Μετανάστευση και αλήθεια: Μια επιστημονική προτροπή για σκέψη

Στο νέο του βιβλίο, Μετανάστευση: 22 μύθοι και τι κρύβεται πίσω από αυτούς, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και Καθηγητής Μετανάστευσης και Ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ Hein de Haas συνοψίζει τρεις δεκαετίες πρωτογενούς έρευνας και μας προτρέπει να επανεξετάσουμε όλα όσα θεωρούμε δεδομένα σε σχέση με τη μετανάστευση, αλλά και να πάρουμε σαφή θέση απέναντι στο φλέγον αυτό ζήτημα.

Στο βιβλίο του επιχειρεί να αποδομήσει τους πιο διαδεδομένους μύθους γύρω από τη μετανάστευση. Καθένα από τα 22 κεφάλαια επικεντρώνεται σε έναν μύθο και εξετάζει πώς αυτός προέκυψε και ποια συμφέροντα εξυπηρετεί, αλλά και τι πραγματικά ισχύει με βάση έγκριτες μελέτες και διασταυρωμένα δεδομένα.
Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του De Haas είναι ότι εκθέτει τα λογικά κενά και των δύο πλευρών, χωρίς όμως να διατηρεί ουδέτερη στάση. Μόνο όποιος διατηρεί για τη μετανάστευση απόψεις που διακρίνονται από τις πιο λεπτές αποχρώσεις μπορεί να διατυπώσει μια ξεκάθαρη και ειλικρινή θέση. Η λεπτομερής ανάλυση δεν είναι υπεκφυγή αλλά προϋπόθεση κατανόησης.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό στοιχείο της έρευνάς του αποτελεί η αποκάλυψη ότι η έντονη πολιτική πόλωση γύρω από το ζήτημα της μετανάστευσης δεν αντανακλά απαραίτητα τις απόψεις της πλειονότητας των πολιτών. Ο κόσμος, σε μεγάλο βαθμό, δεν είναι τόσο απόλυτος όσο παρουσιάζουν τα ΜΜΕ και οι κυβερνήσεις που συχνά επιλέγουν να προβάλλουν μια απλοϊκή και διχαστική εικόνα, εξυπηρετώντας πολιτικές σκοπιμότητες. Οι εικόνες που κυριαρχούν στα δελτία ειδήσεων παρουσιάζουν τη μετανάστευση ως ένα φαινόμενο χωρίς προηγούμενο, έναν «τοξικό συνδυασμό φτώχειας, ανισότητας, βίας, καταπίεσης, κλιματικής αλλαγής και ανεξέλεγκτης αύξησης του πληθυσμού». Κι όμως, ο De Haas επισημαίνει πως η κίνηση των ανθρώπων είναι διαχρονικό φαινόμενο: υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει. Το να δηλώνει κανείς απλώς «υπέρ» ή «κατά» της μετανάστευσης είναι τόσο οξύμωρο όσο το να δηλώνει «υπέρ» ή «κατά» της οικονομίας ή των αγορών.

Η μετανάστευση δεν αφορά μόνο την πολιτική ή την οικονομία. Γι’ αυτό και ο συγγραφέας επεκτείνει την ανάλυσή του σε πεδία όπως η ανθρωπολογία, η κοινωνιολογία, η γεωγραφία, η δημογραφία, τα οικονομικά, η ιστορία, η νομική και η ψυχολογία, με στόχο να δώσει μια πολυδιάστατη και επιστημονικά τεκμηριωμένη εικόνα.
Από τη μια πλευρά του δημόσιου διαλόγου κυριαρχεί η ιδέα της «μεταναστευτικής κρίσης», που απαιτεί αυστηρότερη φύλαξη συνόρων και προγράμματα μετεγκατάστασης. Από την άλλη, προβάλλεται το επιχείρημα πως η μετανάστευση ευνοεί την ανάπτυξη στις χώρες προέλευσης. Ο De Haas δείχνει ότι πολλές από τις μεταναστευτικές πολιτικές και τις πολιτικές ενσωμάτωσης των μεταναστών αποτυγχάνουν και συχνά προκαλούν τα προβλήματα που ισχυρίζονται ότι θέλουν να λύσουν, καθώς στηρίζονται σε ψευδείς υποθέσεις –σε μύθους– και όχι σε πραγματικά δεδομένα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Ηνωμένο Βασίλειο. Τα χρόνια που ακολούθησαν του λεγόμενου Brexit η μετανάστευση έφτασε στα υψηλότερα επίπεδα της ιστορίας του. Το Brexit, αντί να μειώσει, ενίσχυσε την απόφαση πολλών εργαζομένων, κυρίως από την Πολωνία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, να παραμείνουν μόνιμα στη χώρα. Παράλληλα, η παράνομη μετανάστευση εξακολουθεί να έχει βαρύ κόστος σε ανθρώπινο πόνο και ζωές που χάνονται στα σύνορα.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η μετανάστευση. Είναι ο τρόπος που τη συζητάμε και οι πολιτικές που τη διαχειρίζονται. Δεν αρκεί να μιλάμε για το τι «πρέπει» να είναι η μετανάστευση· πρέπει οπωσδήποτε να δούμε τι πραγματικά είναι. Και αυτό απαιτεί προσέγγιση επιστημονική και όχι ηθικολογική.

Ο συγγραφέας αναφέρει στην εισαγωγή του βιβλίου:
«Έγραψα αυτό το βιβλίο επειδή ένιωθα βαθιά μέσα μου πως ήταν κάτι το επιτακτικό. Πολλές είναι οι ακαδημαϊκές έρευνες για τη μετανάστευση αλλά ελάχιστες από αυτές έχουν καταφέρει να επηρεάσουν τη δημόσια διαβούλευση και συζήτηση ή τις δημόσιες πολιτικές που προτείνουν οι πολιτικοί και οι διεθνείς οργανισμοί, κάτι που εξηγεί εν μέρει γιατί οι πολιτικές αυτές συχνά αποτυγχάνουν ή φέρνουν και αντίθετα αποτελέσματα από τα προσδοκώμενα. Από τις πολυετείς μου έρευνες, τις οποίες έχω μοιραστεί με το κοινό, τις δημόσιες διαλέξεις μου και τις συνεργασίες μου με κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς, έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, αν θέλουμε να αλλάξει ο τόνος και να αναβαθμιστεί η ποιότητα των συζητήσεων, δεν αρκεί να λέμε την αλήθεια στην εξουσία.
Με άλλα λόγια, διαδίδοντας απλώς τα «γεγονότα», δεν πετυχαίνεις τίποτα. Οι πολιτικοί, καθώς και όσοι άλλοι χαράζουν δημόσια πολιτική, θα αγνοήσουν τα γεγονότα που θεωρούν άβολα. Για παράδειγμα, έπειτα από διαλέξεις μου σε ανώτερα πολιτικά στελέχη, τα βλέπω να έρχονται συνήθως με ενθουσιασμό προς το μέρος μου κατά τη διάρκεια της δεξίωσης και να με συγχαίρουν για τη «συναρπαστική παρουσίαση», πετώντας όμως αμέσως και το αστειάκι: «Δεν θα μπορούσαμε ποτέ να εφαρμόσουμε τις ιδέες σου, επειδή θα ήταν πολιτική αυτοκτονία». Γι’ αυτό και ο σκοπός μου με το παρόν βιβλίο είναι να φτάσω απευθείας σ’ εσάς, το αναγνωστικό κοινό, και να σας εφοδιάσω με τη γνώση που θα σας επιτρέψει να εξετάζετε κριτικά και ενδελεχώς τους ισχυρισμούς των πολιτικών, των τηλεοπτικών σχολιαστών και των ειδικών, και να αντιλαμβάνεστε τις διάφορες μορφές παραπληροφόρησης και προπαγάνδας που μαστίζουν αυτό το ζήτημα».

Βρείτε ΕΔΩ τα περιεχόμενα και ξεφυλλίστε κάποιες σελίδες του βιβλίου.