Οι λογοτεχνικές αναφορές, η μουσική και το αθέατο Εδιμβούργο του Ian Rankin Ο Θανάσης Μήνας μάς συστήνει το σύμπαν και τους ήρωες του Σκοτσέζου συγγραφέα, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της αστυνομικής λογοτεχνίας.
Η πλοκή του μυθιστορήματος ξεδιπλώνεται σε δύο αφηγηματικούς χρόνους: Τώρα (Now) και Τότε (Then). Τώρα: O Ρέμπους περνά από δίκη. Τότε: Mια εγκληματική πράξη που δεν τιμωρήθηκε. Τώρα: O Ρέμπους αναλαμβάνει να ανακαλύψει έναν δυνάμει επικίνδυνο τύπο για λογαριασμό του μεγαλοκακοποιού Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Τότε: Η άκρη του νήματος φαίνεται να απολήγει στον Ρέμπους. Τώρα: Η πρώην προστατευόμενη του Ρέμπους και νυν επιθεωρήτρια Σιβόν Κλαρκ αναλαμβάνει μια υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας. Ο θύτης είναι αστυνομικός. Υπηρετεί σε ένα από τα πιο διεφθαρμένα αστυνομικά τμήματα της πόλης, το Τάινκασλ. Ο κατηγορούμενος επικαλείται διαταραχή μετατραυματικού στρες, που προκλήθηκε από την ένταση και το άγχος της δουλειάς του. Κλασική περίπτωση κακοποιητή που αναζητά ελαφρυντικά για τις πράξεις του. Ωστόσο η ενδεχόμενη αποκάλυψη της διαφθοράς και της μάτσο συμπεριφοράς των αστυνομικών του Τάινκασλ απειλεί να αμαυρώσει συνολικά τη δημόσια εικόνα της αστυνομίας του Εδιμβούργου. Η επιθεωρήτρια Κλαρκ διερευνά και αυτή τη διακλάδωση της υπόθεσης και καταφεύγει στην εμπειρία του γερόλυκου Ρέμπους, ο οποίος δεν υπήρξε και ο πιο «καθαρός» μπάτσος στα νιάτα του. «Μαθήματα ρατσισμού, σεξισμού, ψευδομαρτυρίας και συνεργασίας με κακοποιούς» λέει η Σιβόν στον Ρέμπους αναφορικά με το εν λόγω αστυνομικό τμήμα. Όπως αναμενόταν, ο Ρέμπους έχει τις δικές του διασυνδέσεις στο Τάινκασλ.
Παρελθοντικές και παροντικές ιστορίες τέμνονται, όπως συμβαίνει συνήθως στην πλοκή των μυθιστορημάτων του Ian Rankin.
Η Χίλντα Παπαδημητρίου έχει παρατηρήσει κάτι ουσιαστικό σε σχέση με την εποχή στην οποία εντάσσεται το βιβλίο. Με βάση τα δημοσιεύματα και τα πρωτοσέλιδα του Τύπου, το Ηνωμένο Βασίλειο συγκλονίζεται τα τελευταία χρόνια από σκάνδαλα αστυνομικής αυθαιρεσίας. Ο Rankin, πιστός στη συνήθειά του να παρατηρεί τις πολιτικές εξελίξεις, βάζει τον ήρωά του να έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του και τα λάθη του.
Αν και η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τη «δίκη του Ρέμπους», δεν πρόκειται για καφκικό μυθιστόρημα. Σε αντίθεση με τον Τζόζεφ Κ., τον περίφημο ήρωα του Κάφκα, ο οποίος κατηγορείται για κάτι που δεν γνωρίζει, εδώ δεν κατηγορείται κάποιος αθώος. Ο Ρέμπους δικάζεται για κάτι που διέπραξε, και το ξέρει.
Ο Ρέμπους προσλαμβάνεται από τη νέμεσή του, τον μεγαλοκακοποιό Μπιγκ Τζερ Κάφερτι, για να ανακαλύψει κάποιον που μπορεί να είναι επικίνδυνος για τον Κάφερτι. Ξέρουμε από τα προηγούμενα βιβλία ότι ο Ρέμπους μισεί τον Κάφερτι. Μήπως όμως τον προτιμά από τους πιο νέους, άγνωστους και δυνητικά πιο επικίνδυνους κακοποιούς; Ο Ρέμπους μάλλον προτιμά έναν πιο παραδοσιακό τύπο γκάνγκστερ, αυτόν δηλαδή που γνωρίζει πώς να τον αντιμετωπίσει, από τους νεαρότερους, πιο αθέατους και πολύ πιο θανάσιμους τύπους. Αναγνωρίζει επίσης τις παράλληλες τροχιές του ίδιου και του Κάφερτι – είναι και οι δύο άντρες που διανύουν την έβδομη δεκαετία της ζωής τους και αισθάνονται αποσυνδεδεμένοι και αγνοημένοι από έναν κόσμο που τρέχει γύρω τους πιο γρήγορα από αυτούς. Και οι δύο θέτουν τα ίδια ερωτήματα: Μπορώ ακόμη να κάνω τη διαφορά; Έχω ακόμα έναν ρόλο να παίξω σ’ αυτό τον κόσμο;
Αυτή είναι, σε γενικές γραμμές, η πλοκή του Όσα δεν θέλω να πω (A Heart Full of Headstones στο πρωτότυπο), το 24ο μυθιστόρημα στη σειρά με τον συνταξιούχο πια επιθεωρητή Τζον Ρέμπους. Φανατικός μουσικόφιλος και ακαταπόνητος συλλέκτης δίσκων, ο Rankin συνήθως χρησιμοποιεί τίτλους δίσκων ή στίχους τραγουδιών που κάπως σχετίζονται με το story: τα Beggars Banquet (στα ελληνικά: Επικίνδυνες αποστολές στο Εδιμβούργο για τον επιθεωρητή Ρέμπους), Let It Bleed και Black and Blue αντιστοιχούν σε άλμπουμ των αγαπημένων του Rolling Stones, το Exit Music (στα ελληνικά: Τελευταίο τραγούδι για τον Ρέμπους) είναι κομμάτι από το άλμπουμ «OK Computer» των Radiohead, το Rather Be The Devil (στα ελληνικά: Ο διάβολος μόνο ξέρει) προέρχεται από το άλμπουμ «Solid Air» του Σκοτσέζου τραγουδοποιού John Martyn, το Even Dogs in the Wild (στα ελληνικά: Ακόμα και τα άγρια σκυλιά) είναι κομμάτι των Σκοτσέζων The Associates, από τις πολύ ωραίες μπάντες του new wave ήχου των 80s κ.λπ. Αυτή τη φορά χρησιμοποιεί στίχους από το Single Father του σπουδαίου Σκοτσέζου συνθέτη / στιχουργού Jackie Leven (1950-2011), με τον οποίο ήταν στενοί φίλοι: «Got a heart full of headstones as I step down». Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Rankin ανατρέχει στον τραγουδοποιό από τη Γλασκόβη, τον επονομαζόμενο και «Σκοτσέζο Dylan». Αναφορά στον Jackie Leven αποτελεί και ο τίτλος του 18ου μυθιστορήματος της σειράς, Standing in Another Man's Grave (στα ελληνικά: Στον τάφο κάποιου άλλου).
Στο σάουντρακ του Όσα δεν θέλω να πω, πέρα από τους Rolling Stones και τον Van Morrison, «κλασικούς» συντρόφους του Ρέμπους στις μοναχικές ακροάσεις του, ακούμε ακόμα Mott the Hoople, John Lee Hooker, Fleetwood Mac (της blues-rock περιόδου, με τον θρυλικό κιθαρίστα Peter Green), Billy Joel, Rod Stewart, Jeff Beck, Police (μια αναφορά στο «Roxanne»), Manic Street Preachers, Dean Owens. Ο τελευταίος, με καταγωγή από το Λιθ, το επίνειο του Εδιμβούργου, είναι ίσως το πιο καλοκρυμμένο μουσικό μυστικό της Σκοτίας τα τελευταία χρόνια. Παίζει americana με κέλτικη ευαισθησία, κάτι σαν τη σκοτσέζικη εκδοχή των Calexico.
Στο προσωπικό του μπλογκ ο Ian Rankin γράφει: «Οι μουσικές προτιμήσεις ενός ατόμου λένε πολλά για τον χαρακτήρα του. Αν διαβάζεις πρώτη φορά τις περιπέτειες του Ρέμπους, θα αντιληφθείς την ηλικία του, την ταξική καταγωγή και την προσωπικότητά του από τις μουσικές που ακούει. O Leonard Cohen και ο Muddy Waters δείχνουν τον κυκλοθυμικό και εσωστρεφή χαρακτήρα του, οι Rolling Stones την εργατική ταξική του προέλευση και την ηλικία του, και το ότι θεωρεί τον εαυτό του επαναστάτη».
Δημιουργώντας τη Σιβόν Κλαρκ ως βοηθό του Ρέμπους αρχικά, ο Rankin έδωσε στον «παλαιοροκά» ήρωά του την ευκαιρία να μυηθεί σε νεότερα μουσικά στιλ (indie pop / rock, post rock, minimal / electronica κ.λπ.), τα οποία αντιπροσωπεύουν μπάντες όπως οι Belle and Sebastian, οι Cocteau Twins, οι Mogwai, οι Cloth ή οι Boards of Canada. Κάθε μουσική αναφορά στα βιβλία του είναι απολαυστική για τους μουσικόφιλους και προσθέτει κι άλλα νοηματικά επίπεδα στη συνήθως δυσοίωνη ατμόσφαιρα των ιστοριών του Ρέμπους.
Σε ό,τι αφορά τον κεντρικό χαρακτήρα, ο Τζον Ρέμπους δεν είναι πια αυτός που ήταν. Ο χρόνος και οι καταχρήσεις τον έχουν καταβάλει. Έχει αναγκαστεί να κόψει το κάπνισμα εξαιτίας της ΧΑΠ που τον ταλαιπωρεί. Έχει αναγκαστεί, επίσης, να μετριάσει το ποτό, χωρίς όμως να λέει οριστικά «αντίο» στο Macallan, στο Lagavulin ή στο Highland Park. Οι φυσικές του δυνάμεις έχουν υποχωρήσει, δεν μπορεί να ταρακουνήσει ή να τρομάξει έναν αντίπαλο με την άνεση που το έκανε κάποτε. Πιστός στη ρεαλιστική συνθήκη που έθεσε ο δημιουργός του, ο χαρακτήρας έχει αποκτήσει τη δική του ζωή. Ο Ρέμπους είναι ένας λογοτεχνικός ήρωας του αστυνομικού που γερνάει και φθείρεται από μυθιστόρημα σε μυθιστόρημα. Αγκομαχά να ανέβη ακόμα και μια σκάλα και, δυστυχώς γι’ αυτόν, οι περισσότερες παλιές οικίες στην παλιά πόλη του Εδιμβούργου δεν έχουν ασανσέρ. Ίσως γι’ αυτό έχει μετακομίσει πια σε ένα ισόγειο διαμέρισμα στο Μάρτσμοντ, στο νοτιοανατολικό Εδιμβούργο, σε απόσταση δέκα λεπτών με τα πόδια από τη δασώδη έκταση των Μίντοους – όπου διόλου τυχαία εδρεύει η πολυτελής τριώροφη μεζονέτα του Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Ο ένας τους παρακολουθεί τον άλλο.
Ο Ρέμπους έχει επισήμως συνταξιοδοτηθεί, όμως συνεχώς επιστρέφει. Ως λογοτεχνικός χαρακτήρας όμως δεν είναι ένας «άνθρωπος υπεράνω εποχής». Ο Rankin έχει πει ότι πίστευε πως τελικά θα έφτανε σε ένα σημείο που δεν θα μπορούσε πια να γράψει για τον Ρέμπους· όμως ο τελευταίος συνεχίζει να τον εκπλήσσει, γιατί εξακολουθεί να του είναι πολύ χρήσιμος ως χαρακτήρας. Νομίζω ότι, καθώς ο Ρέμπους γερνά και αλλάζει, ο Rankin απολαμβάνει την πρόκληση να γράφει γι’ αυτές τις αλλαγές – συμπεριλαμβανομένης της σωματικής κατάπτωσης του Ρέμπους.
Ο Ρέμπους είναι ένας «τρωτός» χαρακτήρας του αστυνομικού. Είναι γκρινιάρης, ανυπάκουος, και η ξεροκεφαλιά του έχει επιδεινωθεί. Κι όμως, τον αγαπάμε ακριβώς γι’ αυτά – περισσότερο από τους ατσαλάκωτους μπάτσους. Το γεγονός ότι δεν έχει αυταπάτες για τον εαυτό του, για την αστυνομία και για την πολιτικοκοινωνική κατάσταση της χώρας του τον κάνει τελικά τόσο συμπαθή.
Οι επιθεωρητές Σιβόν Κλαρκ και Μάλκολμ Φοξ διερευνούν πλέον τις δικές τους υποθέσεις – ανεξάρτητα από το τι κάνει ο Ρέμπους. Αποκτούν, βιβλίο με το βιβλίο, ξεχωριστή και πιο στιβαρή υπόσταση ως χαρακτήρες. Μετά τη συνταξιοδότηση του Ρέμπους βγαίνουν από τη σκιά του και προβάλλουν πιο έντονα τις ατομικές τους προσωπικότητες. Με τη Σιβόν Κλαρκ ο Rankin έπλασε μια ιδεαλιστική μορφή, ένα πρότυπο της γυναίκας αστυνομικού. Είναι ρεαλιστικός χαρακτήρας, εύστροφη, αποφασιστική και σκληρή όταν πρέπει. Ο Rankin δεν μπήκε στον πειρασμό να τη στήσει σαν σούπερ γκόμενα, με τα χειρότερα αντρικά χαρακτηριστικά.
Αν και τα 24 μυθιστορήματα του Ian Rankin με κεντρικό ήρωα τον επιθεωρητή Τζον Ρέμπους πραγματεύονται πολλαπλές και ποικίλες αυτοτελείς υποθέσεις, θεωρώ ότι συναπαρτίζουν ένα συνεκτικό, αφηγηματικό σύνολο: συναντάμε τον Ρέμπους για πρώτη φορά στο Knots and Crosses το 1987 και τον ακολουθούμε μέχρι την αρχική συνταξιοδότησή του στο Τελευταίο τραγούδι για τον Ρέμπους (2007), πριν επανέλθει στην ενεργό δράση στο Στον τάφο κάποιου άλλου (2012). Μαζί του βλέπουμε το Εδιμβούργο που αλλάζει. Σε ό,τι αφορά τον δυϊσμό που αναφέρθηκε παραπάνω, είναι συναρπαστικό πόσο πολύ μοιάζει (έστω και αν πρόκειται για τα δύο πρόσωπα του Ιανού) ο Ρέμπους στη νέμεσή του, στον τοπικό αρχιγκάνγκστερ Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Ο τελευταίος είναι ένας από τους πιο συναρπαστικούς «κακούς» στην ιστορία του αστυνομικού αφηγήματος, ένας πραγματικά τρομακτικός τύπος. Θα τον τοποθετούσα άνετα πλάι στον Ιρλανδό αρχιφύλακα Ντάντλι Σμιθ του Κουαρτέτου του Λος Άντζελες του James Ellroy.
Η λογοτεχνία του Rankin είναι άμεσα συνδεδεμένη με την πόλη του. Εξάλλου η σύγχρονη πόλη με την ανθρωπογεωγραφία της αποτελεί στις μέρες μας τον καμβά του αστυνομικού αφηγήματος: η Βαρκελώνη του Manuel Vázquez Montalbán, η Μασσαλία του Jean-Claude Izzo και του Gilles Vincent, το Παλέρμο του Andrea Camilleri, η Ουάσινγκτον του George Pelecanos, η Βοστόνη του Lehane Dennis, η Πόλη του Μεξικού του Paco Ignacio Taibo κ.o.κ. Οι χαρακτήρες τους διερευνούν την καρδιά του αστικού ιστού και τις τεκτονικές μετατοπίσεις που επιφέρουν σ’ αυτόν με το πέρασμα του χρόνου οι αλλαγές των παραγωγικών και κοινωνικών σχέσεων.
Αυτές τις αλλαγές παρακολουθεί και η αστυνομική λογοτεχνία του Rankin, ο οποίος γεννήθηκε στο Φάιφ και ζει από τα νεανικά του χρόνια στο Εδιμβούργο. Πιο εμφατικά, στα βιβλία του Rankin πρωταγωνιστεί η ίδια η πόλη, εξατομικευμένη στο πρόσωπο του επιθεωρητή Τζον Ρέμπους. Ο συγγραφέας εξάλλου δηλώνει ότι επέλεξε το είδος του αστυνομικού αφηγήματος ακριβώς για να εξερευνήσει πιο διεισδυτικά την πόλη του, «γιατί ένας αστυνομικός (όπως ο Ρέμπους) έχει καλύτερη πρόσβαση στα αθέατα σημεία της».
Στη λογοτεχνία του Rankin το Εδιμβούργο προσλαμβάνει συμβολισμούς που προσιδιάζουν στη νουβέλα Δόκτωρ Τζέκιλ και Κύριος Χάιντ του Robert Louis Stevenson – ο οποίος με τη σειρά του εμπνεύστηκε την περίφημη αφήγησή του αφενός από το μυθιστόρημα του James Hogg Οι εξομολογήσεις ενός δικαιωμένου αμαρτωλού (επίσης από τα αγαπημένα του Rankin) και αφετέρου από την αληθινή ιστορία του Deacon Brodie: ενός αξιοσέβαστου –στο φως της μέρας– πολίτη του Εδιμβούργου, ο οποίος τα βράδια οργάνωνε διαρρήξεις στα πιο εύπορα σπίτια της πόλης. Τελικά συνελήφθη και απαγχονίστηκε. Ήταν η τελευταία δημόσια εκτέλεση στην ιστορία της σκοτσέζικης πρωτεύουσας (1788), και στο σημείο όπου συνέβη στέκει σήμερα η ομώνυμη παμπ (την οποία φυσικά και έχει επισκεφτεί ο Τζον Ρέμπους).
Όπως και ο Stevenson πριν από αυτόν, έτσι και ο Rankin επιδιώκει να αναδείξει στο έργο του τον δυϊσμό της πόλης του, τη σκοτεινή πλευρά της – και με τον όρο «σκοτεινή» δεν αναφέρομαι στο γοτθικό σκηνικό και στις οργανωμένες τουρ στις κέλτικες κατακόμβες και τα αναρίθμητα μεσαιωνικά alleys, που αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία του εδιμβουργιανού φολκλόρ. Ο Rankin μας υποδεικνύει ότι μια πλευρά της πόλης εν πολλοίς παραμένει αθέατη στους επισκέπτες της: οι τελευταίοι αντικρίζουν μια τέλεια διατηρημένη αρχιτεκτονική, μια λίγο πολύ καλά οργανωμένη πολιτεία, όπου επικρατεί φαινομενική ηρεμία – μια πανέμορφη πόλη-μουσείο. Κι όμως το έγκλημα, μας λέει ο Ιan Rankin, είναι κι εδώ παρόν· μάλιστα, προσλαμβάνει νέες, πιο επικίνδυνες μορφές στα χρόνια της νεοφιλελεύθερης συνθήκης. Η αστυνομική λογοτεχνία του εντοπίζει αυτές τις μεταλλάξεις στο πέρασμα του χρόνου.
Θανάσης Μήνας
Εισήγηση για την εκδήλωση προς τιμήν του Ian Rankin που πραγματοποιήθηκε στις 26 Απριλίου 2024 στο αμφιθέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης, στο πλαίσιο του 5ου Φεστιβάλ Αστυνομικής Λογοτεχνίας Agatha.
Η πλοκή του μυθιστορήματος ξεδιπλώνεται σε δύο αφηγηματικούς χρόνους: Τώρα (Now) και Τότε (Then). Τώρα: O Ρέμπους περνά από δίκη. Τότε: Mια εγκληματική πράξη που δεν τιμωρήθηκε. Τώρα: O Ρέμπους αναλαμβάνει να ανακαλύψει έναν δυνάμει επικίνδυνο τύπο για λογαριασμό του μεγαλοκακοποιού Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Τότε: Η άκρη του νήματος φαίνεται να απολήγει στον Ρέμπους. Τώρα: Η πρώην προστατευόμενη του Ρέμπους και νυν επιθεωρήτρια Σιβόν Κλαρκ αναλαμβάνει μια υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας. Ο θύτης είναι αστυνομικός. Υπηρετεί σε ένα από τα πιο διεφθαρμένα αστυνομικά τμήματα της πόλης, το Τάινκασλ. Ο κατηγορούμενος επικαλείται διαταραχή μετατραυματικού στρες, που προκλήθηκε από την ένταση και το άγχος της δουλειάς του. Κλασική περίπτωση κακοποιητή που αναζητά ελαφρυντικά για τις πράξεις του. Ωστόσο η ενδεχόμενη αποκάλυψη της διαφθοράς και της μάτσο συμπεριφοράς των αστυνομικών του Τάινκασλ απειλεί να αμαυρώσει συνολικά τη δημόσια εικόνα της αστυνομίας του Εδιμβούργου. Η επιθεωρήτρια Κλαρκ διερευνά και αυτή τη διακλάδωση της υπόθεσης και καταφεύγει στην εμπειρία του γερόλυκου Ρέμπους, ο οποίος δεν υπήρξε και ο πιο «καθαρός» μπάτσος στα νιάτα του. «Μαθήματα ρατσισμού, σεξισμού, ψευδομαρτυρίας και συνεργασίας με κακοποιούς» λέει η Σιβόν στον Ρέμπους αναφορικά με το εν λόγω αστυνομικό τμήμα. Όπως αναμενόταν, ο Ρέμπους έχει τις δικές του διασυνδέσεις στο Τάινκασλ.
Παρελθοντικές και παροντικές ιστορίες τέμνονται, όπως συμβαίνει συνήθως στην πλοκή των μυθιστορημάτων του Ian Rankin.
Η Χίλντα Παπαδημητρίου έχει παρατηρήσει κάτι ουσιαστικό σε σχέση με την εποχή στην οποία εντάσσεται το βιβλίο. Με βάση τα δημοσιεύματα και τα πρωτοσέλιδα του Τύπου, το Ηνωμένο Βασίλειο συγκλονίζεται τα τελευταία χρόνια από σκάνδαλα αστυνομικής αυθαιρεσίας. Ο Rankin, πιστός στη συνήθειά του να παρατηρεί τις πολιτικές εξελίξεις, βάζει τον ήρωά του να έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του και τα λάθη του.
Αν και η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τη «δίκη του Ρέμπους», δεν πρόκειται για καφκικό μυθιστόρημα. Σε αντίθεση με τον Τζόζεφ Κ., τον περίφημο ήρωα του Κάφκα, ο οποίος κατηγορείται για κάτι που δεν γνωρίζει, εδώ δεν κατηγορείται κάποιος αθώος. Ο Ρέμπους δικάζεται για κάτι που διέπραξε, και το ξέρει.
Ο Ρέμπους προσλαμβάνεται από τη νέμεσή του, τον μεγαλοκακοποιό Μπιγκ Τζερ Κάφερτι, για να ανακαλύψει κάποιον που μπορεί να είναι επικίνδυνος για τον Κάφερτι. Ξέρουμε από τα προηγούμενα βιβλία ότι ο Ρέμπους μισεί τον Κάφερτι. Μήπως όμως τον προτιμά από τους πιο νέους, άγνωστους και δυνητικά πιο επικίνδυνους κακοποιούς; Ο Ρέμπους μάλλον προτιμά έναν πιο παραδοσιακό τύπο γκάνγκστερ, αυτόν δηλαδή που γνωρίζει πώς να τον αντιμετωπίσει, από τους νεαρότερους, πιο αθέατους και πολύ πιο θανάσιμους τύπους. Αναγνωρίζει επίσης τις παράλληλες τροχιές του ίδιου και του Κάφερτι – είναι και οι δύο άντρες που διανύουν την έβδομη δεκαετία της ζωής τους και αισθάνονται αποσυνδεδεμένοι και αγνοημένοι από έναν κόσμο που τρέχει γύρω τους πιο γρήγορα από αυτούς. Και οι δύο θέτουν τα ίδια ερωτήματα: Μπορώ ακόμη να κάνω τη διαφορά; Έχω ακόμα έναν ρόλο να παίξω σ’ αυτό τον κόσμο;
Αυτή είναι, σε γενικές γραμμές, η πλοκή του Όσα δεν θέλω να πω (A Heart Full of Headstones στο πρωτότυπο), το 24ο μυθιστόρημα στη σειρά με τον συνταξιούχο πια επιθεωρητή Τζον Ρέμπους. Φανατικός μουσικόφιλος και ακαταπόνητος συλλέκτης δίσκων, ο Rankin συνήθως χρησιμοποιεί τίτλους δίσκων ή στίχους τραγουδιών που κάπως σχετίζονται με το story: τα Beggars Banquet (στα ελληνικά: Επικίνδυνες αποστολές στο Εδιμβούργο για τον επιθεωρητή Ρέμπους), Let It Bleed και Black and Blue αντιστοιχούν σε άλμπουμ των αγαπημένων του Rolling Stones, το Exit Music (στα ελληνικά: Τελευταίο τραγούδι για τον Ρέμπους) είναι κομμάτι από το άλμπουμ «OK Computer» των Radiohead, το Rather Be The Devil (στα ελληνικά: Ο διάβολος μόνο ξέρει) προέρχεται από το άλμπουμ «Solid Air» του Σκοτσέζου τραγουδοποιού John Martyn, το Even Dogs in the Wild (στα ελληνικά: Ακόμα και τα άγρια σκυλιά) είναι κομμάτι των Σκοτσέζων The Associates, από τις πολύ ωραίες μπάντες του new wave ήχου των 80s κ.λπ. Αυτή τη φορά χρησιμοποιεί στίχους από το Single Father του σπουδαίου Σκοτσέζου συνθέτη / στιχουργού Jackie Leven (1950-2011), με τον οποίο ήταν στενοί φίλοι: «Got a heart full of headstones as I step down». Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Rankin ανατρέχει στον τραγουδοποιό από τη Γλασκόβη, τον επονομαζόμενο και «Σκοτσέζο Dylan». Αναφορά στον Jackie Leven αποτελεί και ο τίτλος του 18ου μυθιστορήματος της σειράς, Standing in Another Man's Grave (στα ελληνικά: Στον τάφο κάποιου άλλου).
Στο σάουντρακ του Όσα δεν θέλω να πω, πέρα από τους Rolling Stones και τον Van Morrison, «κλασικούς» συντρόφους του Ρέμπους στις μοναχικές ακροάσεις του, ακούμε ακόμα Mott the Hoople, John Lee Hooker, Fleetwood Mac (της blues-rock περιόδου, με τον θρυλικό κιθαρίστα Peter Green), Billy Joel, Rod Stewart, Jeff Beck, Police (μια αναφορά στο «Roxanne»), Manic Street Preachers, Dean Owens. Ο τελευταίος, με καταγωγή από το Λιθ, το επίνειο του Εδιμβούργου, είναι ίσως το πιο καλοκρυμμένο μουσικό μυστικό της Σκοτίας τα τελευταία χρόνια. Παίζει americana με κέλτικη ευαισθησία, κάτι σαν τη σκοτσέζικη εκδοχή των Calexico.
Στο προσωπικό του μπλογκ ο Ian Rankin γράφει: «Οι μουσικές προτιμήσεις ενός ατόμου λένε πολλά για τον χαρακτήρα του. Αν διαβάζεις πρώτη φορά τις περιπέτειες του Ρέμπους, θα αντιληφθείς την ηλικία του, την ταξική καταγωγή και την προσωπικότητά του από τις μουσικές που ακούει. O Leonard Cohen και ο Muddy Waters δείχνουν τον κυκλοθυμικό και εσωστρεφή χαρακτήρα του, οι Rolling Stones την εργατική ταξική του προέλευση και την ηλικία του, και το ότι θεωρεί τον εαυτό του επαναστάτη».
Δημιουργώντας τη Σιβόν Κλαρκ ως βοηθό του Ρέμπους αρχικά, ο Rankin έδωσε στον «παλαιοροκά» ήρωά του την ευκαιρία να μυηθεί σε νεότερα μουσικά στιλ (indie pop / rock, post rock, minimal / electronica κ.λπ.), τα οποία αντιπροσωπεύουν μπάντες όπως οι Belle and Sebastian, οι Cocteau Twins, οι Mogwai, οι Cloth ή οι Boards of Canada. Κάθε μουσική αναφορά στα βιβλία του είναι απολαυστική για τους μουσικόφιλους και προσθέτει κι άλλα νοηματικά επίπεδα στη συνήθως δυσοίωνη ατμόσφαιρα των ιστοριών του Ρέμπους.
Σε ό,τι αφορά τον κεντρικό χαρακτήρα, ο Τζον Ρέμπους δεν είναι πια αυτός που ήταν. Ο χρόνος και οι καταχρήσεις τον έχουν καταβάλει. Έχει αναγκαστεί να κόψει το κάπνισμα εξαιτίας της ΧΑΠ που τον ταλαιπωρεί. Έχει αναγκαστεί, επίσης, να μετριάσει το ποτό, χωρίς όμως να λέει οριστικά «αντίο» στο Macallan, στο Lagavulin ή στο Highland Park. Οι φυσικές του δυνάμεις έχουν υποχωρήσει, δεν μπορεί να ταρακουνήσει ή να τρομάξει έναν αντίπαλο με την άνεση που το έκανε κάποτε. Πιστός στη ρεαλιστική συνθήκη που έθεσε ο δημιουργός του, ο χαρακτήρας έχει αποκτήσει τη δική του ζωή. Ο Ρέμπους είναι ένας λογοτεχνικός ήρωας του αστυνομικού που γερνάει και φθείρεται από μυθιστόρημα σε μυθιστόρημα. Αγκομαχά να ανέβη ακόμα και μια σκάλα και, δυστυχώς γι’ αυτόν, οι περισσότερες παλιές οικίες στην παλιά πόλη του Εδιμβούργου δεν έχουν ασανσέρ. Ίσως γι’ αυτό έχει μετακομίσει πια σε ένα ισόγειο διαμέρισμα στο Μάρτσμοντ, στο νοτιοανατολικό Εδιμβούργο, σε απόσταση δέκα λεπτών με τα πόδια από τη δασώδη έκταση των Μίντοους – όπου διόλου τυχαία εδρεύει η πολυτελής τριώροφη μεζονέτα του Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Ο ένας τους παρακολουθεί τον άλλο.
Ο Ρέμπους έχει επισήμως συνταξιοδοτηθεί, όμως συνεχώς επιστρέφει. Ως λογοτεχνικός χαρακτήρας όμως δεν είναι ένας «άνθρωπος υπεράνω εποχής». Ο Rankin έχει πει ότι πίστευε πως τελικά θα έφτανε σε ένα σημείο που δεν θα μπορούσε πια να γράψει για τον Ρέμπους· όμως ο τελευταίος συνεχίζει να τον εκπλήσσει, γιατί εξακολουθεί να του είναι πολύ χρήσιμος ως χαρακτήρας. Νομίζω ότι, καθώς ο Ρέμπους γερνά και αλλάζει, ο Rankin απολαμβάνει την πρόκληση να γράφει γι’ αυτές τις αλλαγές – συμπεριλαμβανομένης της σωματικής κατάπτωσης του Ρέμπους.
Ο Ρέμπους είναι ένας «τρωτός» χαρακτήρας του αστυνομικού. Είναι γκρινιάρης, ανυπάκουος, και η ξεροκεφαλιά του έχει επιδεινωθεί. Κι όμως, τον αγαπάμε ακριβώς γι’ αυτά – περισσότερο από τους ατσαλάκωτους μπάτσους. Το γεγονός ότι δεν έχει αυταπάτες για τον εαυτό του, για την αστυνομία και για την πολιτικοκοινωνική κατάσταση της χώρας του τον κάνει τελικά τόσο συμπαθή.
Οι επιθεωρητές Σιβόν Κλαρκ και Μάλκολμ Φοξ διερευνούν πλέον τις δικές τους υποθέσεις – ανεξάρτητα από το τι κάνει ο Ρέμπους. Αποκτούν, βιβλίο με το βιβλίο, ξεχωριστή και πιο στιβαρή υπόσταση ως χαρακτήρες. Μετά τη συνταξιοδότηση του Ρέμπους βγαίνουν από τη σκιά του και προβάλλουν πιο έντονα τις ατομικές τους προσωπικότητες. Με τη Σιβόν Κλαρκ ο Rankin έπλασε μια ιδεαλιστική μορφή, ένα πρότυπο της γυναίκας αστυνομικού. Είναι ρεαλιστικός χαρακτήρας, εύστροφη, αποφασιστική και σκληρή όταν πρέπει. Ο Rankin δεν μπήκε στον πειρασμό να τη στήσει σαν σούπερ γκόμενα, με τα χειρότερα αντρικά χαρακτηριστικά.
Αν και τα 24 μυθιστορήματα του Ian Rankin με κεντρικό ήρωα τον επιθεωρητή Τζον Ρέμπους πραγματεύονται πολλαπλές και ποικίλες αυτοτελείς υποθέσεις, θεωρώ ότι συναπαρτίζουν ένα συνεκτικό, αφηγηματικό σύνολο: συναντάμε τον Ρέμπους για πρώτη φορά στο Knots and Crosses το 1987 και τον ακολουθούμε μέχρι την αρχική συνταξιοδότησή του στο Τελευταίο τραγούδι για τον Ρέμπους (2007), πριν επανέλθει στην ενεργό δράση στο Στον τάφο κάποιου άλλου (2012). Μαζί του βλέπουμε το Εδιμβούργο που αλλάζει. Σε ό,τι αφορά τον δυϊσμό που αναφέρθηκε παραπάνω, είναι συναρπαστικό πόσο πολύ μοιάζει (έστω και αν πρόκειται για τα δύο πρόσωπα του Ιανού) ο Ρέμπους στη νέμεσή του, στον τοπικό αρχιγκάνγκστερ Μπιγκ Τζερ Κάφερτι. Ο τελευταίος είναι ένας από τους πιο συναρπαστικούς «κακούς» στην ιστορία του αστυνομικού αφηγήματος, ένας πραγματικά τρομακτικός τύπος. Θα τον τοποθετούσα άνετα πλάι στον Ιρλανδό αρχιφύλακα Ντάντλι Σμιθ του Κουαρτέτου του Λος Άντζελες του James Ellroy.
Η λογοτεχνία του Rankin είναι άμεσα συνδεδεμένη με την πόλη του. Εξάλλου η σύγχρονη πόλη με την ανθρωπογεωγραφία της αποτελεί στις μέρες μας τον καμβά του αστυνομικού αφηγήματος: η Βαρκελώνη του Manuel Vázquez Montalbán, η Μασσαλία του Jean-Claude Izzo και του Gilles Vincent, το Παλέρμο του Andrea Camilleri, η Ουάσινγκτον του George Pelecanos, η Βοστόνη του Lehane Dennis, η Πόλη του Μεξικού του Paco Ignacio Taibo κ.o.κ. Οι χαρακτήρες τους διερευνούν την καρδιά του αστικού ιστού και τις τεκτονικές μετατοπίσεις που επιφέρουν σ’ αυτόν με το πέρασμα του χρόνου οι αλλαγές των παραγωγικών και κοινωνικών σχέσεων.
Αυτές τις αλλαγές παρακολουθεί και η αστυνομική λογοτεχνία του Rankin, ο οποίος γεννήθηκε στο Φάιφ και ζει από τα νεανικά του χρόνια στο Εδιμβούργο. Πιο εμφατικά, στα βιβλία του Rankin πρωταγωνιστεί η ίδια η πόλη, εξατομικευμένη στο πρόσωπο του επιθεωρητή Τζον Ρέμπους. Ο συγγραφέας εξάλλου δηλώνει ότι επέλεξε το είδος του αστυνομικού αφηγήματος ακριβώς για να εξερευνήσει πιο διεισδυτικά την πόλη του, «γιατί ένας αστυνομικός (όπως ο Ρέμπους) έχει καλύτερη πρόσβαση στα αθέατα σημεία της».
Στη λογοτεχνία του Rankin το Εδιμβούργο προσλαμβάνει συμβολισμούς που προσιδιάζουν στη νουβέλα Δόκτωρ Τζέκιλ και Κύριος Χάιντ του Robert Louis Stevenson – ο οποίος με τη σειρά του εμπνεύστηκε την περίφημη αφήγησή του αφενός από το μυθιστόρημα του James Hogg Οι εξομολογήσεις ενός δικαιωμένου αμαρτωλού (επίσης από τα αγαπημένα του Rankin) και αφετέρου από την αληθινή ιστορία του Deacon Brodie: ενός αξιοσέβαστου –στο φως της μέρας– πολίτη του Εδιμβούργου, ο οποίος τα βράδια οργάνωνε διαρρήξεις στα πιο εύπορα σπίτια της πόλης. Τελικά συνελήφθη και απαγχονίστηκε. Ήταν η τελευταία δημόσια εκτέλεση στην ιστορία της σκοτσέζικης πρωτεύουσας (1788), και στο σημείο όπου συνέβη στέκει σήμερα η ομώνυμη παμπ (την οποία φυσικά και έχει επισκεφτεί ο Τζον Ρέμπους).
Όπως και ο Stevenson πριν από αυτόν, έτσι και ο Rankin επιδιώκει να αναδείξει στο έργο του τον δυϊσμό της πόλης του, τη σκοτεινή πλευρά της – και με τον όρο «σκοτεινή» δεν αναφέρομαι στο γοτθικό σκηνικό και στις οργανωμένες τουρ στις κέλτικες κατακόμβες και τα αναρίθμητα μεσαιωνικά alleys, που αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία του εδιμβουργιανού φολκλόρ. Ο Rankin μας υποδεικνύει ότι μια πλευρά της πόλης εν πολλοίς παραμένει αθέατη στους επισκέπτες της: οι τελευταίοι αντικρίζουν μια τέλεια διατηρημένη αρχιτεκτονική, μια λίγο πολύ καλά οργανωμένη πολιτεία, όπου επικρατεί φαινομενική ηρεμία – μια πανέμορφη πόλη-μουσείο. Κι όμως το έγκλημα, μας λέει ο Ιan Rankin, είναι κι εδώ παρόν· μάλιστα, προσλαμβάνει νέες, πιο επικίνδυνες μορφές στα χρόνια της νεοφιλελεύθερης συνθήκης. Η αστυνομική λογοτεχνία του εντοπίζει αυτές τις μεταλλάξεις στο πέρασμα του χρόνου.
Θανάσης Μήνας
Εισήγηση για την εκδήλωση προς τιμήν του Ian Rankin που πραγματοποιήθηκε στις 26 Απριλίου 2024 στο αμφιθέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης, στο πλαίσιο του 5ου Φεστιβάλ Αστυνομικής Λογοτεχνίας Agatha.
