Ανατροπές, με εργαλεία, μεταφορές και αναλογίες στα <i>Έντομα στην εντατική</i> του Στάθη Κουτσούνη
Για μια ακόμα φορά ο τίτλος της –πέμπτης– ποιητικής συλλογής του Στάθη Κουτσούνη μάς παραπέμπει σε κατάσταση επικινδυνότητας, ύστερα από τον Τρύγο αιμάτων, τις Παραλλαγές του μαύρου και την Τρομοκρατία της ομορφιάς. Ο τίτλος είναι εντυπωσιακός και σου δημιουργεί αίσθημα πανικού. Ο τίτλος ο ίδιος είναι σαν ένα ξεχωριστό ποίημα. Επιδέχεται τη δική του «ανάλυση»: αποτελεί ένα σχόλιο στο περιεχόμενο της συλλογής συνολικά και στο στόχο της να ξυπνήσει στον αναγνώστη το αίσθημα του κινδύνου-συναγερμού και να τον οδηγήσει, αν βρίσκεται σε κατάσταση απάθειας, σε εγρήγορση...
Πολλά ποιήματα περικλείουν μια ανατροπή, που άλλοτε αποφορτίζει λυτρωτικά την ένταση και άλλοτε την κορυφώνει. Η ανατροπή πολλές φορές γίνεται στον τελευταίο στίχο των ποιημάτων. Υπάρχουν δύο επίπεδα: ο φυσικός κόσμος και το περιβάλλον της σύγχρονης πόλης. Ζώα και φυτά και ο άνθρωπος της καθημερινότητας. Η πραγματικότητα σαθρή, βέβηλη, δυσοίωνη. Ο φυσικός κόσμος, προσωποποιημένος συχνά, εισβάλει σΆ αυτήν εξαγνιστικά. Ή, αντίθετα, τα αντικείμενα χρήσης, προϊόντα της σύγχρονης ζωής, ξαναγυρνούν στην αρχική τους ύλη και επανεντάσσονται στην αρχική τους λειτουργία...
…η ανατροπή στα ποιήματα ακολουθεί μια σειρά από εικόνες, αναλογίες και μεταφορές. Με υποδειγματική ανάπτυξη της αναλογίας κάθε φορά, με τολμηρές μεταφορές και εικόνες, που οδηγούν με ασφαλή ποιητική οργάνωση στην ανατροπή του τέλους. Τα πανωφόρια από δέρμα και γούνα ξαναγίνονται ζώα-αγρίμια και απειλούν τον ιδιοκτήτη, η ξύλινη πολυθρόνα ξαναγυρνά στο δάσος και στον κορμό απΆ τον οποίο προέκυψε. Μια άλλη πραγματικότητα μπορεί να είναι κρυμμένη πίσω από τα καθημερινά αντικείμενα, πίσω από την ντουλάπα, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, μέσα στο καλάθι των αχρήστων. Το ασκημένο μάτι του ποιητικού υποκειμένου την αποκαλύπτει στον αναγνώστη, αφού πρώτα τον τρομάξει ή τον βάλει να σκεφτεί, παίζοντας το παιχνίδι της αλήθειας και της φαντασίας…
Ορισμένα ποιήματα δίνουν έμφαση στο στοχασμό, με τις εικόνες και τις αναλογίες να αποτελούν πάλι τα δομικά τους υλικά αλλά χωρίς την απόληξη της ανατροπής. Οι τύψεις, τα μύχια συναισθήματα, οι σχέσεις, ο φόβος, ο χρόνος και οι απώλειες είναι το κέντρο της αναζήτησης μέσω της γραφής.
ΤΟ ΛΕΠΙΔΙ: Ακονίζει τα μαχαίρια του/ ο δήμιος τα μεγάλα// όσο καλύτερα είναι ακονισμένα/ τόσο μεγαλύτερη η ηδονή του/ ενίοτε και λιγότερες οι αναστολές/ (αν έχει ο δήμιος αναστολές)// κι αγνοεί ο άμοιρος/ ότι όσο ακονίζει μαχαίρια μεγάλα/ τον παραφυλάει πάντοτε/ ένα μικρό μα σουβλερό λεπίδι// η τύψη.
Σταθερό γνώρισμα της ποίησης του Στάθη Κουτσούνη αποτελούν τα σύμβολα. Με σύμβολα κινείται σε κάθε ποιητική συλλογή του, παίζει μαζί τους, δημιουργώντας το προσωπικό του ποιητικό κλίμα, τη δική του ιδιαίτερη ποιητική φωνή…
Εκρηκτική αφηγηματικότητα
Η ποιητική αναζήτηση του Στάθη Κουτσούνη στην πέμπτη ποιητική συλλογή του με τίτλο Έντομα στην εντατική βρίσκει εκφραστική της διέξοδο τόσο στο αντικομφορμιστικό στοιχείο, όσο και στην απλή ρεαλιστική γλώσσα. Η συλλογή συνθέτει την ανικανοποίητη επιθυμία, τη διαμαρτυρία ίσως εκείνου που πίσω από την κανιβαλιστική διάθεση των εντόμων που εισέβαλαν στην εντατική απειλώντας τον ασθενή, μπορεί ακόμα να διακρίνει την ελπίδα της ζωής. Μιαν ελπίδα που υπόσχεται η ποίηση. Ο συγκεκριμένος ποιητικός προσανατολισμός γίνεται ήδη φανερός από το πρώτο ποίημα της συλλογής («Η λερναία ύδρα»)… Ο ποιητής, παλεύοντας «χρόνια τώρα κυκλωμένος από κεφάλια» απειλητικά «έντομα στην εντατική», θα ακολουθήσει τη συγκεκριμένη ποιητική αφετηρία στα επόμενα τριάντα ένα ποιήματα, όπου ο στοχασμός αντικρίζει την τρομακτική πραγματικότητα μέσα από την ασθένεια, τη φθορά και το θάνατο.
Η σύνδεση του τρόμου με το θάνατο και την αίσθηση της μικρότητας και της ασημαντότητας καθώς και το σπαρακτικό συναίσθημα που προκαλεί, απελευθερώνει εικόνες συμβολιστικές της ισχύος αλλά και της σκληρότητας, πάνω στην οποία ο άνθρωπος συντρίβεται. Ο θάνατος συντηρεί τη ματαιότητα, ο τρόμος μπροστά του γίνεται οδύνη και οδηγεί στην ιδέα του τελικού αφανισμού.
Η εικονογραφία της ποίησης του Κουτσούνη προσανατολίζεται άλλοτε σε συγκεκριμένες φαντασιώσεις και άλλοτε σε υπολανθάνοντα πρωτόγνωρα συναισθήματα, φανταστικά στοιχεία, περιγραφές και μεταμορφώσεις. Η «παράλογη» μεταμόρφωση της κιθάρας που συνεχίζει να τραγουδά ριζωμένη στο χώμα («Επιστροφή», σελ. 38) ή το σπίτι που «προσγειώνεται» στο παιδικό όνειρο του μικρού μετανάστη («Παραίσθηση», σελ. 40) με την τολμηρή σύζευξη του κόκορα που συνεχίζει να το θρέφει αέναα, πηγάζει αναμφίβολα από τα θλιβερά αισθήματα που γεννά στον ποιητή η σύγκρουση με την πραγματικότητα. Η κατάθεση όμως ποιημάτων-αντανακλάσεων ενός ιδιαίτερου «οικολογικού» βλέμματος δεν αποτελεί παρά καταφυγή του ποιητή στην τέχνη του, σΆ έναν κόσμο αρμονικό, όπου ανακτάται το χαμένο αίσθημα πλήρωσης, εκείνο που του στερεί η καθημερινή πραγματικότητα. Για τον ποιητή πραγματικό είναι εκείνο που λείπει στον τόπο όπου πρωτοστατεί ο τρόμος, ειρωνικός παρατηρητής του ανθρώπινου τοπίου. Βασική πηγή των ποιημάτων γίνεται κυρίως η ψυχική κατάσταση του ποιητή, η εσωτερική του αντίδραση στις ποικίλες διακυμάνσεις που υφαίνουν την περιπέτεια της ζωής. Βιώνοντας τον τρόμο ο ποιητής γνωρίζει για ποιο λόγο αισθάνεται ξένος ή εξόριστος σε μια κοινωνία που τον εμποδίζει να ακολουθήσει τα οράματά του υποχρεώνοντάς τον να καταφεύγει αποκλειστικά στην τέχνη του.
Η τέχνη του Κουτσούνη είναι γυναίκα με ώριμη ομορφιά… («H αμίλητη», σελ.42). Η εξοικείωση μαζί της συνιστά μιαν αργή και βασανιστική προσέγγιση μέχρις ότου οι χάντρες της φωνής της κυλήσουν γάργαρα στο αίμα του. Η επιγραμματική κατακλείδα του ποιήματος συμπυκνώνει την επιθυμία του για μια μυστηριακή ένωση με την ποίηση («δίχως ανάγκη να μου μιλάει, δίχως ανάγκη να της μιλώ») που υπερβαίνει τη σωματική θνητότητα και τον ανθρώπινο τρόμο.
Ο Στάθης Κουτσούνης κρατά σταθερή τη γραμμή αίματος που μεταγγίζει στην ποίηση, για να εισπράξει το ποσοστό της ομορφιάς που του αναλογεί...
Η συλλογή παίρνει τον τίτλο της από στίχο του πρώτου ποιήματος, «Η λερναία ύδρα», της οποίας τα κομμένα κεφάλια σαν «έντομα στην εντατική» περιμένουν τη στιγμή της επανεπίθεσης. Ο κόσμος των ποιημάτων, κόσμος κατά κανόνα νυχτερινός… Οι εφιάλτες, δηλαδή, έχουν σημαντική παρουσία στη διαδικασία, εφόσον οι άυπνες, δημιουργικές του νύχτες πλάθουν τους δικούς τους παραισθητικούς, αλλόκοτους και εφιαλτικούς κόσμους, όπου η ιδιάζουσα διάθεση, το εξωλογικό και το παράλογο όχι μόνο δεν είναι αμελητέα αλλά κυριαρχούν. ΣΆ αυτούς τους κόσμους μάς εισάγει ο ποιητής με τα Έντομα στην εντατική...
Μέσα στο ίδιο του το σπίτι θα δει τα πράγματα που τον περιβάλλουν να μεταλλάσσονται, να αυτονομούνται, να αποκτούν υπόσταση που δεν έχουν και να μεταμορφώνονται σε απειλητικά τέρατα, που διεγείρουν τους φόβους του, τις ενοχές του, τις πάσης φύσεως ανησυχίες του…
Το πέρασμα από την ψυχαναλυτική στην οικολογική πλευρά των ποιημάτων γίνεται αβίαστα. Η ντουλάπα είναι το πεδίο μάχης, όπου η φύση αναδεικνύεται νικήτρια, εμψυχώνοντας τα μάλλινα, τη λεοπάρδαλη και το βιζόν, ενεργοποιώντας την πρώτη ύλη και καταγωγή τους, για να δραπετεύσουν και να γυρίσουν στο δάσος…
Και ο παραλογισμός της ζωής συνεχίζεται. Στο ποίημα «Αυτοπεποίθηση» φαίνεται η αντικατάσταση του φυσικού από το τεχνητό. Η ταράτσα της πολυκατοικίας έχει γίνει δάσος από τις κεραίες της τηλεόρασης, τις απλώστρες και τα μανταλάκια. Το δάσος απόμεινε κρεμασμένη ζωγραφιά στο στερέωμα, «μακάριο … χωρίς / τον τρόμο της πυρκαγιάς». Ωστόσο η πολυθρόνα δε σταματά να ονειρεύεται το δάσος, παρά την πολιτιστική της αναβάθμιση στο σαλόνι. Με περισσότερο πάθος η κιθάρα θρηνεί το είναι και μη είναι της, τη διπλή της ταυτότητα: «δεν είμαι η κιθάρα / είμαι το δέντρο που έκοψαν κάποτε / για να φτιάξουν μια κιθάρα / δεν είμαι δέντρο / είμαι η κιθάρα που επέστρεψε στο δέντρο / […]».
Κάποια άλλη νύχτα, ο ποιητής με ανακούφιση παρατηρεί ότι το σπίτι άδειασε από τα έπιπλα και γέμισε με τα προγονικά των επίπλων δέντρα. Πρόκειται για την εκδίκηση και διεκδίκηση της φύσης, μέσα στη συνείδησή του, όπου η εικονικότητα κυριαρχεί και η μετάλλαξη του φυσικού σε τεχνητό θριαμβεύει.
Στον κόσμο της μεταλλαγμένης πια φύσης έρχεται να προστεθεί και το «Θηριοτροφείο», ένα ποίημα που μας δίνει την εικόνα των μαθητών σΆ ένα σχολείο... Στο μεταλλαγμένο ζωικό βασίλειο ανήκει και ο υπολογιστής, που στην απέραντη κοιλιά του κρατάει τον ποιητή στη μνήμη του, με τον κίνδυνο που διατρέχουν και οι δύο να χαθούν από λάθος χειρισμό…
Και ο χρόνος τρέχει. Ελάχιστα τον αγγίζει ή τον σταματά η φωτογραφία («Εικονικότητα»). Αντίθετα, με μια ενδιαφέρουσα παράβαση, ο όρος με τη λογοτεχνική του έννοια, στο ποίημα «Καταβύθιση», ο ποιητής βγαίνει από το κείμενο για να απευθυνθεί στον «αναγνώστη», προσωπικά και κατΆ ιδίαν, να εξομολογηθεί τον τρόμο του για το χρόνο που φεύγει, με της μικρής κόρης του το χέρι στο χέρι του. Η προβολή στο μέλλον δείχνει έναν γέροντα πατέρα. Ποιος κρατάει ποιον; Το χλοερό πάρκο, αδηφάγο, τον περιμένει να βουλιάξει, διατηρώντας τη ζωντάνια του από των καταβυθισμένων την απώλεια.
Η συγκεκριμένη ποιητική συλλογή… διαγράφει τον κύκλο της περνώντας από τις εμμονές του ποιητή, την οικολογία, το χρόνο, την απουσία…
Άρωμα ρομαντισμού
… η ουσία της δημιουργίας του έρχεται από ιδέες που έχουν άμεσο αντίκτυπο τόσο απΆ τον γενέθλιο τόπο, όσο επίσης και από προσωπικές δημιουργίες και μυθοπλασίες, έτσι που να μην εντάσσονται σε κανένα ποιητικό ρεύμα, γενιά ή σχολή, κρατώντας τα σκήπτρα τής εντελώς ατομικής εκπομπής και εκφοράς καίριων αλλά και ακαριαίων ποιητικών καταθέσεων. Βέβαια, η υπερρεαλιστική διάσταση, που φύεται ως φυσικό επακόλουθο και που ο Κουτσούνης πολλές φορές επιχειρεί, προκειμένου να δώσει νόημα σε μια παράσταση που έχει μυθικό ενδιαφέρον, τον ωθεί σε πολύ μετρημένους, από άποψη αριθμού, στίχους, εκτός όμως πλαισίων και ορίων…
Η ποιητική κατάθεση, που με τη σειρά της δρομολογεί μια ψυχαναλυτικού και αυτοαναλυτικού χαρακτήρα πρόθεση, η οποία και πραγματοποιείται, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, ερμηνεύοντας από άλλη οπτική γωνία τα πονήματα, πως ο Κουτσούνης έχει βάσεις από ακόμη πιο μακριά, καθώς η έννοια της ζωής και του θανάτου είναι τόσο καθοριστικά προδιαγεγραμμένη, είναι τόσο άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μελαγχολία, είναι τόσο εκρηκτική και παρορμητικά παρούσα, που οι αναγωγές δεν θα έπρεπε καθόλου να μας φοβίζουν…
Με δυο λόγια, τόσο η θεματολογία όσο και η τεχνική, που ένας μεστός ποιητής ξέρει να διαχειρίζεται, είναι μόνο το ένα σκέλος της εμφάνισης, καθώς το δεύτερο έχει να κάνει με τα ανοιχτά μάτια, που υλοποιούν χωρίς τον παραμικρό συμβιβασμό την ομορφιά που η εν λόγω τέχνη μπορεί να προσφέρει, ούτως ώστε να διαδραματίσει ένα ρόλο ανταλλαγής συναισθημάτων. Κάτι που ο Κουτσούνης όχι απλώς γνωρίζει καλά, αλλά λειτουργώντας μέσα σΆ αυτό αναλαμβάνει τις ευθύνες του, σΆ ένα πεδίο το οποίο καλύπτεται από άπειρα στίγματα ποιητικού άχθους. Ενός άχθους, που πέρα από λαμπερές και ολόφωτες παραμέτρους, υποκρύπτει επίσης σκληρή εργασία, εξειδίκευση των ερεθισμάτων και ταπεινή επαφή με το σκοτεινό αντικείμενο, για να ακουστούν οι πραγματικοί δημιουργοί: «Αρπάζει φωτιά / η μέθη μου προσμένω / τον Δον Κιχώτη // μια κατακόκκινη / να παίξουμε οι δυο μας / παρτίδα σκάκι // μΆ έπαθλο τα μελάνια σου».
Ένα μετα-σαχτουρικό σύμπαν
Ο Στάθης Κουτσούνης είναι ποιητής που γιΆ αυτόν έχει σημασία η σκηνοθετική αντίληψη του χώρου. Ακόμα και όταν ο χώρος αυτός, ο νοερός ή άμεσα βιωμένος, καθώς και η διάταξη των πραγμάτων που περιέχει, διασαλεύονται και χάνουν την ευστάθεια, το ότι βρίσκονται δηλαδή πάντοτε στο σημείο όπου τα έχουμε μάθει, αλλά χάνουν και τη συμβατική τους μορφή: αλλάζουν σχήμα, συρρικνώνονται ή φουσκώνουν ή ακόμα παίρνουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά και ιδιότητες. Αυτό συμβαίνει για πολλούς λόγους: πρώτα, γιατί στην ποίηση του Κουτσούνη επιβιώνει ένας ιδιότυπος εξπρεσιονισμός, «σύμφωνα με τον οποίο» η διαστολή ή η συστολή του περιβάλλοντος ακολουθεί τη διάθεση της ύπαρξης... Έπειτα, γιατί πρόθεση του ποιητή, σε όλα σχεδόν τα κομμάτια που περιέχουν τα Έντομα στην εντατική, είναι η αναδιάταξη, η ανατροπή. Έτσι, η σκηνοθετική βούληση επεμβαίνει για να δώσει στο ποίημα ένα άλλο νόημα από το αρχικό. Εν τέλει, να δημιουργήσει μιαν άλλη πραγματικότητα, ρευστή και, όπως είπαμε, ασταθή. Με λίγα λόγια, το ποίημα για τον Κουτσούνη είναι ένα δρώμενο, μια ιστορία, μια αφήγηση που ενώ αρχίζουν και σχηματίζονται με έναν τρόπο οικείο, αποδίδοντας μια συνήθη όψη της καθημερινότητας, απότομα και απροειδοποίητα μετακομίζουν σε ένα πεδίο μιας άλλης πραγματικότητας, την οποία θα την έλεγα ανορθόδοξη ή παράδοξη, αλλά με κανέναν τρόπο αδιανόητη.
Οι ποιητικές αυτές αφηγήσεις έχουν την εσωτερική τους λογική, οσοδήποτε και αν αυτή, για να μας μεταδώσει το ανατρεπτικό της νόημα, αποδιοργανώνει εσκεμμένα κάθε μορφή ευταξίας και συγχέει, επίσης εσκεμμένα, όλες τις χρονικές διαστάσεις που συμβατικά τις χωρίζουμε σε παρελθούσες και παρούσες. Η ανατρεπτική ετούτη τεχνική φαινόταν και στην προηγούμενη προ πενταετίας συλλογή του Κουτσούνη, την Τρομοκρατία της ομορφιάς, εδώ όμως, στα ποιήματα των Εντόμων στην εντατική, είναι πιο ευκρινής. Και τούτο διότι ο λόγος του ποιητή είναι ακόμα περισσότερο γυμνός, περισσότερο διαυγής, με μια καθαρότητα σχεδόν χειρουργική που εντείνει την τραγικότητα του νοήματος: το μοιραίο της ζωής και του θανάτου, το μαύρο και δυσοίωνο που υπάρχει ως σκεπτικισμός πίσω από την ομορφιά, η διαρκής παρουσία των απόντων που διεκδικούν και παίρνουν το κομμάτι της ζωής-μνήμης που τους ανήκει. Χωρίς, ωστόσο, να γίνονται όλα αυτά με συναισθηματικές εντάσεις. Όχι σπάνια ο ποιητικός λόγος φέρεται μέσα από μια δοκιμιακή οξύτητα, ένα λόγιο κατευνασμό, έστω και αν αναπαριστάνονται καταστάσεις απολύτως φανταστικές ή ονειρικές. Το πόσο φροντισμένη είναι η χειρουργική ακρίβεια της γλώσσας φαίνεται σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως, λόγου χάριν, του ποιήματος «Ο γαμπρός», όπου σε μια ρευστή, έντονα ονειρική κατάσταση, ο αφηγητής μετακινείται συνειρμικά από τη γαμήλια στην επικήδεια τελετή του, δείχνοντας έτσι πόσο ατελή (και μάταια) είναι τα όρια ζωής και θανάτου, χαράς και λύπης, γέλιου και θρήνου. Επιπλέον όμως σΆ αυτό το ποίημα που το θεωρώ, από δομική και οργανική άποψη, ως ένα από τα πιο σωστά οργανωμένα της συλλογής, αξίζει να προσέξουμε πως, εκ προθέσεως σίγουρα, δεν έχει χρησιμοποιηθεί από τον ποιητή ούτε ένα επίθετο. Μα και σε άλλα, όπως η «Βδέλλα», «Η απόδραση», ο «Πεινασμένος γάτος», το επίθετο απουσιάζει τελείως ή χρησιμοποιείται με εξαιρετική φειδώ, και τούτο, προφανώς, για να είναι η εικόνα ή η φράση πιο δραστικές, πιο κοντά στην κυριολεξία που θέλουν να προβάλλουν η ποιητική λογική και η φαντασία που διέπουν τα Έντομα στην εντατική.
Μια από τις φωνές που διαμόρφωσαν την ποιητική του Στάθη Κουτσούνη είναι αυτή του Μίλτου Σαχτούρη... Ωστόσο, οι διαφορές υπάρχουν. Στα ποιήματα του Κουτσούνη η κίνηση της ανύψωσης προς το ουράνιο ή η κίνηση της καθόδου προς τα γήινα έγκατα δεν έχουν την υπερβατική έννοια της σαχτουρικής αλληγορίας. Αντίθετα, κινούνται από ένα νόημα απολύτως πραγματολογικό, αν μου επιτρέπεται η λέξη. Ας πούμε, ένα από τα χαρακτηριστικά σύμβολα που ο Σαχτούρης πήρε από τον ρωσο-εβραίο ζωγράφο Μαρκ Σαγκάλ και το ενσωμάτωσε στο δικό του ονειρικό ή εφιαλτικό ποιητικό σύμπαν, ο πετεινός, στην «Παραίσθηση» του Κουτσούνη καταλήγει στη χύτρα ενός παιδιού μεταναστών που ξύπνησε μέσα στο όνειρό του / δεν ήθελε να βγει από το σπίτι / κι έτρωγε ασταμάτητα το κρέας του κόκορα / που δεν σωνότανε ποτέ (41). Υπόρρητα, ή εν γνώσει του, πάντως, ο Κουτσούνης, παραποιεί εδώ και κάτι άλλο: τη βιβλική παραβολή των άρτων και των ψαριών ή την παραβολή του κρασιού στον γάμο της Κανά. Ακόμα, στο ποίημα «Επιστροφή», ένα ποίημα κοσμοθεωρητικής στάσης απέναντι στο περιβάλλον, η κιθάρα φεύγει από το παράθυρο του δωματίου, πέφτει και ριζώνει στο χώμα του ακάλυπτου χώρου της πολυκατοικίας και εκεί παίζει τη μουσική της, λέγοντας ρητά προς τον κάτοχό της που τη βλέπει «ξαλαφρωμένος», δεν είμαι η κιθάρα / είμαι το δέντρο που έκοψαν κάποτε / για να φτιάξουν μια κιθάρα / δεν είμαι δέντρο / είμαι η κιθάρα που επέστρεψε στο δέντρο. Αλλά επίσης, στο επόμενο αντικριστό και ομόφρονο ποίημα, «Επαναφορά», ο αφηγητής όταν ξυπνά απότομα ένα πρωί και αντικρίζει το σπίτι του κατάφυτο από δέντρα, δεν περιγράφει κατά τη γνώμη μου μια εμπειρία μεταφυσική ή υπερβατική. ΠαρΆ ότι μένει άναυδος για ώρες / κουτουλώντας στους κορμούς, δεν παύει να έχει πλήρη συναίσθηση της μη ελευθερίας του, των περιορισμών της ζωής του, καθώς νιώθει σαν σαστισμένο κατοικίδιο / που χάθηκε στο δάσος.
Από τον Μίλτο Σαχτούρη ο Κουτσούνης διδάχθηκε τον ζωομορφικό και φυτομορφικό συμβολισμό. Δίνοντας, ωστόσο, όπως είπαμε, στα ανάλογα σύμβολα πιο πραγματιστικές, πιο ρεαλιστικές διαστάσεις από τον δάσκαλό του. Και τούτο, διότι ενώ ο δάσκαλος ήταν ύπαρξη του άστεως ο μαθητής είναι ύπαρξη μοιρασμένη. Η φυσική χλωρίδα και πανίδα αποτελούν αρχετυπικά στοιχεία της προσωπικής του μνήμης, μέρη ενός τοπίου ή ενός οικοσυστήματος, που η διασάλευση και η εξαφάνισή του έχει άμεσα σχέση με την τωρινή του αίσθηση, ενός εγκλωβισμένου πλάσματος στην πόλη. Τα παπούτσια που ζωντανεύουν, γίνονται κουνάβια και φεύγουν από το παράθυρο, το δερμάτινο πανωφόρι που μεταμορφώνεται σε πάνθηρα και με τη σειρά του σχίζει και ξεντύνει τον κάτοχο του πανωφοριού από το δέρμα του, η θέα από το παράθυρο της πολυκατοικίας που ψευδαισθητικά και ενοχικά βλέπει το αστικό δάσος των καμινάδων, των κεραιών και των κτηρίων σαν το δάσος των παιδικών και των εφηβικών αναμνήσεων. Όλα αυτά συγκροτούν μια καθόλα ανησυχαστική και φοβική καθημερινότητα, στην οποία καθρεφτίζεται ο διχασμένος μας εαυτός. Αλλά, να σημειώσουμε εδώ, για να συμπληρώσουμε τη διερεύνηση της ζωομορφίας στα Έντομα στην εντατική, ότι η διαδικασία της σαχτουρικής μεταμόρφωσης διευρύνεται ακόμα περισσότερο και με ακόμα μεγαλύτερη πρωτοτυπία σε εκείνα τα ποιήματα του Κουτσούνη, όπου με καταφανή ειρωνική διάθεση, ζητώντας να παρωδήσει τη σχέση του ανθρώπου με το αστικό περιβάλλον του, ο ποιητής μετεμψυχώνει τον ηλεκτρικό και τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό του σπιτιού και του γραφείου. Να σταματήσω σΆ αυτό το σημείο, στο ποίημα «Δίχτυ», που παραπέμπει ασφαλώς στο διαδίκτυο, η ρευστή και συνεχώς μεταβαλλόμενη εικόνα του οποίου προσωποποιείται, αποκτά υπόσταση, με τη διαδικασία της ποιητικής μετάλλαξης. Αντί του μηχανήματος και της λειτουργίας του, περιγράφει τη μορφή μιας γυναίκας ντυμένης με πλουμιστά πολύπεπλα φορέματα που σηκώνει ένα ένα τα πέπλα της / και με καθηλώνει, καθώς οι επισωρεύσεις άλλων, αμέτρητων εικόνων επιτείνουν όλο και περισσότερο την ψευδαισθητική εμπειρία της ηλεκτρονικής οθόνης, δίνοντας στον χρήστη την υπόσχεση μιας πολύτιμης, κρυμμένης αλήθειας, αν και η αλήθεια αυτή δεν παραδίδεται ποτέ.
Μια κατακόκκινη παρτίδα σκάκι ή κυψέλες γεμάτες ενοχές
Η αγωνία, η αμηχανία και η ανθρώπινη ανασφάλεια, μέσα από την αναπόφευκτη υποκειμενικότητα και εσωστρέφεια της εποχής μας, αντιπροσωπευτική της πραγματικής εικόνας του θεωρούμενου ως πανίσχυρου όντος, είναι έκδηλη στην πέμπτη συλλογή του Στάθη Κουτσούνη. Με τα ουσιαστικά αίμα (σ. 13, 20, 25, 40, 42), αίματα (σ. 16), κραυγές, κρότοι, γδούποι να διατρέχουν τις σελίδες του βιβλίου και να διαλέγονται με τα έκδηλα συναισθήματα ενόχων, ενοχών (σ. 15), τύψεων (σ. 24, 25, 28), φόβου (σ. 12, 22, 36), τρόμου (μόνον ό,τι σφραγίζει ο τρόμος/ διαρκεί εις το διηνεκές), το ποιητικό ψυχογράφημα του Στάθη Κουτσούνη προειδοποιεί κι αποτυπώνει την ατομική αγωνία ζωής: σκύβω τότε τον νεκρό να προσκυνήσω/ κι αντικρίζω μες στην κάσα// το δικό μου λείψανο («Ο γαμπρός»)...
Μια τέτοια ποίηση αγωνίας αποκαλύπτεται πεντακάθαρα μπροστά μας με όλα τα ακριβή χαρακτηριστικά που προσδιόρισε (ερμήνευσε) η σύγχρονη ψυχαναλυτική θεωρία: και πρώτο το όνειρο, τον κατά Φρόιντ «βασιλικό δρόμο προς το ασυνείδητο». Ακόμα και ο τίτλος της συλλογής «Έντομα στην εντατική» βρίσκει τη θέση του στην Ερμηνεία των Ονείρων του Φρόιντ, εκεί όπου όνειρα, εφιάλτες, μηχανισμοί παραμόρφωσης του ασυνείδητου, πριν γίνει συνειδητό και ταυτιστεί ή προσπαθήσει να ερμηνεύσει την πραγματικότητα, αυτό- ή ετερολογοκρίνεται (στην ποίηση αυτή τη φορά), μεταθέτοντας, μέσω των στίχων, το αίτημα της λύσης λύτρωσης, διεκδικώντας τη διερεύνηση του ονείρου, επιχειρώντας την εκπλήρωση της επιθυμίας: ωστόσο εγώ επιμένοντας/ κι ας ξέρω ότι με κοροϊδεύει/ μΆ επιταγές χωρίς αντίκρισμα/ ξεχνώ τους γύρω μου/ ξεχνώ ακόμα και την κόρη μου/ και με το ηλεκτρονικό μου χέρι/ εκλιπαρώ ευτελής/ για μια φέτα σάρκα γυμνή// που δε βλέπω ποτέ.
Η απουσία, η αδιέξοδη μοναξιά και γιΆ αυτό η επιτακτική ανάγκη επικοινωνίας (κάθε πρωί/ την ίδια πάντα ώρα/ καρτερώ τον ταχυδρόμο// κρύβομαι αθόρυβα στο θυρωρείο/ αρπάζω τα γράμματα/ και τρέχω στον κρυψώνα μου// ένα ένα τα ανοίγω/ προσεκτικά και τα διαβάζω/ εισβάλλω στις ζωές των άλλων/ σκαλίζω τα απόρρητα), παρουσιάζεται ως είδος απαγορευμένου καρπού με τη ζωή περίκλειστη να υψώνει τείχη μεταξύ των ανθρώπων...
Μέσα από λέξεις-τρόμους, όπως σφαγείο ζώου (σ. 13, 15), λερναία ύδρα, βδέλλα, τρωκτικά, μαύρος πάνθηρας, λεοπάρδαλη, οι αιμάτινοι εφιάλτες του Στάθη Κουτσούνη διαπερνούν τους ατομικούς φόβους και εκφράζουν ποιητικά τα συλλογικά μας αδιέξοδα.
Υπερρεαλίζουσα υπαρξιακή λάμψη
Τα Έντομα στην εντατική, πέμπτη ποιητική κατάθεση του Στάθη Κουτσούνη, επαναδιατυπώνουν την υπαρξιακής στόφας θεματική του ποιητή (έρωτας, χρόνος, θάνατος), αποτυπώνοντας τον εσώτερο εαυτό μέσα στο παράλογο μιας αντιφατικής και περίπλοκης καθημερινότητας. Επίσης, συμβάλλουν σε υψηλό βαθμό στην εδραίωση μιας νεωτερικής εκφραστικής ταυτότητας, η οποία δείχνει να συνδέεται άρρηκτα με το δημιουργικό ξάφνιασμα που προκαλείται από την υπέρβαση της ρεαλιστικής και λογικής κανονικότητας: «[…] ώσπου ανοίγουν απότομα / τα θυρόφυλλα της ντουλάπας / και τινάζονται έξω / μια λεοπάρδαλη κι ένα βιζόν / σπάνε την μπαλκονόπορτα και ορμούν / σίφουνες προς τη μεριά του δάσους […]»…
Οι εικόνες παραμένουν έλλογες, αν και μη επιβεβαιώσιμες με όρους ρεαλισμού, κατορθώνοντας να εκφράσουν τη φρίκη, το φόβο, τα τραύματα της ψυχής, την περιπλοκότητα των βιωμάτων. Η υπερρεαλίζουσα αύρα των στίχων δεν εκπηγάζει από την ολική διάσπαση του έλλογου ειρμού, αλλά από μη αναμενόμενες εικόνες και συζεύξεις, που κλυδωνίζουν την καθεστηκυία λογική και υποσκάπτουν την καλλιλογίζουσα κοινοτοπία: ο «πεινασμένος γάτος» δεν είναι παρά «ο κάλαθος των αχρήστων» (σελ. 19) της συγγραφικής δουλειάς· τα «θηριάκια» [που] ρουφάνε ακόρεστα αίμα» (σελ. 20) είναι παιδιά εφηβικής ηλικίας· η «σκλάβα που εγκλωβίστηκε / στης ξενιτιάς τα σίδερα / χωρίς να ξαναβρεί ποτέ / το δρόμο για το δάσος» δεν είναι παρά μία πολυθρόνα (σελ. 37).
Ο οικείος γλωσσικός τόνος συλλειτουργεί με μία υψηλόβαθμη δραματικότητα: σε κάθε ποίημα ανιχνεύεται πυκνή διαδοχή εικόνων, βιωμάτων και συναισθημάτων, γεγονός που προικίζει τους στίχους με εσωτερικό ρυθμό, απόμακρο από τη μονόχορδη στατικότητα του παρωχημένου λυρισμού. Ρυθμικά δικαιωμένος, τέλος, είναι και ο ελεγχόμενος εμπλουτισμός των ελεύθερων στίχων με στίχους έμμετρης δυναμικής… Επειδή η ανάμειξη ελεύθερων και έμμετρων στίχων γίνεται με ισορροπημένο και όχι με κραυγαλέο τρόπο, διαμορφώνεται σε ελκυστική ρυθμική παράμετρο...
Το πιο συνηθισμένο υφολογικό σχήμα στη λογοτεχνία και ιδιαίτερα στην ποίηση είναι η μεταφορά. Εδώ η μεταφορά βρίσκεται στον τίτλο. Για τον T. S. Eliot ο σημερινός κόσμος είναι μια Έρημη χώρα, για τον Κουτσούνη είναι μια εντατική στην οποία νοσηλεύεται ο σημερινός άνθρωπος σε κρίσιμη κατάσταση. Μια εντατική κάθε άλλο παρά αποστειρωμένη, με έντομα να κυκλοφορούν, κάνοντας έτσι σχεδόν αναπόφευκτη τη μοιραία έκβαση.
Ο ασθενής βρίσκεται σε καταστολή; Κάθε άλλο. Έχει συνείδηση της κατάστασής του. Είναι γεμάτος φόβο («Το καρτέρεμα») και φρίκη («Βδέλλα»), ενώ ταυτόχρονα κατακλύζεται από ενοχές («Εγκώμιον») και τύψεις («Το λεπίδι», «Δαίδαλος»), λέξεις με τις οποίες τελειώνουν τα σε παρένθεση ποιήματα σφραγίζοντάς τα. Λέξεις που βρίσκονται στον ίδιο παραδειγματικό άξονα υπάρχουν κι άλλες, όπως «φέρετρο», «λείψανο», «κλάμα», «μοιρολόι» κ.ά. Η λέξη «τρόμος» απαντάται, μόνο στο ποίημα «Καταβύθιση», τρεις φορές, και μια φορά το συνώνυμο «τρομάρα».
Ο Κουτσούνης σπρώχνει το υπαρξιακό άγχος στα έσχατα όριά του με σουρεαλιστικές εικόνες πρωτότυπης σύλληψης. Τα όνειρα κάνουν συχνά την εμφάνισή τους σΆ αυτά τα ποιήματα, χωρίς να ονοματίζονται ως εφιάλτες… Η επινοητικότητά του δεν βρίσκεται τόσο στο επίπεδο των λέξεων και των φράσεων όσο στις αφηγηματικές συλλήψεις και στην τολμηρότητα των εικόνων.
Ανάμεσα στα ποιήματά του βρίσκονται και εκείνα τα οποία διακρίνονται για μια ιδιαίτερη οικολογική οπτική. Το αφηγηματικό χαρακτηριστικό σΆ αυτά είναι η αντίστροφη ανάγνωση των καρέ, όπως σε μια ταινία. Το «δερμάτινο» σακάκι ξαναγίνεται ο πάνθηρας από το δέρμα του οποίου φτιάχτηκε, τα χειμωνιάτικα στην ντουλάπα «μια λεοπάρδαλη κι ένα βιζόν» («Η απόδραση») και η πολυθρόνα και η κιθάρα το δένδρο που υπήρξαν κάποτε («Νόστιμον ήμαρ» και «Επιστροφή»). Αυτό σε πρώτη ανάγνωση. Γιατί σε μια δεύτερη ανάγνωση εκφράζουν την ψυχολογική «νοσταλγία της μήτρας», τη νοσταλγία του «Χρυσού αιώνα» ή του Παραδείσου πριν την έκπτωση. Η νοσταλγία αυτή είναι έκφραση μιας απόλυτης απαισιοδοξίας μπροστά σε ένα ζοφερό παρόν, που, δυστυχώς, το βιώνουμε έντονα στις μέρες μας. Το ακριβές της αντίστροφο, η προσμονή της ουτοπίας που συναντούμε στην στρατευμένη ποίηση ή η αναμονή της έλευσης ενός μεσσία, απουσιάζει. Το τέλος των Μεγάλων Αφηγήσεων έχει εκθρέψει την αγωνία μπροστά στο αδιέξοδο της ύπαρξης, έκφραση της οποίας αποτελεί και η ποιητική αυτή συλλογή του Στάθη Κουτσούνη.
Ο Κουτσούνης είναι αφηγηματικά πρωτότυπος, τόσο στις μεταφορές του όσο και στα σασπένς που δημιουργεί. Το «μεταφερόμενο» το αποκαλύπτει στο τέλος, παίζοντας έτσι με την αφηγηματική αναμονή του αναγνώστη...
Ο αγώνας δρόμου του ποιητικού υποκειμένου να φτάσει στην αλήθεια της ζωής πολύ συχνά διακόπτεται. Οι εγγενείς αβελτηρίες του καθιστούν τον Κόσμο απρόσιτο τελικά. Το λυρικό Εγώ αναγκάζεται να αναδιπλωθεί. Έστω: «Μόνον ό,τι σφραγίζει ο τρόμος / διαρκεί εις το διηνεκές».
Ο Στάθης Κουτσούνης είναι ένας ποιητής-ερευνητής, που προσπαθεί να συνδεθεί και να συνδιαλεχθεί με τις απαρχές του ίδιου του ποιητικού λόγου. ΓιΆ αυτό επιτίθεται στα σύμβολα. Στα αρχέτυπα, αλλά και σε αυτά που η ίδια η εξέλιξη του κόσμου γεννάει. Μοιάζει με εκείνους τους θεουργούς του ύστερου νεοπλατωνισμού που προσπαθούσαν να αναγάγουν τη μαγεία σε επιστήμη, χωρίς να καταδέχονται την προστασία μιας κρατικής θρησκείας, για να επικυρώσει την προσπάθειά τους. Με την ποιητική συλλογή Έντομα στην εντατική τολμάει μια έρευνα στα νέα σύμβολα, αυτά που γεννάει η εποχή μας, η οποία μεταλλάσσεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα…
Εραστής της σημειολογίας ο Κουτσούνης, αντιστικτικά με την προηγούμενη συλλογή του, που είχε θέσει στην αφετηρία της τον «Επίλογο», σε αυτή την ποιητική συλλογή διαλέγει να κλείσει τον κύκλο παραθέτοντας τελευταίο τον «Πρόλογο» (διπλό χαϊκού με ουρά): «Αρπάζει φωτιά / η μέθη μου προσμένω / τον Δον Κιχώτη // μια κατακόκκινη / να παίξουμε οι δυο μας / παρτίδα σκάκι // μ' έπαθλο τα μελάνια σου». Καθόλου τυχαία και αυτή η επιλογή. Κατά τη γνώμη μας θέλει να επισημάνει στον αναγνώστη του πως ο κύκλος δεν έκλεισε. Όσο για το περιεχόμενο του ποιήματος πράγματι είναι μια σύνοψη της συλλογής, προβάλλοντας και τον εαυτό του μέσα στο παιχνίδι, ορίζοντας διατεταγμένα ζεύγη κινήσεων, ενώ επικαλείται τον ήρωα του Θερβάντες σε όλη του την αντίφαση, για να αιτιολογήσει τη δική του θέση στην ποίηση.
Ο Στάθης Κουτσούνης με ολόκληρη την ποιητική πορεία του εξελίσσεται σταδιακά σε ποιητή ιδιαίτερης γκάμας… Πρόκειται για ποιητική περίπτωση με δική της ιδιοσυστασία… ποιητή της έρευνας των νέων συμβόλων και της σύγχρονης αστικής μεταφυσικής.
Οι αναπάντεχες μεταλλαγές του καθημερινού
Ο Στάθης Κουτσούνης, με την πέμπτη του ποιητική συλλογή, Έντομα στην εντατική, επιβεβαιώνει την επιλογή του, εκπεφρασμένη ήδη στην Τρομοκρατία της ομορφιάς, να βάλει για τα καλά τη βία στο παιχνίδι της καθημερινότητας και του μυαλού… Κι αν η τάση αυτή εντοπιζόταν και νωρίτερα στην ποίηση του Κουτσούνη, η επίγνωση του κατακερματισμού του κορμιού και του μυαλού, του κανιβαλισμού της δημιουργίας και του έρωτα, προϊόντος του χρόνου ενισχύεται, με τις συνεχείς μεταμορφώσεις των ανθρώπων και των πραγμάτων. Αυτές οι μεταμορφώσεις κυριαρχούν στα νέα του ποιήματα, όπου ο λιτός, απογυμνωμένος από ψιμύθια, λόγος ξεφλουδίζει την καθημερινή εμπειρία και καταγράφει τις αναπάντεχες μεταλλαγές και μεταλλάξεις της…
Τα ποιήματα του Κουτσούνη στη συλλογή αυτή μιλούν για τη Λερναία Ύδρα του μέσα κόσμου, τον δαίδαλο των απωθήσεων και τον εμμονών, των φόβων και των τύψεων που επανέρχονται ξανά και ξανά, για το επικίνδυνο εντός που απειλεί εξίσου με το εκτός. Για όσα έφυγαν και δεν γυρίζουν πια, πρόσωπα και φωνές, σαν των εξαφανισμένων που τα βράδια επιστρέφουν ζητώντας αίμα για να ενσαρκωθούν. Για αναμνήσεις και ενοχές, για την επίγνωση της φθοράς και του θανάτου, το ανέφικτο της ένωσης με τον άλλον – και όχι μόνο όταν βγάζει τα πέπλα του σε κάμαρες εικονικές, όπου βουίζει το ανικανοποίητο. Για τη ροή του χρόνου που τα νερά του διαρκώς γυρίζουν, αναπάντεχα, παρασέρνοντας το ποιητικό υποκείμενο ανάντη και κατάντη, μετατρέποντας το γαμπρό σε τεθνεώτα και τον κραταιό, παρότι ενοχικό, άντρα σε αδύναμο γέροντα που καταλήγει κάτω από τη χλόη – σε σύντομες σκηνές με έντονη θεατρικότητα, εστιασμένη στην ανατροπή του τέλους. Για τα πράγματα που αποφασίζουν να επιστρέψουν στη φυσική κατάστασή τους – γούνες, δερμάτινα, παπούτσια, πολυθρόνες και λοιπά έπιπλα. Άλλα τρέχουν να ξαναζωντανέψουν και άλλα απλώς εγκαθίστανται με νέες μορφές στο ρευστό τοπίο. Ακολουθεί ο σπαραγμός των βιβλίων που νιώθουν ότι περισσεύουν και η λάμψη των τεχνολογικών αντικειμένων που καταβροχθίζουν –για αρχή– την καθημερινή χειρονομία. Αυτή η τρομακτική συνάφεια ανάμεσα σε άψυχο και έμψυχο ανοίγει την οδό των μεταμορφώσεων, άλλοτε με βόγγους και οδυρμούς και άλλοτε με εικόνες ειδυλλιακές, νοσταλγικές μιας προτεραίας και προ πολλού απωλεσθείσας ενότητας.
ΣΆ αυτόν τον κόσμο των πραγμάτων στέκεται το ποιητικό υποκείμενο και παρακολουθεί τις αλλαγές, αλλότριες και δικές. Με ψυχραιμία, με καρτερία. Χειρονομίες, κινήσεις, νεύματα της καθημερινότητας μεγεθύνονται στο νου και στο χαρτί, γίνονται φορείς ενός μηνύματος σκοτεινού και επικίνδυνου. Ο οικείος χώρος του σπιτιού γεμίζει παγίδες και άγρια σαρκοβόρα ζώα, η νύχτα γεμίζει ήχους και παρουσίες φευγαλέες και τρομερές... Υπάρχει όμως και μια επιθυμία ζωής έντονη, οριζόμενη από την ίδια αυτή την παρατήρηση και την επιθυμία της γνώσης, συναρτώμενη με μια επιθυμία διακινδύνευσης που υπαινίσσεται ότι δεν έχουν όλα παιχτεί ούτε χαθεί, κι ότι υπάρχει πάντα ο χρόνος –η ευκαιρία;– μιας επικοινωνίας με την ενσαρκωμένη σιωπή, με τη συμβολοποιημένη απώλεια της νεότητας, με την «Αμίλητη», στην άγνωστη γλώσσα που ξομπλιάζει στα τυφλά, ψιλοβελονιά στο εργόχειρό της. Όταν το ποιητικό υποκείμενο αφήνει επιτέλους τις χάντρες της φωνής της γάργαρα να κυλήσουν στο αίμα του.
Η σιωπή λοιπόν, η προς τα μέσα γλώσσα, ή μήπως η άλλη γλώσσα, η ανανέωση της γλώσσας, ποιητικής και μη;
Ο «Πρόλογος» πάντως, επιλογικός, τα λέει όλα: αρχή και τέλος είναι ένα, κραυγή και ψίθυρος μιας ζωής που ανοίγει και κλείνει, παρτίδα κατακόκκινη, κι ο άνθρωπος κι ο ποιητής εγκλωβισμένοι σε πύρινο στεφάνι αναζητούν μια σωτηρία από τον εαυτό τους και τον άλλον. Από την ίδια τη γραφή. ΑπΆ όλα όσα δεν μπορούν την ίδια στιγμή παρά να ποθούν και να λαχταρούν.
Με στίχο ολιγοσύλλαβο και ρυθμό εσωτερικό που πολλά χρωστάει στον διασκελισμό και την ανάδειξη συχνά –αποφθεγματική– του τελευταίου στίχου, με γλώσσα εκ προθέσεως λιτή και καθημερινή, ο Κουτσούνης χαρτογραφεί το μετέωρο του ανθρώπου και μετέωρο το αφήνει. Σε ποιήματα με στέρεο βηματισμό.
Έντομα στην εντατική ονομάζει την καινούρια ποιητική συλλογή του ο Στάθης Κουτσούνης…
Μέσα από μια μεταμοντέρνα ειρωνική και χαριτολόγα υπέρβαση του λογικού και του σοβαροφανούς, που τη συνθέτουν τρία λεκτικά σχήματα (αναδίπλωση, επανάληψη και ομόηχο: «έν-τομα» – «εν-τατική»), ο τίτλος αφήνει αιχμές για τον μικρόψυχο τραυματισμό της φύσης και την οικολογική νάρκωση, υποσκάπτοντας παράλληλα το υποκριτικό ενδιαφέρον της εποχής μας για το περιβάλλον… Με την αναδίπλωση ιδιαίτερα του «εν» στον τίτλο, δηλαδή του εντός, του μύχιου, ο Στάθης Κουτσούνης ανατέμνει την ένδον διάθεσή του και παίρνει θέση απέναντι στο μεγάλο και ανέλπιδο οικολογικό πρόβλημα, που έγινε συνάμα και υπαρξιακό.
… ο Κουτσούνης μετακινείται από την ενδοσκοπική ανατομία του εαυτού του και του ψυχισμού του, που παρατηρείται στις προηγούμενες συλλογές του, και, μακραίνοντας την απόσταση του ποιητικού φακού από τα πράγματα, εποπτεύει με ρεαλισμό τον κόσμο γύρω του. Βιώνει ξανά και ξανά τον πόνο των ζώων που έγιναν δερμάτινα ρούχα ή παπούτσια, των δασών που κάηκαν ή κόπηκαν για να επιπλώσουν την επιτηδευμένη καθημερινότητά μας και της φύσης που ερημώνει και υποβαθμίζεται συνεχώς με τα άχρηστα υλικά που εναποθέτει σΆ αυτήν ο άνθρωπος. Παντού βλέπει να στάζει το αίμα των σφαγμένων ζώων…
Έμμεσα, ο ποιητής πρεσβεύει μια επιστροφή στην πρωταρχική κατάσταση των πραγμάτων, προτού αλλοιωθεί η φύση των όντων και μεταμορφωθούν από το βάρβαρο ανθρώπινο χέρι σε χρηστικά καταναλωτικά αντικείμενα. Με ποίηση δυναμική, αυθεντική, άμεση και απόλυτα προσωπική, αλλά και με γνήσια οικολογική συνείδηση, ο ποιητής αρθρώνει λόγο διαμαρτυρίας για να μας ευαισθητοποιήσει, ώστε νΆ αντιδράσουμε στο ρόλο του ανθρώπου εξολοθρευτή, υλοτόμου και καταστροφέα της φύσης και της συνέχισης της ζωής.
Ωστόσο, η ποιητική συλλογή του Στάθη Κουτσούνη δεν έχει μόνο «οικολογικό», αλλά και υπαρξιακό χαρακτήρα. Το πρώτο ποίημα με τίτλο «Η λερναία ύδρα», ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά της συλλογής, εκφράζει παραστατικά έναν υποδόριο υπαρξιακό τρόμο. Απεικονίζει την καθημερινή πάλη του ανθρώπου με τα «τέρατά» του, τις εφιαλτικές τύψεις, τα διλήμματα και τις βολεμένες συνήθειές του. Δεν μπορεί ο άνθρωπος εύκολα να αποκοπεί από όλα αυτά, γιατί μοιάζουν με απειλητική λερναία ύδρα, της οποίας έστω κι αν κάθε νύχτα αφαιρεί ένα κεφάλι, τα χαράματα ξεπηδάει ένα νέο, διπλό μάλιστα.
Οι τύψεις και γενικότερα το ενοχικό σύμπλεγμα αποτελούν δεσπόζον συναίσθημα στη συλλογή. Παραφυλάνε σαν ένα μικρό «σουβλερό λεπίδι» για να κλονίσουν την ευαίσθητη σχέση του ποιητή με τον εαυτό του και τον κόσμο. Αλλού, οι τύψεις αποκτούν κυριολεκτική σημασία και γίνονται αποτυπώματα του χρόνου, χαραγμένα στο σώμα. Η διάθεση για νεότητα αντιμάχεται το χρόνο και το γήρας και συσσωρεύει στο σώμα «τύψεις» για όσα έγιναν και δεν έπρεπε να γίνουν ή μάλλον για όσα δεν έγιναν και ποτέ δεν θα γίνουν: «Κοιτάζομαι γυμνός στον καθρέφτη // γεμάτο το σώμα μου στίγματα / τύψεις του χρόνου».
Η μοναξιά, οι φόβοι, οι φοβίες, το υπαρξιακό άγχος ταλανίζουν την ποιητική ψυχή. Ιδιαίτερα ο θάνατος, που είχε ήδη σημαντική παρουσία στην ποίηση του Κουτσούνη, αλλάζει μορφή: δεν είναι πια ο ιδεατός και μάλλον μακρινός αντίλογος του έρωτα, αλλά η άλλη όψη της ζωής και το «φινάλε» της, το οποίο ωστόσο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της, με τον ίδιο τρόπο που συμβιώνουν αρμονικά ο γάμος με την κηδεία, η χαρά με τη λύπη, το μαύρο με το άσπρο («Ο γαμπρός»)…
Γενικά, η φενάκη ή η απουσία του έρωτα, η βδέλλα της ανίας και της ισοπεδωτικής πραγματικότητας, η έλλειψη ζεστής ανθρώπινης επαφής, το αίσθημα του ακόρεστου, του ανικανοποίητου και της ματαιότητας, αλλά και η καθημερινή παραβίαση του μυστικού ιδιωτικού χώρου, ντύνουν την ποίηση του Κουτσούνη με μια διαφορετικής υφής αυτογνωσία και εσωστρέφεια, οδηγώντας τον ποιητή σΆ έναν απολογισμό ζωής, λαθών κι αποτυχιών και σΆ ένα λαχάνιασμα όμοιο με τον «τρόμο του κενού». Ωστόσο, είναι ένας τρόμος δημιουργικός, που κάνει την ποίηση του Κουτσούνη να ωριμάζει και να εξελίσσεται…
Η πέμπτη συλλογή του Στάθη Κουτσούνη είναι ο δεδηλωμένος φόβος και τρόμος στο αποκορύφωμά τους. Είναι το τρομαγμένο ζώο, που είναι ο άνθρωπος, όταν παραδέχεται ότι δεν είναι το μοναδικό πλάσμα επί γης, αλλά αποτελεί ένα μέρος από το όλον, που είναι η Φύση με την ύλη της και την αντιύλη της... Εδώ, δεν θα βρούμε εσχατολογικού τύπου θεολογία ούτε μεσσιανικές λύσεις... Τα πάντα είναι δρομολογημένα στον βαρύ ανασασμό και αναστεναγμό του πάσχοντος ανθρώπου, που τελειώνει μέσα σ' ένα δωμάτιο από τα αποθέματά του και, καθώς χάνει τις δυνάμεις του, χτυπιέται, ξαναχτυπιέται, πέφτει στο χώμα, σπαράζει, ουρλιάζει.
Να, λοιπόν, μετά την Τρομοκρατία της ομορφιάς (Μεταίχμιο 2004), και η «τρομοκρατία» από Έντομα στην εντατική (2008). Με γοητεύουν τα υποκείμενα αδιέξοδα, οι καταληκτικές ματαιώσεις, οι ευρηματικές ανατροπές… Νομίζω ότι η πυκνή σε νοήματα και δυνατή στην έκφραση γραφή, εδραιώνει τη θέση του Στάθη Κουτσούνη στη σύγχρονή μας ποίηση.
Οι φαντασματικές μορφές, οι σωματοποιημένες αόριστες έννοιες, όπως ο χρόνος, ο τρόμος και η σιωπή, οι εκπρόσωποι του ζωικού βασιλείου αλλά και τα μυθολογικά τέρατα είναι οι πρωταγωνιστές της νέας ποιητικής συλλογής του Στάθη Κουτσούνη…
Η γραφή του Κουτσούνη έχει προσωπικότητα και ιδιαίτερο ύφος. Χαρακτηρίζεται από διαύγεια και παντελή έλλειψη φλυαρίας. Όλες οι λέξεις είναι σαν να έχουν ζυγιστεί, καθώς διαθέτουν το σωστό βάρος και τη σωστή θέση μέσα στο ποίημα. Η ματιά του είναι στοχαστική και διεισδυτική έως προφητική. Ανιχνεύει την ουσία των πραγμάτων, ώσπου αγγίζει αναπόφευκτα το βάθος. Κάθε ποίημα γίνεται ένα μεταϋπερρεαλιστικό παιχνίδι, κάθε παιχνίδι μια έκπληξη, κάθε έκπληξη καταλήγει σε μια ανατροπή.
Ο Στάθης Κουτσούνης, με τη νέα του συλλογή, συμμετέχει δημιουργικά στη διαρκή συζήτηση για τη σχέση της τεχνολογίας με την ποίηση, μέσα σε έναν κόσμο που αυξάνει συνεχώς σε πολυπλοκότητα. Ποίηση της καθημερινότητας, χαμηλόφωνη, επισημαίνει το αταίριαστο μέσα στην πιο απλή εμπειρία, στο πιο απλό αίσθημα, στην ίδια τη ροή των πραγμάτων… Αντικείμενα που λάμπουν μέσα στη μοναξιά, την απουσία, την οδύνη, χαρίζοντας την ψευδαίσθηση του ελέγχου στον άνθρωπο, να ξεγελάει τη θνητότητά του, το χρόνο που περνά και τον καταβροχθίζει.
Σαν φωνή από κάποιο υπόγειο όπου συντελείται ένα σκοτεινό έγκλημα ανεβαίνει ο λόγος του Στάθη Κουτσούνη στις μύριες όσες σύγχρονες, ή μη, μορφές που ντύνεται ο τρόμος… Το οικολογικό πρόβλημα της εποχής μας είναι εμφαντικά τονισμένο στα ποιήματά του, κάτι που αμέσως τον ξεχωρίζει από πολλούς ομότεχνούς του· τέλος, η άρνηση του ποιητή να κρυφτεί πίσω από ρητορικούς εγωκεντρισμούς τοποθετώντας εαυτόν στις ατραπούς της ενοχής και της τύψης… Η επιτυχία αυτής της συλλογής έγκειται στην ικανότητα του δημιουργού της να ονομάζει καταγραφικά την ύβρη με μια γλώσσα διαυγή, άμεση, ενίοτε εξομολογητική και εξπρεσιονιστική, αποφεύγοντας στον τόνο της την οργή, την ειρωνεία και τη δημαγωγία, με απόλυτο κέρδος την αφύπνιση της συνείδησής μας στον νηφάλιο και ειλικρινή στοχασμό. Με τριάντα δύο ποιήματα ο Στάθης Κουτσούνης μας παραδίδει μία σημαντική συλλογή.
Η πέμπτη συλλογή ποιημάτων του Στάθη Κουτσούνη έρχεται να δώσει νέα στοιχεία στην ποιητική του παραγωγή… Ο ποιητής μάς εισάγει σε έναν κόσμο εσωτερικότητας και μεγιστοποίησης των φαινομένων, εκεί που το σύνηθες γίνεται ανοίκειο και ποιητικό, που ξαφνιάζει και προβληματίζει, καθώς με τον μεγεθυντικό φακό του ακτινογραφεί έναν κόσμο με δράση εντόμων, μέσα στον οποίο ο ποιητής ασφυκτιά αλλά και αυτοπραγματώνεται, ως δράστης και υφιστάμενος τη δράση τη δική του και όσων τον περιβάλλουν ως οικεία, επαγγελματικά και κοινωνικά πρόσωπα και προσωπεία…
Ο εσωτερικός χώρος φαίνεται ότι είναι ο ποιητικός χώρος του Στάθη Κουτσούνη, που στρέφεται έσω και θεάται τον υποσυνείδητο κόσμο μέσα από ένα παραμορφωμένο κάτοπτρο…
Το ύφος είναι αφηγηματικό και ανατρεπτικό. Η ανατροπή και η μεταβολή στο εναντίον χαρακτηρίζει όλα σχεδόν τα ποιήματα της συλλογής…
Η μετεμψυχωτική δύναμη διαπερνάει πολλά ποιήματα του δημιουργού ως ουτοπικό όραμα, ως εσωτερική ανάγκη, ως παραμυθικός παιδότοπος, που μεταμορφώνει τα πάντα με τη δύναμη της φαντασίας…
Το έμμετρο πάντα και παντού στη ζωή
Αυτή η συλλογή είναι η πέμπτη κατά σειρά του Στάθη Κουτσούνη… Είναι η καλύτερή του μέχρι τώρα συλλογή και μια από τις καλύτερες της χρονιάς…
Παρουσιάζει δεκατέσσερα διακριτά σημεία ενδιαφέροντος: Πρώτο και καλύτερο, είναι η υπαρξιακή αγωνία…
Όγδοον διακριτό σημείο ενδιαφέροντος στην παρούσα συλλογή του Σ. Κ. είναι το ζωώδες. Παντού και πάντοτε ζώα, σαν την ποίηση στη ζωή μας, ό, τι και αν συμβαίνει αλλού: έντομα, βδέλλες, η Λερναία Ύδρα, ο πεινασμένος γάτος, το θηριοτροφείο, τα κουνάβια, «το ζώον» (που αυτή τη φορά έχει προβοσκίδα) –«αν είμαστε ό, τι γράφουμε»– (ναι, αυτό είναι, πρωτίστως!), ο μαύρος Πάνθηρας, κ. ά. Ζώα, παντού ζώα, όπως τα δέντρα στην ποίηση του Σεφέρη. Ένατον, ο τρόμος και η φρίκη διάχυτα παντού. Προβολή από την ψυχή μας, στη ζωή και στον κόσμο, τα ζώα (τα τέρατα) «τα κουβαλούν» όσοι έχουν τύψεις, μνήμες, συνείδηση, δηλαδή ψυχή, όσοι δηλαδή είναι άνθρωποι (και όχι μόνο θόρυβος και αμουσία)…
Ενδέκατο σημείο το μέλαν, το συμβολικό μέλαν του μελανιού και της μελαγχολικής ψυχής, αυτό που κατατρώει και ανυψώνει την ψυχή κάθε ποιητή… Η κορυφαία «στιγμή» της συλλογής: («Πρόλογος» διπλό χαϊκού με ουρά): Αρπάζει φωτιά / η μέθη μου προσμένω / τον Δον Κιχώτη // μια κατακόκκινη / να παίξουμε οι δυο μας / παρτίδα σκάκι // (Και η ουρά:) μΆ έπαθλο τα μελάνια σου! ΓιΆ αυτή τη «στιγμή» θα του χαμογελούσαν θαρρώ δυο-τρεις της «Παλατινής Ανθολογίας» και απΆ τους νεότερους: ο Σούντερμαν («Ο δρόμος των γάτων»), ο Γκαίτε («Ο Βέρθερος»), η Βιρτζίνια Γουλφ («Στον Φάρο»), ο Καρυωτάκης («Πρέβεζα»), ο Ρίτσος («Της αδελφής μου»)…
Τελικά μεγάλη αισθητική χαρά!
Βαρύ μέταλλο
Πρόκειται εδώ για ποίηση σωματική, υλική και σαφή, με έρμα μορφής και περιεχομένου… Αλλά κυρίως με έρμα ψυχής ή πνεύματος (το ίδιο κάνει, όπως θα έλεγε και ο Κοσμάς Πολίτης), με έρμα ζέον, αναβράζον αλλά όχι θεραπευτικό, λυτρωτικό ωστόσο.
…ο Στάθης Κουτσούνης εφορμά, πρώτα πρώτα με την παρήχηση του έντονου «ντ» στον τίτλο, και με λίγο διαφορετικό προσανατολισμό αυτήν τη φορά, στον κόσμο μέσα του και γύρω μας.
Δεν ξεχνά ούτε κι εδώ ο Κουτσούνης να στηρίξει τα ποιήματά του στα καθημερινά και χρηστικά, όπως το ψυγείο, τα παπούτσια, τα γουναρικά ή το δερμάτινο, τον υπολογιστή, τον κάλαθο των αχρήστων, όπως και να υπονοήσει την πνευματική του βάσανο… Υπάρχει, ωστόσο, σε αυτήν τη συλλογή η ενότητα εκείνη η σπαρακτική, την οποία δεν θέλω να ονομάσω οικολογική· η φυσιολατρία φαίνεται ότι έγινε «λόγος περί των του μεγάλου οίκου μας» όταν αυτός ο οίκος άρχισε να εξαντλεί τα αποθέματά του...
Όπως ένας «επίλογος» οριοθετούσε την αφετηρία της προηγούμενης συλλογής, ένας «πρόλογος» σηματοδοτεί το τέλος της παρούσας, αμφότεροι υπαινισσόμενοι, υποθέτω, τον αέναο ενεστώτα και το ανατροφοδοτούμενο γίγνεσθαι της Τέχνης/ Ποίησης. Μιας ποίησης που είναι «αμίλητη» και «ξομπλιάζει λέξεις αντί για παραστάσεις», μιας ποίησης, ή της ποίησης γενικά, που χρειάζεται «επιμονή και υπομονή» για να κυλήσουν οι «χάντρες τής φωνής της» στο αίμα του αναγνώστη…
Βαρύ μέταλλο «η φρίκη-βδέλλα» του ποιητή Στάθη Κουτσούνη, ο οποίος κατορθώνει να παρουσιάσει την αδρή προσωπική κραυγή του εκβραχισμένη από τις λεπτομέρειες της ιδιαίτερης περίπτωσής του· ξόμπλι εκ του περισσού αλλά και απαραίτητο για μια ζωή εντόμου στην εντατική –όντος μηδαμινού αλλά και ακατάβλητου, πλην όμως όχι για πάντα.
Είκοσι χρόνια και πλέον ο Στάθης Κουτσούνης θητεύει στην ποίηση…
Στη νέα του συλλογή με τον παράξενο τίτλο βρίσκουμε να επανέρχονται περιθωριακά ορισμένα παραμόνιμα ψυχικά μοτίβα του ποιητή: λειτουργεί π.χ. το ψυχικό κύκλωμα μοναξιά - απειλή - φόβος - τρόμος - θάνατος ή χρόνος - φθορά - απώλεια - ματαιότητα…
Το νέο στοιχείο που εισάγεται ως θεματικό κέντρο και διαποτίζει τη νέα συλλογή είναι το ιδιαίτερο και πρωτότυπο οικολογικό βλέμμα στα πράγματα και στην καταγωγή τους: με αφετηρία ορισμένα προϊόντα της καθημερινής ζωής μας ή ορισμένα υλικά (ίνοξ, ενδύματα, υποδήματα, δερμάτινα κ.ά.) ο ποιητής ανάγεται στις πρώτες ύλες τους και εντεύθεν βέβαια στην καταστροφή της φύσης και της ζωής.
Όμως η σχέση φύση-πολιτισμός δεν τίθεται μονόπλευρα ως οικολογική συνείδηση διαμαρτυρίας αλλά περνάει έμμεσα με τη μορφή στοχαστικής διαλεκτικής, όπως σ’ αυτούς τους στίχους: δεν είμαι η κιθάρα / είμαι το δέντρο που έκοψαν κάποτε / για να φτιάξουν μια κιθάρα / δεν είμαι δέντρο / είμαι η κιθάρα που επέστρεψε στο δέντρο / τούτες οι μελωδίες / είναι τα πουλιά που ελευθερώθηκαν / και το ώριμο φως / ανάμεσα στις φυλλωσιές-χορδές / είναι απείκασμα φωνής αδέσμευτης // η σιωπή.
Ίσως και η ποίηση να είναι απείκασμα της σιωπής.
Η φαντασία στο ποίημα
...Δημιουργός της λεγόμενης γενιάς του 1980, η οποία περιλαμβάνει τους ποιητές που γεννήθηκαν στα χρόνια 1956-1967, κάνει εδώ μια ενδιαφέρουσα στροφή στην οικολογία και στη σύγχρονη τεχνολογία, του υπολογιστή πρωτίστως, στροφή που του επιτρέπει να ανανεώσει τη θεματική του και να φτάσει σε νέα επιτεύγματα, ενώ δε λείπουν και άλλες όψεις της ανθρώπινης ύπαρξης...
Ωραία ποιήματα εν γένει τα προκείμενα, πρωτότυπα στη σύλληψη, ανατρεπτικά στις συσχετίσεις, επιτυχή κατά κανόνα στις αναλογίες, άνετα στην έκφραση και το ρυθμό, ενώ συχνά κλείνουν με τέλος αποκαλυπτικό...
Ο Κουτσούνης είναι ένας ποιητής με αξιοπρόσεκτες αρετές. Διαθέτει ευρηματικότητα και φαντασία, έχει ενδιαφέρουσες ποιητικές συλλήψεις, ξέρει να οργανώνει με επιμέλεια το υλικό του. Επιπλέον, διακρίνεται για τον αισθησιασμό του (τα ερωτικά ποιήματα που έχει γράψει είναι ίσως τα καλύτερά του), για την εμμονή του να διερευνά (με έναν όχι, πιστεύω, αποτυχημένο τρόπο) το ποιητικό φαινόμενο στους στίχους του, και για την τάση του να διακινδυνεύει, απεικονίζοντας ακραίες ψυχολογικές καταστάσεις στα ποιήματά του...
Η απουσία, η εκκωφαντική σιωπή, η επιστροφή στην αρχέγονη μήτρα, ο τρόμος, η φρίκη, οι τύψεις, η αγωνία του χρόνου…
Ένα ποιητικό κάτοπτρο το οποίο μεγεθύνει όλα όσα μας περιβάλλουν είναι η νέα ποιητική συλλογή του Στάθη Κουτσούνη... Ένας παραμορφωτικός φακός, η ποίησή του, που μεταφράζει τα πάντα γύρω μας σε μια αγωνιώδη κραυγή. Είναι η κραυγή του ποιητή που μας καλεί να ξαναδούμε την καθημερινότητα πέρα από το φαίνεσθαι. Τα ποιήματά του καταδεικνύουν με τον πιο ωμό τρόπο –σαν γροθιά στο στομάχι– αλήθειες που με πολύ επιτηδευμένο –ασυνείδητο– τρόπο έχουμε καλύψει…
Οι παραμορφωτικές εικόνες, εφιάλτες που στοιχειώνουν τους στίχους του, ο παραισθητικός κόσμος που αναδύεται, μας κάνει να αναρωτηθούμε για πράγματά μας οικεία που τα θεωρούσαμε δεδομένα. Πράγματα που μεταλλάσσονται, αυτονομούνται και αποκτούν απειλητική υπόσταση στη ματιά του ποιητή…
Μια άλλη σημαντική ομάδα ποιημάτων του αντικατοπτρίζει ένα οικολογικό μήνυμα μέσα από παραμυθικές, ανατρεπτικές εικόνες, όπου τα πιο συνηθισμένα αντικείμενα οικιακής χρήσης του ανθρώπου επιστρέφουν στην πρωταρχική μορφή τους… Όλα όσα πλαισιώνουν τον άνθρωπο, αυτά που ο ίδιος έπλασε κατά τα δικά του μέτρα και σταθμά, αποσυντίθενται επιστρέφοντας στην πρώτη τους ύλη. Ο χρόνος κινείται αντίστροφα σε μια πορεία προς την ανέγγιχτη φύση.
Τα Έντομα στην εντατική, η πέμπτη ποιητική συλλογή του Στάθη Κουτσούνη, εισβάλλουν στην πόλη και μετά στα σπίτια, ξυπνούν τη νύχτα τους ένοικους-ασθενείς, τους απειλούν με κανιβαλιστική πρόθεση και εξαφανίζονται λίγο πριν τα χαράματα. Είναι έντομα που κρύβονται όλη μέρα στη σκοτεινή πλευρά της ύπαρξής μας, στις λέξεις τρόμου που εκστομίζουμε για να φύγει από κοντά μας το κακό και ο φόβος μιας αδιέξοδης σιωπής, στις τυφλές ψιλοβελονιές που καθηλώνουν την ανασφάλειά μας μέσα σε λάθη και απώλειες. Είναι έντομα σαρκοβόρα που δουλεύουν υπερωρίες με λαίμαργη διάθεση αφού, κατά βάθος, τρώνε την ίδια τη φύση αλλά και τη ζωή μας και ο ποιητής τα εξοστρακίζει με συμβολισμούς, μεταφορές και λυρική στωικότητα. Ευρηματικά, κυνικά ίσως, τα ποιήματα του Κουτσούνη μας καλούν να προμηθευτούμε εντομοκτόνο –που δεν είναι άλλο από τη διέξοδο στην ποίηση.






















