[...] η Παπαδάκη του Ελευθερίου είναι ένα καλά σχεδιασμένο μυθιστορηματικό πρόσωπο, που διασφαλίζει μέχρι κεραίας τη συμμετοχή μας στο ξετύλιγμα της ζωής της. Το πρόσωπο, αυτό, άλλωστε, αποτελεί ως χαρακτήρας και το σημαντικότερο ατού του βιβλίου.
Ιστορίες εμφυλίου από τον Μάνο Ελευθερίου
Μια από τις λίγες φορές που η λογοτεχνία τίθεται στην υπηρεσία της ιστορικής έρευνας, ψάχνοντας να αποκαταστήσει, να νοικοκυρέψει μια από κείνες τις ιστορίες που οι λέξεις και η φαντασία μπορούν να χειριστούν πιο ανθρώπινα από μας τους ανθρώπους.
Με ζωή σαν μυθιστόρημα
Μια καλλιτέχνιδα σε εποχή παραφροσύνης
Η μυθιστορηματική ζωή ενός διπλού θανάτου
Τα 40.000 αντίτυπα που τυπώνονται μονοκοπανιά ίσως αποδειχτούν λίγα για τη ζήτηση.
Ο Ελευθερίου καταγράφει ευαίσθητα, δίκαια, αλλά και άκρως συναισθηματικά μια από τις πιο ταραγμένες σελίδες της πρόσφατης νεοελληνικής ιστορίας. Πρόκειται για ένα αισθητικό αφιέρωμα γραμμένο με τάλαντο και γνώση. Το βέβαιο είναι ότι μελλοντικά έχει να συμπράξει σε ένα γενικότερο διάλογο για τα γεγονότα της εποχής. Η ιστορία της Παπαδάκη μπορεί να δώσει ένα θέμα στη λογοτεχνία, το οποίο επί του προκειμένου αξιολογήθηκε κατά τον καλύτερο τρόπο.
Όμως αν έμενε μόνο εκεί στην απλή καταγραφή, θα είχε χάσει την επαφή με τη μεγάλη λογοτεχνία. Δεν την έχασε γιατί με έναν τρόπο σχεδόν Ντοστογιεφσκικό αφηγήθηκε την ψυχή. Την ψυχή, όταν χαθούν όλες οι σταθερές. Και σε τελική ανάλυση οι άνθρωποι –ως άνθρωποι- κρίνονται από την ανθρωπιά τους, όπως και τα ζώα κρίνονται από τις ιδιαίτερες επιδεξιότητές τους. Αυτή είναι η ιδεολογία μας.
Μπροστά σε έναν εμφύλιο πόλεμο, ο πόλεμος τακτικών στρατευμάτων μοιάζει με παράσταση στο Ηρώδειο. Εκεί που το πιο ευτελές είναι η ανθρώπινη ζωή και εκεί που το εσωτερικό σκοτάδι φωτίζει το πιο σαρκοβόρο κομμάτι μας. Των ανθρώπων, όχι των ιδεολογιών.
Το βιβλίο αυτό έπρεπε να κυκλοφορήσει. Και σαν λογοτεχνία και σαν Ιστορία. Εκείνη η θεοσκότεινη περίοδος της Ιστορίας μας έχει κρύψει πολύ πράμα κάτω από το χαλί. Έχει πολύ χώμα τυφλής εκδίκησης που πρέπει να αφαιρεθεί για να καθαρίσουν τα μικρά ή μεγάλα κομμάτια ιδεολογίας και διαφορετικής αντίληψης του Κόσμου, που σαφώς και υπήρχαν.
Δεν ξέρω αν έχει νόημα να κρίνουμε εμείς το τι ήταν εκείνο που οδήγησε τότε απλούς ανθρώπους στις πιο αποτρόπαιες πράξεις. Σίγουρα όμως οφείλουμε –ακόμη κι αν κάποτε τις κατανοήσουμε- να μην τις δικαιολογούμε άλλο. Για να μην τις συναντήσουμε μπροστά μας στις μάχες που έρχονται.
Κομπάρσοι της ιστορίας
Μυθιστορηματική διερεύνηση ιστορικού εγκλήματος
Ο Μάνος Ελευθερίου δεν είναι ο πρώτος που επιχειρεί, τελευταία, την αναμόχλευση μικρών ή μεγαλύτερων συμβάντων για να κάνει λογοτεχνία. Το έκανε ο ίδιος και στο βιβλίο του «Ο καιρός των χρυσανθέμων». Η υπόθεση που διαχειρίζεται τώρα είναι εκείνη του θανάτου της μεγάλης ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη. Και τη διαχειρίζεται σωστά. Και με την αφαίρεση του ερασιτέχνη ερευνητή και με τη μαεστρία του θεατρικού σκηνοθέτη, ο οποίος επιτρέπει στον εαυτό του σκηνικά περάσματα παρεμβατικής μνήμης, πότε ως δικαστής και κριτής των γεγονότων, πότε ως γυμνός ηθοποιός, κυνηγημένος από την ωμή πραγματικότητα των ανθρώπων και των εγκλημάτων μιας εποχής, που, ματαίως, προσπαθεί να κρατήσει το ιδεολογικό της προσωπείο και πότε ως διασπορέας ή συντηρητής ιστορικών ψιθύρων, διακινούμενων στις κουΐντες του κόσμου από ανθρώπους που ήταν πραγματικά υπεύθυνοι για τα πράγματα. [...]
Το βιβλίο του Μάνου Ελευθερίου[...] είναι ένας μύθος για όσους ακόμη σέρνουμε κάτι από «τότε», που θα μετεξελιχθεί σε πραγματικό λογοτέχνημα για τις επόμενες γενιές.
Είναι βιβλίο που θα κρατήσει πολύ. Ιδιαίτερα, τα κομμάτια, εκεί, κάπου μετά τη σελίδα 250, όπου διάβαζα κρατώντας την ανάσα μου για να μη διακόψω το εκπληκτικό ποιητικό παραλήρημα του συγγραφέα.
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον μυθιστόρημα, που και θα διαβαστεί και θα συζητηθεί.
Σελίδες με πίκρα από τον Εμφύλιο
[...] η ακατάλυτη πένα του κ. Μάνου Ελευθερίου αποφάσισε να δώσει μια μυθιστορηματική διάσταση σε ένα πρόσωπο υπαρκτό, τη γνωστή ηθοποιό του θεάτρου Ελένη Παπαδάκη. Άλλωστε η διάσημη «Καλλιτέχνιδα» [...] στοίχειωσε τις αναμνήσεις αρκετών συγγραφέων και τις αιματοβαμμένες σελίδες του ελληνικού εμφυλίου. Μεταξύ αυτών και του βραβευμένου συγγραφέα κ. Ελευθερίου που εισχώρησε στο τεράστιο αρχείο της και βρήκε στο πρόσωπό της την ιδανική ηρωίδα του. Φέρνοντάς τη πίσω στη ζωή κατάφερε να δώσει μυθιστορηματική συνέχεια σε μια ιστορία ούτως ή άλλως παράδοξη και αινιγματική. Και δένοντας περίτεχνα το μυθιστορηματικό μέρος με το ιστορικό, μιλάει ξανά για τον κύκλο του αίματος που στοίχειωσε την ελληνική τραγωδία και ιστορία. [...]
Το μυθιστόρημα [του Μάνου Ελευθερίου], εκτός από τα πολύτιμα στοιχεία που παραθέτει από πλήθος ιστορικά αρχεία, είναι ένα μυθιστόρημα που διαβάζεται απνευστί και εγείρει μεγάλα ερωτήματα για την ίδια την ανθρώπινη φύση και ιστορία.
Για την Ελλάδα που πέθανε
Ο νέος γιατρός προσπαθεί να μάθει την αλήθεια από τον άνθρωπο που συνέλαβε τη γυναίκα πριν από 50 χρόνια, φωτίζοντας έτσι όχι την επιφάνεια των συμβάντων, αλλά εκείνο που κρύβεται κάτω από δαύτη, μέσα στα σπλάχνα των γεγονότων. Εν ολίγοις, είναι μια φανταστική ιστορία γύρω από πραγματικά περιστατικά. Και εδώ είναι η μαγκιά του Ελευθερίου.
Εάν το «Ο καιρός των χρυσανθέμων» ήταν ένα «εν γένει αφιέρωμα στο θέατρο των αισθήσεων» (σύμφωνα με τον Κώστα Γεωργουσόπουλο), τούτο το δεύτερο μυθιστόρημά του είναι ένα εν γένει αφιέρωμα στο θέατρο της μνήμης. Και έχει υπηρετηθεί από έναν πυκνό λόγο και μια εσωτερική αρχιτεκτονική που βρίθει πολλαπλών αναγνώσεων.
Πάντως, ο Ελευθερίου στέκεται αγέρωχος μακριά από οποιαδήποτε πλευρά. Δεν εξιδανικεύει και δεν κατηγορεί. Και αυτό είναι το μεγάλο του προσόν: το ότι απλά καταγράφει. Και συμπονά τους θύτες όσο και τα θύματα. Όπως, χαρακτηριστικά, γράφει σε κάποιο σημείο, «ναι μεν το όραμα ήταν μεγάλο, αλλά οι ηγέτες αποδείχτηκαν ανόητοι και ασήμαντοι». Ε, σε τούτη τη φράση θα μπορούσε να χωρέσει όλη η Ιστορία μας.
«Θάνατος στην πουτάνα»!
«Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές» αρνείται να διαλέξει και κυρίως να ηθικολογήσει. Δεν διερευνά την αλήθεια, αλλά τους τρόπους αναζήτησής της. Είναι ένα βιβλίο για τους εφιάλτες του ιστορικού, ο οποίος είναι καταδικασμένος να χαθεί στο λαβύρινθο των μαρτυριών, εγγράφων που βρέθηκαν κι εγγράφων που λείπουν, πλαστογραφιών, φωνών αλλοιωμένων από το φόβο, το συμφέρον, την εμπάθεια ακόμα και την άγνοια ή τη βλακεία. Κι επίσης πόρτες κλειστές, λογοκρισία κι απροθυμία να βγουν στο φως τα φαντάσματα του παρελθόντος. Πλαστοπροσωπίες, μάσκες πάνω σε μάσκες, μικρές παραστάσεις. Ο Μάνος Ελευθερίου στήνει αυτό το σκηνικό πάνω στον καμβά ενός απλού κι έξυπνου ευρήματος. Ένας νεαρός γιατρός φιλοξενεί σπίτι του μια γυναίκα, μια θεατρική ντίβα της εποχής του πολέμου, η οποία καταδικάζεται σε θάνατο το 1944, αλλά κατορθώνει να επιζήσει της εκτέλεσης, ενώ όλοι τη θεωρούν νεκρή καθώς ο αδελφός της την αναγνωρίζει στο πτώμα μιας άλλης γυναίκας. Πάσχουσα από μια παροδική αμνησία, συνεχίζει να ζει στην αφάνεια κι ο γιατρός αναλαμβάνει ν’ αναζητήσει την ιστορία της, ψάχνοντας να βρει τον άνθρωπο που τη συνέλαβε, τα κίνητρα εκείνων που την κατέδωσαν, τις συνθήκες που οδήγησαν στην παρολίγο εκτέλεσή της, στον πρώτο της «θάνατο». Ο γιατρός μπαίνει πρόθυμα σ’ αυτόν το λαβύρινθο, προσπαθεί με υπομονή κι επιμονή να βρει την άκρη του νήματος παρά τα παραπλανητικά πέπλα της σχετικότητας που εμφανίζονται διαρκώς μπροστά του, μόνο και μόνο για να βρεθεί τελικά αντιμέτωπος με την αμφισβήτηση του ίδιου του αντικειμένου της έρευνάς του.
Ο συγγραφέας κατορθώνει να διαχειριστεί το δύσκολο υλικό του, επιστρατεύοντας ένα τολμηρό κι επικίνδυνο όπλο: το χιούμορ. Ένα χιούμορ πικρό, υποδόριο, σχεδόν αφανές, χιούμορ μαύρο που πηγάζει από τον παραλογισμό και τη ματαιότητα μιας κατάστασης η οποία εξακολουθεί να στοιχειώνει τους πρωταγωνιστές, ενώ το καλπάζον παρόν σβήνει τα ίχνη της. Ένα παρόν ανελέητο, που σαρκάζει την «καθαρότητα της Ιστορίας», τις προσπάθειες της διαλεύκανσης του παρελθόντος, τα υπολείμματα από τα οποία γεννιούνται θεωρίες – παραποιημένα φαντάσματα της όποιας αλήθειας. Μέσα στο έργο παρατίθενται αυτούσια δεκάδες αποσπάσματα από τα αρχεία της εποχής, όπου παρελαύνουν πολλές δεκάδες ονόματα. Χρήσιμα για να δείξουν το πνεύμα των τότε νοοτροπιών, με μεγάλο ίσως ενδιαφέρον για τους γνώστες του Εμφυλίου, μάλλον κουραστικά για τους μη μυημένους. «Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές» είναι ένα μυθιστόρημα που θα μπορούσε ν’ αφορά κάθε εμφύλιο και κάθε πόλεμο. Είναι οι ιστορίες των μεμονωμένων ανθρώπων που δεν μπορούν να ομαδοποιηθούν σε ήρωες και προδότες, δειλούς και γενναίους, ιδεολόγους και καιροσκόπους. Κάθε πόλεμος υποβιβάζει την ανθρωπιά και το συναίσθημα αλληλεγγύης των ανθρώπων και μέσα από το βούρκο της Ανάγκης και του φόβου που διεγείρουν με τρόπο διεστραμμένο τ’ ανθρώπινα πάθη, μάταια αποπειράται κανείς να βγάλει νηφάλια συμπεράσματα. Εκτός αν κάποιος γνωρίζει την ανθρώπινη φύση αρκετά καλά, ώστε ν’ αρκείται στην οξυδερκή, λεπτομερή κι αναγκαστικά αποσπασματική χαρτογράφηση των εκδηλώσεών της.
Ο Μάνος Ελευθερίου φέρει με επιτυχία σε πέρας ένα εγχείρημα γεμάτο παγίδες, έχοντας ν’ αντιμετωπίσει όχι μόνο τις δυσκολίες της σύνθεσης ιστορικών γεγονότων και μυθιστορήματος, αλλά πιθανότατα και τις προκαταλήψεις πολλών αναγνωστών.
Μελανές στιγμές
Αναγνωρίζουμε φιγούρες ιστορικές, με προεξέρχουσα μορφή την Ελένη Παπαδάκη, την ηθοποιό που λατρεύτηκε και μισήθηκε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη. [...] Ο συγγραφέας με το δικό του όπλο, τη γραφίδα, επιχειρεί να αναστήσει την ηθοποιό. Ο πολιτοφύλακας που την πυροβόλησε στα διυλιστήρια της Ούλεν στο Γαλάτσι αστόχησε. Εκείνη λιποθύμησε και όταν συνήλθε κατάφερε να απομακρυνθεί. Έτσι, πεζογραφικά, της δίδεται μια δεύτερη ευκαιρία για ζωή, έστω στην ανωνυμία. Δεν πρόκειται όμως για μια μυθιστορηματική βιογραφία. Είναι ένα βιβλίο που καταγράφει την εποχή αλλά και τη μετάλλαξη του ανθρώπου σε τέρας.
Στη σφαίρα του μύθου
Ένα πλήθος ιστοριοδιφικών δεδομένων βοηθάει στην κατανόηση αλλά και στην υποστήριξη του λογοτεχνικού μύθου. Ο συγγραφέας απευθύνθηκε σε δικαστικά πρακτικά, εφημερίδες και έντυπα ιδιωτικά αρχεία ή στοιχεία προερχόμενα από συρτάρια δημόσιων υπηρεσιών, διασταυρώνοντας όλες τις πτυχές του διαπραγματευόμενου θέματος. Η ηρωίδα του ξεδιπλώνεται σταδιακά, η προσωπικότητά της διαφωτίζεται μέσα από τα έγγραφα και τις μαρτυρίες που ανασύρει, ενώ στο τέλος η εικόνα της αποκαθίσταται.
Ο ποιητής, στιχουργός και βραβευμένος μυθιστοριογράφος Μάνος Ελευθερίου δοκιμάζει απαντήσεις με αυτό το βιβλίο για ερωτήματα που αφορούν την πλοκή της Ιστορίας, τις ανατροπές και τα αναπάντεχα που περιέχει, την ερμηνεία της με την ασφαλή απόσταση του χρόνου: «Ποιο φως μπορεί να φωτίσει το παρελθόν μας και τη ζωή μας, ακόμα κι αν εμφανιστούν εκατό μάρτυρες και εκατό χαρτιά;...»
Ένα μυθιστόρημα στην παράδοση της μεγάλης εκδοτικής και λογοτεχνικής επιτυχίας του Καιρού των χρυσανθέμων, που εξέθετε με ενδελεχή και επιστημονικά τεκμηριωμένη λεπτομέρεια τα ήθη και τις τεχνικές του θεάτρου του προηγούμενου αιώνα. Ο ερευνητής του θεάτρου και λογοτέχνης εισάγει, τρόπον τινά, ένα νέο είδος στις παρυφές του ιστορικού μυθιστορήματος: το θεατρικό μυθιστόρημα. Το φετινό του έργο δραματοποιεί, με αρκετή δόση φαντασίας που συμπληρώνει τα άγνωστα κομμάτια μιας μεγάλης έρευνας, μια πρωτότυπη θεωρία για τις τελευταίες μέρες και τη δράση της μεγάλης ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη. [...] Ένα βιβλίο γοητευτικό για τις λογοτεχνικές του αρετές και αποκαλυπτικό για το θεατρικό αναγνωστικό κοινό, μιας και αναβιώνει μια ολόκληρη περίοδο του θεάτρου, με λεπτομέρειες που λειτουργούν σαν ένα είδος έντυπου ντοκιμαντέρ για την ιστορία και την ατμόσφαιρα του θεάτρου της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Στο χείλος της Ιστορίας






















