«Άντον Τσέχοφ: Ένας συγγραφέας γεμάτος αμφιβολίες»
Αναστάσης Βιστωνίτης, ΤΟ ΒΗΜΑ της Κυριακής, 22/3/2015
Πλείστες όσες μεταφράσεις, ανατυπώσεις, διαφορετικές προσεγγίσεις των ίδιων διηγημάτων, αναφορές στη ζωή του, κριτικές αποτιμήσεις και δοκιμιακές εντυπώσεις, συνθέτουν ένα «ζωντανό» σώμα του έργου του Άντον Τσέχοφ στα ελληνικά γράμματα. Από θεατρικά έργα έως διηγήματα, από όλη τη φάση της συγγραφικής του πορείας, ο Ρώσος δραματουργός είναι τόσο οικείος, όσο και… δεδομένος στον μέσο αναγνώστη. Κι όμως, συνάμα, τόσο σημερινός. Πέραν της δεδομένης καταβύθισης στις «πηγές», σε συγγραφείς που έχουν καθορίσει με την παρουσία τους την παγκόσμια λογοτεχνία, το μόνιμο ενδιαφέρον της εγχώριας εκδοτικής παραγωγής με τον Τσέχοφ έχει να κάνει και με την ιδιαίτερη γραφή του. Αν ο Τολστόι είναι ο μύστης των μεγάλων αφηγήσεων, ο συγγραφέας «θεός» που όλα τα ορίζει και όλα τα συνέχει και ο Ντοστογιέφσκι είναι ο δρυΐδης των μύχιων της ανθρώπινης ψυχής, ο Τσέχοφ είναι ο μάγος του προβλεπτού που ιδωμένο από το δικό του πρίσμα, αποκτά μια απρόβλεπτη διάσταση. Η παρούσα έκδοση που φέρει τον εύγλωττο τίτλο «Ο απρόβλεπτος κύριος Τσέχοφ» περιλαμβάνει 41 διηγήματα (κάποια από αυτά πρώτη φορά μεταφρασμένα στα ελληνικά) που απλώνονται σε έναν ορίζοντα είκοσι περίπου ετών. Άρα, εν εκτάσει, μπορεί κανείς να δει τη συγγραφική εξέλιξή του, την ομόφωνη ανάπτυξη ίδιων θεμάτων και συμβόλων του, καθώς και την καταστατική απόφασή του (από τα πρώτα γυμνάσματα μέχρι την ύστερη επιβράβευση του συγγραφικού κόσμου του) να μιλήσει για τις αντίρροπες και κρύφιες δυνάμεις που καθορίζουν τα καθημερινά και τα οικεία.
Από το μικροδιηγήματά του έως τις μικρές νουβέλες και τα θεατρικά του έργα, ο Ρώσος εξετάζει τις μορφές απογοήτευσης και αποτυχίας που βιώνουν οι ήρωές του. Ιδεώδη που δεν ευοδώθηκαν, απογοητεύσεις που οδήγησαν σε επανεκτιμήσεις, κορυφώσεις που συμβαίνουν μέσα σε έναν ειρωνικό ψίθυρο. Οι πρωταγωνιστές του είτε συνθλίβονται από το αίσθημα της απογοήτευσης είτε διατηρούν μια μικρή φλόγα πίστης και ελπίδας για το μέλλον – απατηλή ή μη. Μιλώντας για κορυφώσεις, θα πρέπει να υποσημειώσουμε πως οι αρχετυπικοί άνθρωποι των ιστοριών του Τσέχοφ δεν φέρουν το τραγικό βάρος των αντίστοιχων του Ντοστογιέφσκι. Στην περίπτωση του πρώτου δεν έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που υπερβαίνουν το λογικό πλαίσιο των ανθρώπινων συντεταγμένων τους. Οι ρωγμές τους είναι μικρές, πολλές φορές αδιόρατες. Κι όμως, υπάρχουν, λειτουργούν και σκάβουν υποδόρια. Ώσπου, σε μια καθοριστική στιγμή, με εντελώς αποδραματοποιημένο τρόπο, κάτι ξηλώνεται, κάτι διαλύεται, κάτι μένει ατελές στη ζωή τους. Δεν υπάρχουν εκκωφαντικά δράματα, αλλά πολλά μικρά και εξόχως ενεργά. Πρόκειται για μια ήπια λύπη, για έναν κλονισμό βραδυφλεγή.
Έχοντας μεγαλώσει σε μια κοινωνία που πέρασε από τη δουλοπαροικία σε μια κοινωνική κατάσταση όπου τα προνόμια της παλιάς άρχουσας τάξης έχουν μειωθεί στο ελάχιστο, ο Τσέχοφ, αν και δεν είναι ο πρωταρχικός σκοπός, εξετάζει μέσω από το ψυχολογικό επίστρωμα την επίδραση που είχαν αυτές οι αλλαγές στις ζωές των ανθρώπων. Δεν είναι ένας πολιτικός συγγραφέας, με τη στενή έννοια του όρου, αλλά ένας ανατόμος. Ιατρός ο ίδιος και με ασθενική κράση, δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ήρωές του βαρύνονται με αρρώστιες του σώματος και της ψυχής. Ακόμα και σε αυτή την κατάσταση, όμως, η τρωθείσα υγεία τους λειτουργεί ως έναυσμα για την ανέλιξη ή το «σβήσιμο» της πλοκής.
Η οικονομία και η εστίαση είναι καίριας στιγμής απόφαση για τα διηγήματα του Τσέχοφ. Μικρά, ως επί το πλείστον, σκιαγραφούν μια ελάχιστη στιγμή – ένα βλέμμα, μια νύξη, μια χειρονομία. Εκκινούν, κατευθείαν, από την κορωνίδα της ιστορίας. Δεν περιττολογούν με περιφερειακές σημάνσεις, αλλά εισχωρούν εξαρχής στον βασικό πυρήνα.
Κάτι, επίσης, αξιοσημείωτο στον Τσέχοφ είναι η χρήση του εξωτερικού κόσμου, του φυσικού στοιχείου, του ουρανού, ακόμα και των μικρότατων φύλλων ενός δέντρου. Όλα λαμβάνουν δραματουργικό χαρακτήρα και εισβάλλουν στη ζωή των ανθρώπων καθοριστικά και όχι τυχαία.
Από τη φόρτιση στο γκροτέσκο και από την κοινωνική κριτική στην πλάγια ματιά της ειρωνείας, ο Τσέχοφ αναδεικνύει τη μαστορική ικανότητά του να προσδίδει στο ελάχιστο, τον βαθμό έντασης ενός κατακλυσμιαίου γεγονότος. Και η ζωή συνεχίζει το έργο της σαν μια τελετουργία δίχως επιτήδευση και κατάπληξη.
Είναι ευχής έργον ότι η παρούσα έκδοση φέρει την άρτια μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου.
Από το μικροδιηγήματά του έως τις μικρές νουβέλες και τα θεατρικά του έργα, ο Ρώσος εξετάζει τις μορφές απογοήτευσης και αποτυχίας που βιώνουν οι ήρωές του. Ιδεώδη που δεν ευοδώθηκαν, απογοητεύσεις που οδήγησαν σε επανεκτιμήσεις, κορυφώσεις που συμβαίνουν μέσα σε έναν ειρωνικό ψίθυρο. Οι πρωταγωνιστές του είτε συνθλίβονται από το αίσθημα της απογοήτευσης είτε διατηρούν μια μικρή φλόγα πίστης και ελπίδας για το μέλλον – απατηλή ή μη. Μιλώντας για κορυφώσεις, θα πρέπει να υποσημειώσουμε πως οι αρχετυπικοί άνθρωποι των ιστοριών του Τσέχοφ δεν φέρουν το τραγικό βάρος των αντίστοιχων του Ντοστογιέφσκι. Στην περίπτωση του πρώτου δεν έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που υπερβαίνουν το λογικό πλαίσιο των ανθρώπινων συντεταγμένων τους. Οι ρωγμές τους είναι μικρές, πολλές φορές αδιόρατες. Κι όμως, υπάρχουν, λειτουργούν και σκάβουν υποδόρια. Ώσπου, σε μια καθοριστική στιγμή, με εντελώς αποδραματοποιημένο τρόπο, κάτι ξηλώνεται, κάτι διαλύεται, κάτι μένει ατελές στη ζωή τους. Δεν υπάρχουν εκκωφαντικά δράματα, αλλά πολλά μικρά και εξόχως ενεργά. Πρόκειται για μια ήπια λύπη, για έναν κλονισμό βραδυφλεγή.
Έχοντας μεγαλώσει σε μια κοινωνία που πέρασε από τη δουλοπαροικία σε μια κοινωνική κατάσταση όπου τα προνόμια της παλιάς άρχουσας τάξης έχουν μειωθεί στο ελάχιστο, ο Τσέχοφ, αν και δεν είναι ο πρωταρχικός σκοπός, εξετάζει μέσω από το ψυχολογικό επίστρωμα την επίδραση που είχαν αυτές οι αλλαγές στις ζωές των ανθρώπων. Δεν είναι ένας πολιτικός συγγραφέας, με τη στενή έννοια του όρου, αλλά ένας ανατόμος. Ιατρός ο ίδιος και με ασθενική κράση, δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ήρωές του βαρύνονται με αρρώστιες του σώματος και της ψυχής. Ακόμα και σε αυτή την κατάσταση, όμως, η τρωθείσα υγεία τους λειτουργεί ως έναυσμα για την ανέλιξη ή το «σβήσιμο» της πλοκής.
Η οικονομία και η εστίαση είναι καίριας στιγμής απόφαση για τα διηγήματα του Τσέχοφ. Μικρά, ως επί το πλείστον, σκιαγραφούν μια ελάχιστη στιγμή – ένα βλέμμα, μια νύξη, μια χειρονομία. Εκκινούν, κατευθείαν, από την κορωνίδα της ιστορίας. Δεν περιττολογούν με περιφερειακές σημάνσεις, αλλά εισχωρούν εξαρχής στον βασικό πυρήνα.
Κάτι, επίσης, αξιοσημείωτο στον Τσέχοφ είναι η χρήση του εξωτερικού κόσμου, του φυσικού στοιχείου, του ουρανού, ακόμα και των μικρότατων φύλλων ενός δέντρου. Όλα λαμβάνουν δραματουργικό χαρακτήρα και εισβάλλουν στη ζωή των ανθρώπων καθοριστικά και όχι τυχαία.
Από τη φόρτιση στο γκροτέσκο και από την κοινωνική κριτική στην πλάγια ματιά της ειρωνείας, ο Τσέχοφ αναδεικνύει τη μαστορική ικανότητά του να προσδίδει στο ελάχιστο, τον βαθμό έντασης ενός κατακλυσμιαίου γεγονότος. Και η ζωή συνεχίζει το έργο της σαν μια τελετουργία δίχως επιτήδευση και κατάπληξη.
Είναι ευχής έργον ότι η παρούσα έκδοση φέρει την άρτια μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου.
Διονύσης Μαρίνος, www.vakxikon.gr, Απρίλιος 2015
«Οι μινιατούρες του Άντον Τσέχοφ»
Χρύσα Σπυροπούλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ της Κυριακής, 18/4/2015
«Ό,τι στη ζωή είναι φοβερό συμβαίνει κάπου πίσω από τα παρασκήνια...»
Ασπασία Λαμπρινίδου, Το Περιοδικό, 13/7/2015
Πατριάρχης Φώτιος, Βιβλιοκαφέ, 1/11/2015




















