάσαμε στο τέλος του μονοπατιού ούτε ζούμε σε κάποια ουτοπία. Είμαστε ακόμη στο μονοπάτι – ή έτσι νομίζουμε, διότι δεν βλέπουμε ξεκάθαρα ούτε το τέλος του ούτε τι έπεται ύστερα απ’ αυτό.
Άραγε τι πήγε λάθος;
Η οικονομία της αγοράς έλυνε τα προβλήματα που η ίδια έθετε στον εαυτό της, κανείς όμως δεν είχε ρωτήσει την κοινωνία εάν οι λύσεις τής άρεσαν – αυτή ήθελε λύσεις σε άλλα προβλήματα, που δεν τα είχε θέσει η ίδια η οικονομία της αγοράς στον εαυτό της, και για τα οποία δεν επαρκούσαν οι λύσεις που προσέφερε ο πληθοπορισμός.
Η οικονομία της αγοράς αναγνωρίζει το δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Θέτει στον εαυτό της το εξής πρόβλημα: πώς θα αποδώσει σε όσους κατέχουν ιδιοκτησία –ή, καλύτερα, σε όσους κατέχουν ιδιοκτησία στην οποία η αγορά αποφασίζει να αποδώσει αξία– αυτό που νομίζουν ότι θέλουν. Αν δεν έχεις ιδιοκτησία, δεν έχεις ούτε δικαιώματα. Και αν η ιδιοκτησία σου δεν έχει μεγάλη αξία, τα δικαιώματά σου είναι αναλόγως πενιχρά.
Ο κόσμος, όμως, θεωρεί πως έχει δικαιώματα – θεωρεί ότι όσοι δεν κατέχουν ιδιοκτησία με αξία δικαιούνται και πάλι να έχουν φωνή στην κοινωνία, και ότι οι κοινωνίες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους. Βέβαια, η οικονομία της αγοράς μπορεί πράγματι να ικανοποιεί τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους. Στον βαθμό όμως που το κάνει, πρόκειται για ατύχημα: μόνο αν η ικανοποίησή τους τυχαίνει να ταιριάζει με τις επιταγές της μέγιστης κερδοφορίας, όπως αυτή ορίζεται από τα τεστ της οικονομίας της αγοράς, η οποία επιλύει το πρόβλημα του πώς να αποδώσει στους κατόχους των ιδιοκτησιών με αξία όσο το δυνατόν περισσότερα από τα αγαθά που επιθυμούν οι πλούσιοι.
Σε όλη λοιπόν τη διάρκεια του μακρού 20ού αιώνα κοινωνίες και άνθρωποι έβλεπαν αυτά που τους απέδιδε η οικονομία της αγοράς και αναρωτιούνταν: «Αυτό παραγγείλαμε;». Και οι κοινωνίες ζητούσαν κάτι άλλο.
Τι είναι ουτοπία;
Η ουτοπία είναι εξ ορισμού το άλφα και το ωμέγα. «Ένα φανταστικό μέρος ή κατάσταση πραγμάτων όπου όλα είναι τέλεια» λέει το Oxford Reference. Έχουμε αφιερώσει πολύ μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας σε καταστροφικούς χαριεντισμούς με ποικίλα ιδεώδη της τελειότητας. Οι ουτοπικές φαντασιοπληξίες του μακρού 20ού αιώνα ευθύνονται για κάποιες από τις πιο αποκρουστικές θηριωδίες του.
Παρ’ όλη την ανισότητα που δημιούργησε ο μακρύς 20ός αιώνας, παρότι επέκτεινε την ανθρώπινη ευδαιμονία χωρίς ουδέποτε να πλησιάσει τα όριά της, παρ’ όλες τις εξόφθαλμες ατέλειές της, η οικονομία κατά την περίοδο αυτή υπήρξε σχεδόν θαυματουργή.
Οι συνέπειες του αιώνα αυτού υπήρξαν τεράστιες: Σήμερα, λιγότερο από το 9% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει κοντά στο, ή κάτω από το, βιοτικό επίπεδο των 2 δολαρίων την ημέρα, που αποκαλούμε «όριο της φτώχειας», σε αντίθεση με το 70% το 1870. Και από αυτό ακόμα το 9%, μεγάλο μέρος έχει πρόσβαση στη δημόσια περίθαλψη και τις τεχνολογίες επικοινωνίας μέσω κινητών τηλεφώνων, ανυπολόγιστης αξίας και ισχύος. Σήμερα, οι τυχερότερες οικονομίες του κόσμου έχουν επιτύχει την εικοσαπλάσια κατά κεφαλήν ευημερία σε σχέση με αυτές του 1870, και τουλάχιστον την εικοσιπενταπλάσια σε σχέση με το 1770 – και έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε πως η ευημερία θα συνεχίσει να αυξάνεται γεωμετρικά τους επόμενους αιώνες. Σήμερα, ο μέσος πολίτης των οικονομιών αυτών έχει στη διάθεσή του ευχέρειες –κινητικότητας, επικοινωνίας, δημιουργικότητας και καταστροφής– που λίγους αιώνες νωρίτερα θα αποδίδονταν σε μάγους ή σε θεούς. Ακόμα και η πλειονότητα όσων ζουν στις πιο άτυχες οικονομίες και τον «παγκόσμιο νότο» δεν βρίσκονται στο βιοτικό επίπεδο των 2 ή 3 δολαρίων των οικονομιών του 1800 ή του 1870, αλλά κατά μέσο όρο πιο κοντά στα 15 δολάρια την ημέρα.
Θα μπορούσε να πει κανείς ότι εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, πρέπει να βρισκόμαστε σε μια αναγνωρίσιμη, ξεκάθαρη ουτοπία. Το ότι το αρνούμαστε είναι άλλη μια συνέπεια του γεγονότος ότι ζούμε τις ζωές μας στη ροή της οικονομικής ιστορίας. Ενώ η ιστορία που κινείται με ουτοπικές φιλοδοξίες είναι ένα παιχνίδι του στιλ «ή όλα ή τίποτα», οι επιτυχίες και οι αποτυχίες της οικονομικής ιστορίας γίνονται πιο συχνά αισθητές στα περιθώρια.
Από το 1870 έως το 2010 η τεχνολογία και η οργάνωση έριξαν ολόκληρους γύρους στην ανθρώπινη γεννητικότητα. Η νεόπλουτη ανθρωπότητα θριάμβευσε σε βάρος των αυξητικών τάσεων του πληθυσμού και δεν επέτρεψε στη μεγαλύτερη σπανιότητα των πόρων να υπερκεράσει την αύξηση της γνώσης και τη βελτίωση της τεχνολογίας. Αλλά η υλική ευδαιμονία είναι άνισα κατανεμημένη στον πλανήτη σε βαθμό εξωφρενικό, αν όχι εγκληματικό. Και ο υλικός πλούτος δεν αρκεί για να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους σε έναν κόσμο όπου πολιτικοί και άλλοι ευημερούν βρίσκοντας νέους τρόπους να κάνουν τους ανθρώπους να δυστυχούν και να παραμένουν στην κατάσταση αυτή. Η ιστορία του μακρού 20ού αιώνα δεν είναι ένας περήφανος καλπασμός ή μια πομπή, ή ακόμα και μια πορεία προόδου στον δρόμο που θα μας φέρει πιο κοντά στην ουτοπία. Είναι περισσότερο ένα σύρσιμο. Στην καλύτερη περίπτωση, μάλιστα.
Η πηγή από την οποία προήλθαν τα πάντα ήταν η άνευ προηγουμένου έκρηξη του υλικού πλούτου: κατά τον μακρύ 20ό αιώνα, όσοι ανήκαν στη μεσαία τάξη και ζούσαν στον βιομηχανικό πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας έγιναν πλουσιότεροι απ’ ό,τι μπορούσε να φανταστεί και ο πιο ουτοπικός θεωρητικός των προηγούμενων αιώνων. Από την έκρηξη αυτή προήλθαν πέντε σημαντικές διαδικασίες και δυνάμεις που αποτελούν τον κορμό του βιβλίου αυτού:
Η ιστορία έγινε οικονομική: Εξαιτίας της έκρηξης του πλούτου, ο μακρύς 20ός αιώνας ήταν ο πρώτος κατά τον οποίο η ιστορία αποτέλεσε κατά κύριο λόγο ζήτημα οικονομικών: η οικονομία ήταν ο τομέας όπου συνέβαιναν και άλλαζαν τα περισσότερα, και οι οικονομικές αλλαγές ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από άλλες αλλαγές, με τρόπο πρωτοφανή ως τότε.
Ο κόσμος παγκοσμιοποιήθηκε: Πράγματα που συνέβαιναν σε άλλες ηπείρους αποτέλεσαν, σε βαθμό πρωτοφανή, όχι απλούς παράγοντες τριβής, αλλά καθοριστικούς παράγοντες όσων συνέβαιναν σε κάθε άλλο μέρος όπου ζούσαν άνθρωποι.
Η τεχνολογία ήταν το κέρας της Αμαλθείας: Αυτό που επέτρεψε την τεράστια αύξηση του υλικού πλούτου –το θεμελιώδες προαπαιτούμενό του, μάλιστα– ήταν η έκρηξη της ανθρώπινης τεχνολογικής γνώσης. Αυτή δεν απαίτησε μόνο έναν πολιτισμό κι ένα εκπαιδευτικό σύστημα ικανό να παράγει μεγάλους αριθμούς επιστημόνων και μηχανικών, και μέσα επικοινωνίας και καταγραφής, ώστε να μπορούν οι άνθρωποι να εκμεταλλευτούν προηγούμενες ανακαλύψεις, αλλά και μια οικονομία της αγοράς δομημένη κατά τέτοιο τρόπο, ώστε οι άνθρωποι να έχουν κάτι να αποκομίσουν από τη χρηματοδότηση των επιστημόνων και των μηχανικών, και οι τελευταίοι με τη σειρά τους να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους.
Οι κυβερνήσεις προέβησαν σε κακοδιαχείριση, δημιουργώντας ανασφάλεια και δυσαρέσκεια: Οι κυβερνήσεις του μακρού 20ού αιώνα δεν είχαν ιδέα πώς να ρυθμίσουν μια αγορά που δεν ρύθμιζε μόνη της τον εαυτό της για να διατηρήσουν την ευημερία, να εξασφαλίσουν την ύπαρξη ευκαιριών ή να δημιουργήσουν ουσιαστική ισότητα.
Οι τυραννίες εντάθηκαν: Οι τυραννίες του μακρού 20ού αιώνα ήταν οι ειδεχθέστερες και πιο αιμοδιψείς της ανθρώπινης ιστορίας – και κατά τρόπο περίεργο, περίπλοκο και μπερδεμένο σχετίζονταν με τις δυνάμεις που έκαναν τόσο ισχυρή την έκρηξη του πλούτου.
Μια εξαιρετική εξιστόρηση… Θέτει τα σωστά ερωτήματα για πολλά κρίσιμα θέματα.
Πολ Κρούγκμαν, Νόμπελ Οικονομίας 2008









