«Κάτω από το ηφαίστειο» του Malcolm Lowry
Πολυύμνητο και πολυδιαβασμένο, αριστοτεχνικά μεταφερμένο στον κινηματογράφο από τον Τζον Χιούστον, το μυθιστόρημα του Malcolm Lowry Κάτω από το ηφαίστειο κυκλοφόρησε το 1947, ύστερα από διαδοχικές περιπέτειες, απορρίψεις ή διχογνωμίες με τους εκάστοτε εκδότες του, και έκτοτε θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Πολιτικό και ερωτικό, μυστικιστικό και φιλοσοφικό, τραγικό αλλά πλούσιο σε αναλαμπές χιούμορ, με αμέτρητες εμφανείς και υπόρρητες αναφορές σε συγγραφείς και βιβλία –από τον Φάουστ του Μάρλοου αλλά και τον Φάουστ του Γκαίτε, τον Δάντη, τον Σαίξπηρ, τον Σέλεϊ και τον Κόουλριτζ ως την Έρημη χώρα του Τ. Σ. Έλιοτ και τον Οδυσσέα του Τζόις–, εμποτισμένο από την Καμπάλα και την ελληνική μυθολογία, μοιάζει με «δάσος συμβόλων» (ο χαρακτηρισμός, δανεισμένος από τον Μπωντλαίρ, ανήκει στον ίδιο τον Lowry). Ένα «μαύρο αριστούργημα», πυκνό και περίτεχνο, «συσσώρευση συνείδησης, εμπειρίας και συγγραφικής χάρης», όπως το έχει χαρακτηρίσει ο ποιητής, μεταφραστής και κριτικός Μάικλ Χόφμαν.
Η ιστορία εκτυλίσσεται στην Κουαουναγουάκ, μια πόλη στο κεντρικό οροπέδιο του Μεξικού, τον Νοέμβριο του 1938, Ημέρα των Νεκρών και τελευταία ημέρα της ζωής του Βρετανού προξένου Τζέφρι Φέρμιν. Στην Ισπανία μαίνεται η εμφύλια σύρραξη, ο Χίτλερ βάζει σε εφαρμογή τα καταχθόνια σχέδιά του, ο Β΄ Σινοϊαπωνικός Πόλεμος ήδη μετρά εκατόμβες θυμάτων, ενώ το Μεξικό προετοιμάζεται να γιορτάσει τον θάνατο. Μέσα σε αυτό το μακάβριο σκηνικό ο Πρόξενος θα συναντηθεί με τη σύζυγό του Υβόν (η οποία, αφού τον έχει εγκαταλείψει για έναν περίπου χρόνο, επιστρέφει στο Μεξικό με την ελπίδα να επανασυνδεθούν), τον ετεροθαλή αδερφό του Χιου, δημοσιογράφο σε μια προοδευτική εφημερίδα του Λονδίνου και θερμό υποστηρικτή των Δημοκρατικών της Ισπανίας, και τον παιδικό του φίλο και σκηνοθέτη κινηματογράφου Ζακ Λαρυέλ. Και με τους δύο η Υβόν είχε μια σύντομη ερωτική σχέση· και οι δύο υπονομεύουν με την παρουσία τους τη δυνατότητα της συμφιλίωσης ανάμεσα στον Πρόξενο και την Υβόν. Αλλά δεν είναι αυτοί η αιτία που ο Πρόξενος αδυνατεί, παρά την έντονη ανάμνηση της αγάπης του για την Υβόν, να ενδώσει στην απελπισμένη της έκκληση για επανασύνδεση. Αιτία είναι ο αλκοολισμός του, η απόλυτη παράδοσή του στη μέθη, η έλξη που του ασκεί ο παραισθητικός κόσμος στον οποίο εισέρχεται μέσω της τεκίλας και του μεσκάλ, ένας κόσμος που ναρκώνει, έστω και παροδικά, την οδύνη που κατατρύχει τον καταπτοημένο, παραιτημένο από το αξίωμά του, ματαιωμένο Πρόξενο, αλλά ταυτόχρονα του ανοίγει διάπλατα τις πύλες της Κόλασης.
Μέσα από μια σοφά κλιμακούμενη δράση, διάστικτη από συμβολικά περιστατικά (ένας μπάρμαν που καταβροχθίζει σοκολατένια κρανία, μια γριά που παίζει ντόμινο αγκαλιά με ένα κοτόπουλο, μια ιλιγγιώδης περιστροφή μέσα στο κουβούκλιο της ρόδας ενός λούνα παρκ), επιστρατεύοντας την τεχνική της συνειδησιακής ροής και διανθίζοντάς τη με επεισόδια παραληρηματικού χαρακτήρα, ο Lowry δημιουργεί ένα ζοφερό κλίμα επικείμενης τραγωδίας κάτω από τη σκιά των δύο ηφαιστείων, του Ποποκατέπετλ και της Ιστακσίουατλ, που δεσπόζουν στο τοπίο. Και τραγωδία δεν είναι απλώς ο θλιβερός, μοναχικός θάνατος του Προξένου έξω από μια απομονωμένη cantina, καθώς πέφτει θύμα μιας ομάδας φασιστών παρακρατικών. Η απόλυτη τραγωδία είναι η αδυναμία του ανθρώπου να τα βγάλει πέρα με τις δυνάμεις του παραλόγου, η τάση του για αυτοκαταστροφή, η διαπίστωση ότι η αγάπη και η φιλία δεν αρκούν για να σώσουν τον κόσμο, η ηθική χρεοκοπία της ανθρωπότητας. Κι όμως, «no se puede vivir sin amar» («δεν μπορείς να ζήσεις χωρίς αγάπη» – φράση που επανέρχεται ξανά και ξανά στο βιβλίο). Κι ίσως για χάρη της αγάπης, της αξιοπρέπειας και της αλήθειας να πεθαίνει ο Πρόξενος, ξαναβρίσκοντάς τες, επιτέλους, στην ύστατη ώρα της ζωής του.
Κατερίνα Σχινά
Πολυύμνητο και πολυδιαβασμένο, αριστοτεχνικά μεταφερμένο στον κινηματογράφο από τον Τζον Χιούστον, το μυθιστόρημα του Malcolm Lowry Κάτω από το ηφαίστειο κυκλοφόρησε το 1947, ύστερα από διαδοχικές περιπέτειες, απορρίψεις ή διχογνωμίες με τους εκάστοτε εκδότες του, και έκτοτε θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Πολιτικό και ερωτικό, μυστικιστικό και φιλοσοφικό, τραγικό αλλά πλούσιο σε αναλαμπές χιούμορ, με αμέτρητες εμφανείς και υπόρρητες αναφορές σε συγγραφείς και βιβλία –από τον Φάουστ του Μάρλοου αλλά και τον Φάουστ του Γκαίτε, τον Δάντη, τον Σαίξπηρ, τον Σέλεϊ και τον Κόουλριτζ ως την Έρημη χώρα του Τ. Σ. Έλιοτ και τον Οδυσσέα του Τζόις–, εμποτισμένο από την Καμπάλα και την ελληνική μυθολογία, μοιάζει με «δάσος συμβόλων» (ο χαρακτηρισμός, δανεισμένος από τον Μπωντλαίρ, ανήκει στον ίδιο τον Lowry). Ένα «μαύρο αριστούργημα», πυκνό και περίτεχνο, «συσσώρευση συνείδησης, εμπειρίας και συγγραφικής χάρης», όπως το έχει χαρακτηρίσει ο ποιητής, μεταφραστής και κριτικός Μάικλ Χόφμαν.
Η ιστορία εκτυλίσσεται στην Κουαουναγουάκ, μια πόλη στο κεντρικό οροπέδιο του Μεξικού, τον Νοέμβριο του 1938, Ημέρα των Νεκρών και τελευταία ημέρα της ζωής του Βρετανού προξένου Τζέφρι Φέρμιν. Στην Ισπανία μαίνεται η εμφύλια σύρραξη, ο Χίτλερ βάζει σε εφαρμογή τα καταχθόνια σχέδιά του, ο Β΄ Σινοϊαπωνικός Πόλεμος ήδη μετρά εκατόμβες θυμάτων, ενώ το Μεξικό προετοιμάζεται να γιορτάσει τον θάνατο. Μέσα σε αυτό το μακάβριο σκηνικό ο Πρόξενος θα συναντηθεί με τη σύζυγό του Υβόν (η οποία, αφού τον έχει εγκαταλείψει για έναν περίπου χρόνο, επιστρέφει στο Μεξικό με την ελπίδα να επανασυνδεθούν), τον ετεροθαλή αδερφό του Χιου, δημοσιογράφο σε μια προοδευτική εφημερίδα του Λονδίνου και θερμό υποστηρικτή των Δημοκρατικών της Ισπανίας, και τον παιδικό του φίλο και σκηνοθέτη κινηματογράφου Ζακ Λαρυέλ. Και με τους δύο η Υβόν είχε μια σύντομη ερωτική σχέση· και οι δύο υπονομεύουν με την παρουσία τους τη δυνατότητα της συμφιλίωσης ανάμεσα στον Πρόξενο και την Υβόν. Αλλά δεν είναι αυτοί η αιτία που ο Πρόξενος αδυνατεί, παρά την έντονη ανάμνηση της αγάπης του για την Υβόν, να ενδώσει στην απελπισμένη της έκκληση για επανασύνδεση. Αιτία είναι ο αλκοολισμός του, η απόλυτη παράδοσή του στη μέθη, η έλξη που του ασκεί ο παραισθητικός κόσμος στον οποίο εισέρχεται μέσω της τεκίλας και του μεσκάλ, ένας κόσμος που ναρκώνει, έστω και παροδικά, την οδύνη που κατατρύχει τον καταπτοημένο, παραιτημένο από το αξίωμά του, ματαιωμένο Πρόξενο, αλλά ταυτόχρονα του ανοίγει διάπλατα τις πύλες της Κόλασης.
Μέσα από μια σοφά κλιμακούμενη δράση, διάστικτη από συμβολικά περιστατικά (ένας μπάρμαν που καταβροχθίζει σοκολατένια κρανία, μια γριά που παίζει ντόμινο αγκαλιά με ένα κοτόπουλο, μια ιλιγγιώδης περιστροφή μέσα στο κουβούκλιο της ρόδας ενός λούνα παρκ), επιστρατεύοντας την τεχνική της συνειδησιακής ροής και διανθίζοντάς τη με επεισόδια παραληρηματικού χαρακτήρα, ο Lowry δημιουργεί ένα ζοφερό κλίμα επικείμενης τραγωδίας κάτω από τη σκιά των δύο ηφαιστείων, του Ποποκατέπετλ και της Ιστακσίουατλ, που δεσπόζουν στο τοπίο. Και τραγωδία δεν είναι απλώς ο θλιβερός, μοναχικός θάνατος του Προξένου έξω από μια απομονωμένη cantina, καθώς πέφτει θύμα μιας ομάδας φασιστών παρακρατικών. Η απόλυτη τραγωδία είναι η αδυναμία του ανθρώπου να τα βγάλει πέρα με τις δυνάμεις του παραλόγου, η τάση του για αυτοκαταστροφή, η διαπίστωση ότι η αγάπη και η φιλία δεν αρκούν για να σώσουν τον κόσμο, η ηθική χρεοκοπία της ανθρωπότητας. Κι όμως, «no se puede vivir sin amar» («δεν μπορείς να ζήσεις χωρίς αγάπη» – φράση που επανέρχεται ξανά και ξανά στο βιβλίο). Κι ίσως για χάρη της αγάπης, της αξιοπρέπειας και της αλήθειας να πεθαίνει ο Πρόξενος, ξαναβρίσκοντάς τες, επιτέλους, στην ύστατη ώρα της ζωής του.
Κατερίνα Σχινά
