0
Ο αφηγηματικός πλούτος της ιρλανδικής λογοτεχνίας
Συγγραφείς και έργα που αξίζει να γνωρίσουμε.
Εδώ και αιώνες η Ιρλανδία έχει κατακτήσει μια ξεχωριστή θέση στον παγκόσμιο λογοτεχνικό χάρτη. Η αγάπη για τις ιστορίες και τη δύναμη της γλώσσας είναι βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα της· η αφήγηση δεν είναι απλώς μια μορφή τέχνης, αλλά ένα μέσο αντίληψης του κόσμου.
Η προφορική παράδοση είχε, και εξακολουθεί να έχει, σημαντικό ρόλο στη ζωή των Ιρλανδών. Ιστορίες περνούσαν από γενιά σε γενιά, διαφυλάσσοντας μνήμες, αξίες και τα ίχνη μιας συλλογικής ταυτότητας. Οι seanchaís, οι παραδοσιακοί αφηγητές, κράτησαν ζωντανή αυτή την κληρονομιά, μετατρέποντας την αφήγηση σε κοινωνικό γεγονός, σε χώρο συνάντησης και κοινής εμπειρίας.
Η παράδοση αυτή δεν χάθηκε ποτέ· διαποτίζει ακόμα και σήμερα την καθημερινή επικοινωνία στη χώρα αυτή. Στα ιρλανδικά, η φράση «Cad é an scéal?» χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να ρωτήσουμε «τι κάνεις;», αλλά στην κυριολεξία σημαίνει «ποια είναι η ιστορία;». Μέσα από αυτή τη βαθιά σχέση μεταξύ γλώσσας και αφήγησης γεννήθηκε μία από τις πιο ζωντανές λογοτεχνικές παραδόσεις του κόσμου. Από τα κλασικά έργα που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη λογοτεχνία μέχρι τις σημερινές φωνές που συνεχίζουν να πειραματίζονται με τη φόρμα και τη γλώσσα, η ιρλανδική λογοτεχνία παραμένει τολμηρή, ανθρώπινη και πολύ συγκινητική.
Αυτός είναι και ο πλούτος που συχνά αναγνωρίζουν ότι έχει η ιρλανδική πρόζα: έργα που μας θυμίζουν πως οι ιστορίες δεν είναι απλώς λέξεις γραμμένες στο χαρτί, αλλά τρόποι για να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Γιατί στην Ιρλανδία –κατ’ επέκταση, και στη λογοτεχνία της– κάθε ερώτηση ξεκινά πάντα από το ίδιο σημείο: «Ποια είναι η ιστορία;».
Oscar Wilde
Ο Oscar Wilde επηρέασε σημαντικά τη λογοτεχνία και την κουλτούρα της εποχής του σε ό,τι αφορά την αισθητική της τέχνης, τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την ηθική, και τη χρήση του πνεύματος στη λογοτεχνία και το θέατρο.
Ως προς την ιδέα ότι η τέχνη δεν οφείλει να είναι «ηθική», στα τέλη του 19ου αιώνα κυριαρχούσε η άποψη ότι η λογοτεχνία θα έπρεπε να έχει διδακτικό χαρακτήρα ή να εξυπηρετεί κοινωνικούς σκοπούς. Ο Wilde, επηρεασμένος από το κίνημα του αισθητισμού, υποστήριξε το ριζοσπαστικό για την εποχή σύνθημα «Art for art’s sake», η τέχνη υπάρχει για την ομορφιά και τη μορφή της, και όχι για να ηθικολογεί.
Στον πρόλογο του αριστουργήματός του με τίτλο Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι ο συγγραφέας επισημαίνει χαρακτηριστικά:
«Δεν υπάρχουν ηθικά ή ανήθικα βιβλία. Τα βιβλία είναι ή καλογραµµένα ή κακογραµµένα».
Αυτή η θέση κλόνισε βαθιά τη βικτοριανή ηθική.
Ο James Joyce άλλαξε ριζικά τη λογοτεχνία του 20ού αιώνα, και κυρίως τον τρόπο αφήγησης της ανθρώπινης εμπειρίας. Τον 19ο αιώνα στο επίκεντρο βρίσκονταν η πλοκή και η κοινωνία, τον 20ό αιώνα όμως ο Joyce στράφηκε προς τη συνείδηση, τη γλώσσα και τη φόρμα. Όπως και η Virginia Woolf στην Αγγλία, έτσι και ο Ιρλανδός Joyce άλλαξε για πάντα τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το μυθιστόρημα.
«Μια νέα γενιά μεγαλώνει ανάμεσά μας, μια γενιά που εμφορείται από νέες ιδέες και νέες αρχές. Είναι σοβαρές κι ενθουσιώδεις αυτές οι νέες ιδέες, κι ο ενθουσιασμός τους, ακόμα κι όταν παίρνει λάθος κατεύθυνση, είναι, πιστεύω, ειλικρινής».
James Joyce, Οι νεκροί
Η πολυβραβευμένη Claire Keegan ανανέωσε τη σύγχρονη ιρλανδική λογοτεχνία με έναν φαινομενικά απλό αλλά ριζοσπαστικό τρόπο, καθώς στράφηκε στη δύναμη της σιωπής, της οικονομίας και της λεπτομέρειας.
Σε μια εποχή που τα μυθιστορήματα γίνονται ολοένα και πιο εκτενή, η Keegan επιλέγει τη λιτότητα. Στα έργα της, που έχουν γίνει μπεστ σέλερ, δημιουργεί ολόκληρους κόσμους σε λίγες μόνο σελίδες. Κάθε λέξη είναι ζυγισμένη και προσεκτικά τοποθετημένη εκεί όπου πρέπει. Οι ιστορίες της κινούνται συχνά γύρω από όσα δεν λέγονται. Παύσεις, βλέμματα και μικρές, ανεπαίσθητες κινήσεις αποκτούν βαρύτητα σχεδόν όσο και τα γεγονότα, διαμορφώνοντας έτσι έναν αφηγηματικό χώρο όπου οι αναγνώστες καλούνται να έχουν ενεργό συμμετοχή.
Με τα βιβλία της, που όλα εκτυλίσσονται στην Ιρλανδία, και την απλή ζωή των πρωταγωνιστών της, η Keegan αναδεικνύει σπουδαία ηθικά ερωτήματα, που έχουν σχέση με την ευθύνη, τη σιωπηρή συνενοχή, την καλοσύνη, το θάρρος. Η δραματικότητα των ιστοριών της δεν ανιχνεύεται στα μεγάλα γεγονότα, αλλά σε μια μικρή πράξη που μπορεί να αλλάξει τα πάντα.
«Μπορεί να μην τη βρουν ποτέ. Μπορεί να μην τους ξαναδεί ποτέ. Δεν είχε σημασία. Μπορούσε να δει τα χνότα της στο σκοτάδι, ένιωθε το κρύο να σφίγγει το κεφάλι της. Οι πρώτες αχτίδες άρχισαν να πέφτουν πάνω της, ένας ψυχρός, νωχελικός ήλιος ξάσπριζε την ανατολή... Σκέφτηκε την Ανταρκτική, το χιόνι και τον πάγο, και τα σώματα των νεκρών εξερευνητών. Κι έπειτα σκέφτηκε την Κόλαση κι έπειτα την αιωνιότητα».
Claire Keegan, Ανταρκτική
Ο Garrett Carr, συγγραφέας και ακαδημαϊκός με σημαντική πορεία στη νεανική λογοτεχνία, έκανε δυναμική είσοδο και στη λογοτεχνία ενηλίκων με το Αγόρι από τη θάλασσα, ένα αστείο και πολύ συγκινητικό μυθιστόρημα, μια πραγματικά ελπιδοφόρα ιστορία.
Με γοητευτικό ύφος και μια τρυφερή ματιά πάνω στους ανθρώπους και τις κοινότητες που δοκιμάζονται από την Ιστορία, το βιβλίο αυτό θυμίζει την ατμόσφαιρα της ταινίας Τα πνεύματα του Ινισέριν, χωρίς όμως τη βία της. Η συλλογική φωνή που διατρέχει την αφήγηση αναδεικνύει την καθοριστική δύναμη της μνήμης και της κοινότητας.
«Η πόλη μας δεν ήταν απλώς μια πόλη, ήταν τρόπος σκέψης και πεπρωμένο. Ξέραμε ότι υπήρχαν πιο ευχάριστα και πιο φιλόξενα μέρη, τα βλέπαμε στην τηλεόραση, σε σύγκριση με την πόλη μας όμως μας φαίνονταν πληκτικά. Το σούρουπο οι γλάροι διέγραφαν κύκλους πάνω από τις τράτες που επέστρεφαν και ο πύρινος πορτοκαλής ήλιος βυθιζόταν στη θάλασσα δίνοντάς μας μια αίσθηση για τη θέση μας πάνω στη στρογγυλή Γη».
Garrett Carr, Το αγόρι από τη θάλασσα
Η Elaine Garvey είναι μια σημαντική νέα φωνή της ιρλανδικής πρόζας. Διηγήματά της έχουν δημοσιευτεί στο The Dublin Review και το Winter Papers, ενώ έχει λάβει επίσης το σημαντικό βραβείο Agility από το Arts Council of Ireland.
Το βεστιάριο, το πρώτο της μυθιστόρημα, στρέφει το βλέμμα σε ανθρώπους και μορφές εργασίας που συνήθως παραμένουν στην αφάνεια. Μέσα από τον κόσμο του θεάτρου, και συγκεκριμένα την ενδυματολογία, το μυθιστόρημα φωτίζει τη σιωπηλή, συχνά γυναικεία, εργασία που στηρίζει την καλλιτεχνική δημιουργία χωρίς να βρίσκεται ποτέ στο προσκήνιο. Ταυτόχρονα, καταγράφει με ευαισθησία την επισφάλεια και την αβεβαιότητα που βιώνουν οι εργαζόμενοι στον τομέα του πολιτισμού, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, ενώ μιλάει για τη φιλία, τη φροντίδα, τη μικρή κοινότητα που σχηματίζεται πίσω από τη θεατρική σκηνή. Έτσι, το μυθιστόρημα αυτό αναδεικνύει την αξία των ανθρώπων που βρίσκονται πίσω από την αυλαία και δίνει φωνή σε ιστορίες που σπάνια ακούγονται.
Η Garvey υπογράφει ένα μυθιστόρημα για την αποδοχή του παρελθόντος, το θάρρος να αλλάξουμε το παρόν και τις αμφιβολίες για το μέλλον που έρχεται. Μια ιστορία γοητευτική και άγρια, σπαρακτική και τελικά γεμάτη ελπίδα, με γραφή τόσο κοφτερή όσο το ψαλίδι μιας μοδίστρας.
«Γυναίκες συμπιεσμένες σε κορσέδες, με εκτεθειμένα ντεκολτέ, φορτωμένες με τόσο ύφασμα που θα έφτανε να ντύσει ένα σετ επίπλων. Το βάρος των ρούχων τους. Τι ζημιά να προκαλούσε στα χέρια η δημιουργία αυτών των ενδυμασιών;»
Elaine Garvey, Το βεστιάριο
Η Ιρλανδία έχει σημαντική παρουσία και στον χώρο του αστυνομικού μυθιστορήματος, με κύρια εκπρόσωπο την Tana French. Συστήθηκε στο αναγνωστικό κοινό το 2007 και μέχρι σήμερα έχει τιμηθεί με τα βραβεία Edgar, Anthony, Macavity, Barry και IVCA Clarion. Μάλιστα, η εφημερίδα The Independent την έχει χαρακτηρίσει ως την «Πρώτη Κυρία του ιρλανδικού crime».
Η Tana French με τις υποθέσεις του Τμήματος Ανθρωποκτονιών του Δουβλίνου φωτίζει κάθε φορά τη ζωή ενός διαφορετικού πρωταγωνιστή, ενώ γράφει ιστορίες που εντυπωσιάζουν με το σασπένς και την απειλή που κρύβουν σε κάθε σελίδα.
Ο Ερευνητής, μπεστ σέλερ των New York Times, ξεχώρισε και για τους χαρακτήρες του, και για την ένταση και την αγωνία που κρύβει κάθε σελίδα. Ο Κυνηγός, το δεύτερο βιβλίο της σειράς με πρωταγωνιστή τον πρώην ντετέκτιβ Καλ Χούπερ, είναι ένα ατμοσφαιρικό ψυχογράφημα μιας κλειστής κοινωνίας, όπου ξεδιπλώνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις των ηρώων, με ευρηματική γλώσσα και ανεπιτήδευτη προφορικότητα. Η Tana French ανάγει την αστυνομική λογοτεχνία σε πραγματική τέχνη, συνδυάζοντας την αγωνία, το ψυχολογικό πορτρέτο των ηρώων και την κοινωνική ανάλυση, δημιουργώντας έτσι ιστορίες με έντονο σασπένς.
«Το να είναι βαρετός είναι ένας από τους κύριους στόχους του Καλ. Στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ένα ή περισσότερα στοιχεία παρέμεναν διαρκώς ενδιαφέροντα, σε σημείο που η νωθρότητα έπαιρνε μια απλησίαστη λάμψη στο τέλος του ουράνιου τόξου. Από τότε που τελικά την κατέκτησε, απολαμβάνει κάθε δευτερόλεπτο».
Tana French, Ο κυνηγός
«Και η ιστορία συνεχίζεται…»
Σχετικά άρθρα
