Η αθέατη ιστορία του καλοκαιριού του 1974
Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό [Σχολιασμένα]: Ιούλιος-Αύγουστος 1974 είναι ο τίτλος του τόμου που ρίχνει φως σε ένα ζήτημα που ακόμα και σήμερα προκαλεί συζητήσεις αλλά και πολύ πόνο.
Τον Νοέμβριο του 2024, 50 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στη Κύπρο, η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) αποχαρακτήρισε 58 δελτία που είχαν συντάξει τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 τα αρμόδια στελέχη της ΚΥΠ στην Κύπρο. Πρώτη φορά οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες προέβησαν σε δημοσιοποίηση αρχειακού υλικού τους, το οποίο απέδωσαν στην ιστορική έρευνα, αλλά και σε όλους όσοι θέλουν να εμβαθύνουν.
Ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος, υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, σχολιάζει τις 58 αυτές εκθέσεις, επιχειρώντας να δώσει ένα σαφές σχήμα στα γεγονότα που οδήγησαν στο πραξικόπημα εναντίον του αρχιεπισκόπου Μακαρίου, Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, και στις εμφύλιες συγκρούσεις που ξέσπασαν στο νησί, με τραγική κατάληξη την κατάληψη σχεδόν του 37% του εδάφους του από τις δυνάμεις του «Αττίλα» κατά τις δύο φάσεις της επιχείρησης, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974.
Μέσα από τις εκθέσεις της τότε ΚΥΠ παρακολουθούμε τη στάση της Τουρκίας και τις μετακινήσεις των στρατιωτικών μονάδων της σε Ανατολική Θράκη, Δυτικά Παράλια, έως τα σύνορα με τη Συρία, τις εσωτερικές συγκρούσεις εντός της ελληνοκυπριακής κοινότητας, τη δίωξη των αντιμακαριακών στοιχείων, τις κινήσεις των Τουρκοκυπρίων και την πολεμική προετοιμασία εκ μέρους της Τουρκίας, την προσπάθεια του Μακαρίου να περιορίσει την παρουσία των Ελλαδιτών αξιωματικών στο νησί, προκειμένου να αποδεσμευτεί από τον ασφυκτικό έλεγχο της χούντας.
Μολονότι τα δελτία δεν καταγράφουν ευθέως τη συνωμοτική λειτουργία της δικτατορίας, η ψυχρότητα με την οποία διατυπώνονται αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ένα κράτος που λειτουργούσε σχεδόν αποκλειστικά με όρους συνωμοσίας και όχι με όρους στρατιωτικής και πολιτικής ικανότητας.
Στην έκδοση, την οποία προλογίζει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Αλέξης Παπαχελάς, περιλαμβάνεται και πλούσιο υλικό από το προσωπικό αρχείο του αντιστράτηγου ε.α. Γεωργίου Τσουμή, υψηλόβαθμου στελέχους της ΚΥΠ στη Λευκωσία την περίοδο 1973-1976. Μέσα από τα σπάνια αυτά ντοκουμέντα και τον εκτενή σχολιασμό του Τάσου Σακελλαρόπουλου αντιλαμβανόμαστε πλήρως την ασυνεννοησία που υπήρχε τότε μεταξύ της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας και των μυστικών υπηρεσιών στην Ελλάδα, την πολιτική τύφλωση και την πλήρη αδυναμία του «αφανούς» δικτάτορα Ιωαννίδη και της συνωμοτικής ομάδας του να αντιδράσουν εγκαίρως.
Όπως αποδεικνύεται και από άλλες πηγές, όπως η αποκαλυπτική μελέτη του Αλέξη Παπαχελά Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, η ηγεσία του Ιωαννίδη δεν είχε ούτε συνοχή ούτε πραγματική εικόνα του τι συνέβαινε στο νησί. Το αποτέλεσμα ήταν η συνωμοτική ευχέρεια να συνυπάρχει με την πλήρη πολιτική και στρατιωτική ανεπάρκεια.
Γιατί είναι σημαντική η δημοσίευση αυτών των ντοκουμέντων
Η αποκάλυψη των δελτίων πληροφοριών και των σημαντικών εγγράφων και διαβαθμισμένων σημάτων από το προσωπικό αρχείο του Γεωργίου Τσουμή σηματοδοτούν έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης του παρελθόντος: όχι ως κάτι προς απόκρυψη, αλλά ως αναγκαίο αντικείμενο δημόσιας μνήμης και επιστημονικής έρευνας.
Ο Αλέξης Παπαχελάς επισημαίνει χαρακτηριστικά στον πρόλογο της έκδοσης:
«Η Ελλάδα είναι πια ώριμη να δει μέσα από αυτά την αλήθεια, όσο κι αν συνεχίζει να μας θυμώνει και να μας πληγώνει. Και επίσης διαθέτει αντικειμενικούς και σοβαρούς ιστορικούς, όπως ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, που μπορούν να αποτυπώσουν την πλήρη εικόνα για το τι συνέβη πριν από πενήντα ένα χρόνια».
Τι προσφέρουν στους αναγνώστες
Το αρχειακό υλικό που περιλαμβάνεται στον τόμο δεν διηγείται την ιστορία από την πλευρά των πρωταγωνιστών. Δεν περιγράφει το δράμα των εκτοπισμένων ούτε τη συνωμοσία εντός της χούντας. Αντίθετα, δείχνει τι έβλεπε το κράτος, τι θεωρούσε σημαντικό, πού εστίαζε την προσοχή του – και, τελικά, γιατί απέτυχε να διακρίνει τον επερχόμενο κίνδυνο. Η εν λόγω έκδοση έχει μεγάλη αξία: μας επιτρέπει να συνδέσουμε την ψυχρή γλώσσα των δελτίων και των υπόλοιπων εγγράφων με την πολιτική θερμοκρασία των ημερών, και να αντιληφθούμε τις καταστροφικές επιπτώσεις που είχε για τον ελληνισμό της Κύπρου η συνωμοτική αντίληψη της χουντικής εξουσίας.
Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό [Σχολιασμένα]: Ιούλιος-Αύγουστος 1974 είναι ο τίτλος του τόμου που ρίχνει φως σε ένα ζήτημα που ακόμα και σήμερα προκαλεί συζητήσεις αλλά και πολύ πόνο.
Τον Νοέμβριο του 2024, 50 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στη Κύπρο, η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) αποχαρακτήρισε 58 δελτία που είχαν συντάξει τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 τα αρμόδια στελέχη της ΚΥΠ στην Κύπρο. Πρώτη φορά οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες προέβησαν σε δημοσιοποίηση αρχειακού υλικού τους, το οποίο απέδωσαν στην ιστορική έρευνα, αλλά και σε όλους όσοι θέλουν να εμβαθύνουν.
Ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος, υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, σχολιάζει τις 58 αυτές εκθέσεις, επιχειρώντας να δώσει ένα σαφές σχήμα στα γεγονότα που οδήγησαν στο πραξικόπημα εναντίον του αρχιεπισκόπου Μακαρίου, Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, και στις εμφύλιες συγκρούσεις που ξέσπασαν στο νησί, με τραγική κατάληξη την κατάληψη σχεδόν του 37% του εδάφους του από τις δυνάμεις του «Αττίλα» κατά τις δύο φάσεις της επιχείρησης, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974.
Μέσα από τις εκθέσεις της τότε ΚΥΠ παρακολουθούμε τη στάση της Τουρκίας και τις μετακινήσεις των στρατιωτικών μονάδων της σε Ανατολική Θράκη, Δυτικά Παράλια, έως τα σύνορα με τη Συρία, τις εσωτερικές συγκρούσεις εντός της ελληνοκυπριακής κοινότητας, τη δίωξη των αντιμακαριακών στοιχείων, τις κινήσεις των Τουρκοκυπρίων και την πολεμική προετοιμασία εκ μέρους της Τουρκίας, την προσπάθεια του Μακαρίου να περιορίσει την παρουσία των Ελλαδιτών αξιωματικών στο νησί, προκειμένου να αποδεσμευτεί από τον ασφυκτικό έλεγχο της χούντας.
Μολονότι τα δελτία δεν καταγράφουν ευθέως τη συνωμοτική λειτουργία της δικτατορίας, η ψυχρότητα με την οποία διατυπώνονται αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ένα κράτος που λειτουργούσε σχεδόν αποκλειστικά με όρους συνωμοσίας και όχι με όρους στρατιωτικής και πολιτικής ικανότητας.
Στην έκδοση, την οποία προλογίζει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Αλέξης Παπαχελάς, περιλαμβάνεται και πλούσιο υλικό από το προσωπικό αρχείο του αντιστράτηγου ε.α. Γεωργίου Τσουμή, υψηλόβαθμου στελέχους της ΚΥΠ στη Λευκωσία την περίοδο 1973-1976. Μέσα από τα σπάνια αυτά ντοκουμέντα και τον εκτενή σχολιασμό του Τάσου Σακελλαρόπουλου αντιλαμβανόμαστε πλήρως την ασυνεννοησία που υπήρχε τότε μεταξύ της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας και των μυστικών υπηρεσιών στην Ελλάδα, την πολιτική τύφλωση και την πλήρη αδυναμία του «αφανούς» δικτάτορα Ιωαννίδη και της συνωμοτικής ομάδας του να αντιδράσουν εγκαίρως.
Όπως αποδεικνύεται και από άλλες πηγές, όπως η αποκαλυπτική μελέτη του Αλέξη Παπαχελά Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, η ηγεσία του Ιωαννίδη δεν είχε ούτε συνοχή ούτε πραγματική εικόνα του τι συνέβαινε στο νησί. Το αποτέλεσμα ήταν η συνωμοτική ευχέρεια να συνυπάρχει με την πλήρη πολιτική και στρατιωτική ανεπάρκεια.
Γιατί είναι σημαντική η δημοσίευση αυτών των ντοκουμέντων
Η αποκάλυψη των δελτίων πληροφοριών και των σημαντικών εγγράφων και διαβαθμισμένων σημάτων από το προσωπικό αρχείο του Γεωργίου Τσουμή σηματοδοτούν έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης του παρελθόντος: όχι ως κάτι προς απόκρυψη, αλλά ως αναγκαίο αντικείμενο δημόσιας μνήμης και επιστημονικής έρευνας.
Ο Αλέξης Παπαχελάς επισημαίνει χαρακτηριστικά στον πρόλογο της έκδοσης:
«Η Ελλάδα είναι πια ώριμη να δει μέσα από αυτά την αλήθεια, όσο κι αν συνεχίζει να μας θυμώνει και να μας πληγώνει. Και επίσης διαθέτει αντικειμενικούς και σοβαρούς ιστορικούς, όπως ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, που μπορούν να αποτυπώσουν την πλήρη εικόνα για το τι συνέβη πριν από πενήντα ένα χρόνια».
Τι προσφέρουν στους αναγνώστες
Το αρχειακό υλικό που περιλαμβάνεται στον τόμο δεν διηγείται την ιστορία από την πλευρά των πρωταγωνιστών. Δεν περιγράφει το δράμα των εκτοπισμένων ούτε τη συνωμοσία εντός της χούντας. Αντίθετα, δείχνει τι έβλεπε το κράτος, τι θεωρούσε σημαντικό, πού εστίαζε την προσοχή του – και, τελικά, γιατί απέτυχε να διακρίνει τον επερχόμενο κίνδυνο. Η εν λόγω έκδοση έχει μεγάλη αξία: μας επιτρέπει να συνδέσουμε την ψυχρή γλώσσα των δελτίων και των υπόλοιπων εγγράφων με την πολιτική θερμοκρασία των ημερών, και να αντιληφθούμε τις καταστροφικές επιπτώσεις που είχε για τον ελληνισμό της Κύπρου η συνωμοτική αντίληψη της χουντικής εξουσίας.
