Το κυνήγι της τελειότητας

Ο Τόμας Κάραν, καθηγητής ψυχολογίας στο London School of Economics, με αφετηρία το ερευνητικό εύρημα ότι στον σύγχρονο κόσμο «η τελειομανία αποτελεί το πνεύμα της εποχής μας», προτείνει μέσα από την επιστημονική ματιά, αλλά και από την προσωπική εμπειρία του, «έναν ψυχολογικά πιο αρμονικό τρόπο ζωής, που να αποδέχεται την ύπαρξη ανθρώπινων ορίων».

Αρχικά ο συγγραφέας περιγράφει και αναλύει το πολυδιάστατο μοντέλο της τελειομανίας σύμφωνα με τους καθηγητές Πολ Χιούιτ και Γκόρντον Φλετ: η εσωτερικά κατευθυνόμενη τελειομανία πηγάζει από –και στρέφεται προς– τον εαυτό μας· η κοινωνικά επιβαλλόμενη τελειομανία προέρχεται από το περιβάλλον· τέλος, η εξωτερικά κατευθυνόμενη τελειομανία καθρεφτίζεται από τον εαυτό μας στους άλλους. Αποδομώντας τον μύθο του επιτυχημένου τελειομανούς, μέσω της «μεροληψίας της επιβίωσης» –ότι, δηλαδή, έχουμε την τάση να προσέχουμε ελάχιστους τελειομανείς που πέτυχαν και οι οποίοι λόγω της επιτυχίας τους συγκεντρώνουν τα φώτα της δημοσιότητας, αγνοώντας αμέτρητους άλλους που δεν κατάφεραν το ίδιο–, ο Κάραν προειδοποιεί ότι καμία από τις τρεις παραπάνω μορφές τελειομανίας δεν είναι υγιής ή φυσιολογική. Και προτείνει, στον αντίποδα, «να μάθουμε να αποδεχόμαστε ότι οι αναποδιές, οι αποτυχίες, τα πράγματα που δεν έχουν την έκβαση που θα επιθυμούσαμε, είναι όλα αναπόφευκτα».

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται εξάλλου από τον συγγραφέα στην Κάρεν Χόρνεϊ, Γερμανίδα ψυχαναλύτρια που συνέγραψε τα περισσότερα βιβλία της τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, η βαθύτερη συνεισφορά της οποίας, σύμφωνα με τον Κάραν, είναι «η ιδέα ότι τις εσωτερικές εντάσεις μας τις προκαλεί η προσπάθεια προσαρμογής στην κουλτούρα μας· η καίρια εσωτερική διαμάχη ανάμεσα στο ποιοι είμαστε και το ποιοι μας λέει η κουλτούρα ότι θα έπρεπε να είμαστε». Στη σύγχρονη εποχή, η πίεση από τις κοινωνικές συνθήκες και οι πολιτισμικές δυνάμεις που ανεξέλεγκτες επιδρούν στην ψυχολογία μας εντοπίζονται από τον συγγραφέα στην κυριαρχία του ανταγωνισμού και του ατομικισμού, στην επικριτική ματιά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, στο χάσμα στα εισοδήματα, τον πλούτο και τις ευκαιρίες της κάθε γενιάς – χάσμα το οποίο γιγαντώνεται ολοένα, στο θέαμα ενός ασταθούς οικονομικού συστήματος.

Σε ένα από τα δυνατά σημεία του βιβλίου, σε σχέση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως μια από τις αιτίες της παγίδας του κυνηγιού της τελειότητας, ο Κάραν αναφέρεται πρωτίστως στη ζημιά που προκαλούν οι κυρίαρχες εικονικές πλατφόρμες, οι οποίες μας εκθέτουν σε μια επιτηδευμένη ζωή προωθώντας ανέφικτα ιδανικά υγείας και ομορφιάς, με τα συμπεράσματα διάφορων ερευνών να διαπιστώνουν τον συσχετισμό ανάμεσα στη χρήση των μέσων αυτών και σε ψυχικές διαταραχές, συμπτώματα κατάθλιψης και χαμηλότερη αυτοεκτίμηση. Στον αντίποδα, ο συγγραφέας προτείνει να χρησιμοποιούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με σύνεση και για τους σωστούς λόγους, όπως είναι η διευκόλυνση στην επικοινωνία με τον κοινωνικό μας περίγυρο. Είναι πιο απολαυστικό, υπογραμμίζει χαρακτηριστικά, να υπάρχουμε απλώς στον πραγματικό κόσμο, με συντροφιά τον εαυτό μας και τις πραγματικές σκέψεις και αισθήσεις μας, ανακτώντας τον πολύτιμο χρόνο που αναλώνουμε περιπλανώμενοι ψυχολογικά μέσα στις ανασφάλειες που τεχνηέντως δημιουργούνται στη σφαίρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.  

Από την άλλη, στα κάπως αδύναμα σημεία του βιβλίου, σχετικά με τη λειτουργία της οικονομίας ο Κάραν υποστηρίζει, κατά τη γνώμη μου υπερβολικά –ίσως λόγω της συγκυρίας συγγραφής του βιβλίου, την εποχή της πολυκρίσης– ότι «η ψύχωση για ανάπτυξη, ανάπτυξη κι άλλη ανάπτυξη, μαζί με μια γερή δόση τελειομανίας» γιγαντώνει την κοινωνικά επιβαλλόμενη τελειομανία και έρχεται σε σύγκρουση με το γεγονός ότι «είμαστε αναλώσιμα ανθρώπινα όντα» και επομένως μπορούμε μεν να εξελισσόμαστε, αλλά μόνο μέχρι ενός σημείου. Επίσης, η αποστροφή του συγγραφέα ότι οι άνθρωποι «δεν είμαστε επιχειρηματικά μοντέλα για να επανασχεδιαστούμε ξανά απ’ την αρχή με σκοπό τη μεγιστοποίηση του κέρδους, ούτε γρανάζι που τροποποιείται διαρκώς για τη μεγιστοποίηση της απόδοσής του» παραπέμπει σε ένα μάλλον παρωχημένο δόγμα του Μίλτον Φρίντμαν, ενώ ο σύγχρονος κόσμος των επιχειρήσεων έχει μετατοπίσει –εκ των πραγμάτων, προϊούσης της ευαισθητοποίησης της επενδυτικής κοινότητας σε θέματα όπως η προστασία του περιβάλλοντος, το κοινωνικό αποτύπωμα και η ποιότητα εταιρικής διακυβέρνησης– το κέντρο βάρους του σκοπού μιας εταιρείας στην επιδίωξη ευρύτερων ωφελειών, συμπεριλαμβανομένης φυσικά της δημιουργίας αξίας και για τους μετόχους της.

Ωστόσο το βιβλίο αυτό προσφέρει μια διεισδυτική, όσο και εμπεριστατωμένη ματιά, ως προς την ανάγκη να διαχειριστούμε τις μεγάλες προκλήσεις της σύγχρονης ζωής, καθώς, «σαν να βρισκόμαστε πάνω σε ένα ιστιοφόρο, […] αυτό που θα ορίσει τη δυσκολία του ταξιδιού και πόσο χρόνο θα χρειαστούμε για να φτάσουμε στον τελικό προορισμό μας θα είναι οι περιστάσεις». Τέλος, ως φιλοσοφία ζωής, σοφά συμπεραίνει ο Κάραν ότι πρέπει να θυμόμαστε πως το ταξίδι είναι που μετράει· κάτι που έχει άλλωστε αναδείξει υπέροχα στην Ιθάκη ο Καβάφης…